Phân biệt sâm xuyên đá thật và giả: Những rủi ro sức khỏe khi mua nhầm

Thói quen tìm kiếm thảo dược rừng và nguy cơ tiềm ẩn

Nhiều người tiêu dùng có xu hướng lùng mua các loại dược liệu tự nhiên thu hái từ rừng nguyên sinh như sâm xuyên đá vì tin vào tác dụng bồi bổ sinh lực. Việc tự mua qua mạng hoặc từ những người đi rừng không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều rủi ro lớn. Những loại cây dạng thân leo có hình thái bên ngoài rất tương đồng, khiến người hái lẫn người mua khó phân biệt bằng mắt thường.

Nếu vô tình mua phải rễ cây rừng giả mạo hoặc nhầm lẫn với các loài dây leo chứa độc tính, người dùng có thể đối mặt với nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương tạng nguy hiểm. Dược liệu giả mạo hoặc trộn tạp chất là vấn đề nhức nhối trên thị trường tự do. Người tiêu dùng cần hết sức cảnh giác trước khi đưa bất kỳ loại rễ cây rừng trôi nổi nào vào cơ thể.

Dược liệu tự nhiên và vấn nạn nhầm lẫn, làm giả

Việc gian lận hoặc thu hái nhầm thảo mộc hoang dã không chỉ diễn ra tại thị trường thảo dược nhỏ lẻ mà còn là vấn đề mang tính toàn cầu ^[1]. Gian lận dược liệu thường xuất phát từ động cơ lợi nhuận kinh tế, trong đó nguyên liệu thật bị cố tình thay thế, pha loãng hoặc gia cố bằng các thành phần có giá thành rẻ hơn mà không được công bố ^[1].

Nhiều trường hợp gian lận sử dụng các thủ thuật tinh vi nhằm bắt chước hình dáng và thành phần hóa học của cây thuốc nhằm đánh lừa các phương pháp phân tích kiểm nghiệm thông thường ^[1]. Bên cạnh động cơ cố tình lừa dối, sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật hoang dã trong tự nhiên khi thu hoạch rễ cây cũng là nguồn cơn chính dẫn đến việc lưu thông các sản phẩm thảo dược sai nguồn gốc ^[2].

Tình trạng tráo đổi rễ cây có thể bắt nguồn từ việc nhận diện sai loài thực vật, thay thế bằng rễ của các loài cây khác có giá thành rẻ hơn để tăng lợi nhuận, hoặc thậm chí trộn thêm tân dược để tạo cảm giác thảo mộc có tác dụng tức thì ^[2]. Điều này làm dấy lên mối lo ngại lớn về an toàn sức khỏe khi rễ cây lạ có thể chứa độc chất nguy hiểm đối với gan, thận hoặc hệ tim mạch.

Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ gian lận đáng báo động

Các báo cáo kiểm nghiệm hóa học thực tế trên thị trường quốc tế đã chứng minh tính phổ biến của tình trạng gian lận nguồn gốc thảo dược.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá tính xác thực về mặt thực vật học của 2.386 sản phẩm thảo dược thương mại thu thập tại 37 quốc gia trải rộng khắp 6 châu lục ^[3]. Kết quả phân tích cho thấy phần lớn sản phẩm đạt chuẩn xác thực (chiếm 73%), nhưng có hơn một phần tư số mẫu được kiểm nghiệm là hàng pha trộn hoặc giả mạo (chiếm 27%) ^[3].

Tỷ lệ sản phẩm bị làm giả ở từng quốc gia có sự chênh lệch đáng kể ^[3]. Trong số 4 quốc gia có trên 100 sản phẩm được lấy mẫu kiểm nghiệm thành phần hóa học, tỷ lệ gian lận ghi nhận lần lượt là: Vương quốc Anh với 37%, Ý với 31%, Hoa Kỳ với 27%, và Trung Quốc với 21% ^[3]. Các kỹ thuật phân tích hóa học đã phát hiện nhiều sai phạm nghiêm trọng như không có mặt thành phần thảo dược ghi trên nhãn, thay thế bằng các loài có họ hàng gần hoặc hoàn toàn không liên quan, độn phụ gia sinh học, và sự xuất hiện ẩn giấu của các loài thảo mộc bị kiểm soát, cấm dùng hoặc có khả năng gây dị ứng ^[3].

Bên cạnh nguy cơ thảo dược bị tráo đổi, việc độn thêm tân dược vào các sản phẩm có nguồn gốc thực vật cũng diễn ra phổ biến ^[4]. Một nghiên cứu công bố năm 2013 chỉ ra rằng chất tân dược sibutramine thường bị trà trộn trái phép vào các sản phẩm thảo mộc hỗ trợ giảm cân, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều kỹ thuật thử màu sắc, sắc ký bản mỏng (TLC), sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò chuỗi diot (HPLC-DAD), khối phổ (MS) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) để phát hiện ^[4]. Nghiên cứu năm 2016 trên cây Ban âu (Hypericum perforatum L.) cũng ghi nhận 8 trên 37 mẫu thương phẩm bị trộn chất nhuộm tổng hợp (hàm lượng từ 0,51 đến 1,36% theo khối lượng) và 6 mẫu khác có dấu vết hóa thực vật sai lệch nhằm tạo màu sắc giả mạo ^[5].

Rủi ro khi nhầm lẫn sâm xuyên đá với rễ cây có độc

Sâm xuyên đá trong tự nhiên thuộc dạng dây leo phát triển trên các vách đá hoặc bám vào các thân cây gỗ lớn. Hiện tại, chưa có nghiên cứu chuyên sâu về mặt lâm sàng hay tiêu chuẩn hóa học quy chuẩn riêng cho loài sâm xuyên đá được công bố trong các trích đoạn dữ liệu đối sánh. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào các loài sâm truyền thống hoặc các dược liệu thương mại khác như sâm Mỹ, sâm châu Á, Ban âu hay cúc tím ^[6], ^[3], ^[5], ^[2].

Tuy nhiên, từ bài học thực tiễn về việc các loài cây khác loài bị thay thế bừa bãi ^[3], nguy cơ lớn nhất đối với người tự thu hái hoặc mua sâm xuyên đá không rõ nguồn gốc là sự nhầm lẫn với các loài dây leo rừng có độc. Nhiều loài dây leo rừng chứa độc tính mạnh (như alkaloid hoặc glycoside trợ tim) có hình dáng thân, vỏ và rễ gần như tương đồng với sâm xuyên đá. Khi ngâm rượu hoặc sắc nước uống phải rễ cây có độc, người dùng có thể bị rối loạn nhịp tim, suy hô hấp, viêm gan nhiễm độc hoặc hoại tử ống thận cấp.

Ngay cả với những loài dược liệu quý đã được nghiên cứu kỹ như sâm Mỹ (Panax quinquefolius), việc làm giả hoặc pha trộn với sâm châu Á (Panax ginseng) cũng diễn ra phổ biến và rất khó phân biệt nếu chỉ nhìn bằng mắt ^[6]. Một nghiên cứu năm 2013 đã phải dùng kỹ thuật khối phổ tiêm dòng (FIMS) kết hợp mô hình hóa đa biến SIMCA để phân biệt các mẫu sâm Mỹ nguyên chất 100% với các hỗn hợp bị pha tạp 10%, 20% và 50% sâm châu Á ^[6]. Điều này cho thấy việc tự phân biệt dược liệu rừng bằng cảm quan thông thường là điều bất khả thi và đầy rủi ro.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược hoang dã

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là: "Cứ là rễ cây mọc tự nhiên trên rừng thì luôn lành tính và bổ dưỡng hơn cây trồng". Thực tế, môi trường tự nhiên hoang dã chứa vô số loài thực vật mang độc tố tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước sâu bọ và thú rừng. Người đi rừng không có chuyên môn bài bản rất dễ thu hái nhầm rễ cây độc mọc xen kẽ với rễ sâm xuyên đá.

Quan niệm thứ hai cho rằng có thể dùng kinh nghiệm dân gian như bẻ đôi rễ cây, ngửi mùi thơm, nếm vị chát ngọt hoặc nhìn màu sắc bên ngoài là biết chính xác sâm thật hay giả. Các nghiên cứu khoa học khẳng định rằng các hình thức gian lận thảo mộc hiện nay rất phức tạp, các mẫu giả có thể được tạo màu, tẩm mùi hoặc phối trộn khéo léo để đánh lừa cảm quan ^[1], ^[5]. Việc nếm thử trực tiếp rễ cây rừng lạ còn làm tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính ngay tại chỗ nếu đó là loài có chứa chất kịch độc.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Mọi đối tượng tiêu dùng đều cần cẩn trọng với các loại rễ cây rừng chưa được kiểm nghiệm rõ ràng. Tuy nhiên, có những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm tính mạng cao hơn nếu dùng phải dược liệu giả hoặc lẫn độc chất:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc tố tự nhiên hoặc tân dược pha tạp có thể qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ, gây dị tật thai nhi, sảy thai hoặc nhiễm độc ở trẻ sơ sinh.
• Người có bệnh lý nền về gan và thận: Gan và thận là cơ quan chuyển hóa và bài tiết chính. Độc chất từ rễ cây nhầm lẫn sẽ nhanh chóng làm bùng phát đợt suy gan hoặc suy thận cấp.
• Người cao tuổi và trẻ nhỏ: Hệ miễn dịch và chức năng giải độc của nhóm đối tượng này rất yếu ớt, dễ bị tổn thương nghiêm trọng dù chỉ tiếp xúc với lượng nhỏ độc tố thực vật.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất lạ hoặc chất trộn bất hợp pháp trong thảo mộc có thể gây tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường ^[4], ^[3].

Hướng dẫn nhận biết và sử dụng thảo dược an toàn

Để bảo vệ bản thân và gia đình trước nguy cơ ngộ độc do mua nhầm thảo dược giả mạo, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý mua bán dược liệu trôi nổi: Tuyệt đối không mua các loại rễ cây, thân leo được quảng cáo là "sâm xuyên đá rừng tự nhiên" từ các cá nhân đi rừng, các trang mạng xã hội không có giấy phép kinh doanh dược liệu.
• Lựa chọn cơ sở uy tín có kiểm định: Chỉ mua dược liệu tại các bệnh viện y học cổ truyền, nhà thuốc đông y được cấp phép, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã qua kiểm nghiệm thực vật học, độc chất học theo tiêu chuẩn ^[2].
• Cảnh giác với các dấu hiệu bất thường: Không sử dụng các loại rễ cây có mùi lạ, ẩm mốc, màu sắc bất thường hoặc nước sắc, nước ngâm có biểu hiện biến màu lạ ^[5].
• Ngừng sử dụng ngay khi có triệu chứng lạ: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như tê môi, cứng hàm, chóng mặt, buồn nôn, đau bụng dữ dội, tim đập nhanh hoặc khó thở sau khi uống nước ngâm rễ cây, cần lập tức đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo mẫu rễ cây đã dùng để bác sĩ xử trí cấp cứu kịp thời.

Lời khuyên cho người tiêu dùng

Sâm xuyên đá hay bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào chỉ có thể mang lại lợi ích bồi bổ khi được nhận diện chính xác và sử dụng đúng liều lượng, đúng mục đích. Người tiêu dùng cần loại bỏ tâm lý sùng bái thảo dược rừng hoang dã một cách mù quáng. Đặt trọn niềm tin vào nguồn gốc kiểm định rõ ràng của cơ quan y tế là biện pháp bảo vệ sức khỏe an toàn và bền vững nhất.