Nhiều thai phụ tìm đến thảo dược dân gian bồi bổ hoặc giảm mệt mỏi thai kỳ. Thói quen truyền miệng dùng cây cỏ tự nhiên tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi chưa rõ nguồn gốc. Cao cẳng bắc bộ là một trong những loài thảo dược ít người biết đến.

Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng cao cẳng bắc bộ. Dược liệu này chưa có dữ liệu lâm sàng về an toàn thai kỳ. Việc dung nạp chất lạ dễ kích hoạt co bóp cơ trơn tử cung, đe dọa trực tiếp thai nhi.

Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược lạ với thai kỳ

Cơ thể phụ nữ mang thai chuyển hóa thuốc và hoạt chất rất đặc biệt. Nhau thai không phải lá chắn tuyệt đối ngăn mọi hóa chất độc hại. Nhiều hợp chất tự nhiên có cấu trúc gây kích thích trực tiếp lên thụ thể cơ tử cung.

Khi cơ trơn tử cung bị kích thích ngoài ý muốn, áp lực buồng ối gia tăng. Tình trạng này dẫn đến dọa sẩy thai, bong rau hoặc chuyển dạ sinh non. Các loài cây hoang dại như cao cẳng bắc bộ thường tích tụ hoạt chất sinh học bảo vệ tự nhiên, tiềm ẩn độc tính tế bào khi dùng bừa bãi.

Bằng chứng khoa học về thảo dược và cơn co tử cung

Việc sử dụng cây cỏ không rõ kiểm chứng tại sản khoa đã được ghi nhận trong y văn quốc tế. Nghiên cứu cắt ngang năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến ba ở Jimma, Ethiopia khảo sát thực trạng dùng thảo dược ở phụ nữ nhập viện sản phụ khoa [1].

Nghiên cứu tiến hành trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [1]. Trong số 125 người, có 106 phụ nữ (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén có chủ đích hoặc bị sẩy thai [1]. 19 người còn lại (chiếm 15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác nhau [1].

Trong nhóm 106 phụ nữ đình chỉ thai hoặc sẩy thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại thảo dược trong thai kỳ [1]. Phân loại ghi nhận 16 người dùng thảo dược an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng thảo dược tiềm ẩn nguy hại và 11 người dùng loại chưa rõ an toàn [1]. 5 phụ nữ dùng thảo dược tiềm ẩn rủi ro đã tiếp xúc các cây gây co bóp tử cung như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus hay Hagenia abyssinica [1].

Thói quen dùng thuốc dân gian phụ thuộc lớn vào kinh nghiệm gia đình. Khoảng 76,5% thảo dược được mua ở chợ và 68,3% do người nhà đi thu hái [1]. Có tới 75,2% người bệnh dùng thảo dược do nghe người thân khuyên bảo [1].

Về bộ phận và dạng dùng, hạt chiếm 57,6%, dược liệu khô chiếm 60,1%, đường là tá dược phổ biến nhất với 27,8% và đường uống chiếm 89,7% [1]. Liều dùng đo bằng cốc nước chiếm 51,7%, liều 1 cốc chiếm 47,5%, tần suất 1 lần/ngày chiếm 54,8% và 32,9% dùng kéo dài bao nhiêu tháng tùy thích [1]. Khoảng 46,0% dùng 1 đợt, gần một phần ba dùng nhiều lần trong thai kỳ [1]. Giới hạn nghiên cứu là thiết kế cắt ngang, dựa trên tự báo cáo hồi cứu nên chưa chứng minh nguyên nhân - kết quả trực tiếp với sẩy thai [1].

Tác động khó lường của các tác nhân kích thích co bóp

Không chỉ thảo dược, bất kỳ hoạt chất nào tạo tín hiệu co bóp cơ trơn đều mang lại rủi ro lớn. Năm 2022, một nghiên cứu cảnh giác dược phân tích cơ sở dữ liệu báo cáo tự phát của Nhật Bản (JADER) và Hoa Kỳ (FAERS) về nguy cơ mất thai liên quan thuốc nhỏ mắt chứa prostaglandin [2].

Prostaglandin vốn có cơ chế làm co cơ trơn tử cung [2]. Phân tích báo cáo ghi nhận tín hiệu an toàn thuốc giữa thuốc nhỏ mắt latanoprost và mất thai [2]. Tại cơ sở dữ liệu Nhật Bản, có 5 báo cáo mất thai liên quan latanoprost với tỷ suất chênh báo cáo ROR là 12,84 (khoảng tin cậy 95%: 3,06 - 53,86) [2]. Tại FAERS của Mỹ, có 12 ca mất thai với ROR là 4,35 (khoảng tin cậy 95%: 1,98 - 9,54) [2]. Co bóp tử cung được ghi nhận đi kèm trong 1 trường hợp [2]. Giới hạn của phân tích cơ sở báo cáo tự phát là không thể xác định quan hệ nhân quả tuyệt đối [2].

Điều này cho thấy ngay cả liều lượng hấp thu toàn thân cực nhỏ từ thuốc nhỏ mắt ngoài tử cung cũng phát tín hiệu rủi ro. Các thảo dược dạng uống như cao cẳng bắc bộ đưa lượng lớn hoạt chất qua tiêu hóa, nguy cơ co bóp tử cung càng khó kiểm soát.

Lợi ích giả định và khoảng trống nghiên cứu

Cao cẳng bắc bộ là dược liệu bản địa chưa được chuẩn hóa dược điển thai kỳ. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận công dụng bồi bổ hay an toàn cho mẹ bầu. Mọi công dụng lưu truyền chỉ dựa trên thói quen dân tộc thiểu số hoặc kinh nghiệm cá nhân.

Các nghiên cứu độc tính sinh sản, quái thai và đột biến gen trên cao cẳng bắc bộ hoàn toàn vắng bóng. Sử dụng một loại cây thiếu dữ liệu khoa học đồng nghĩa đặt thai phụ và thai nhi trước rủi ro ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Hoạt chất thực vật có tính dược lý mạnh tương tự thuốc tổng hợp. Khi bào chế thủ công, hàm lượng hoạt chất không đồng đều, dễ lẫn nấm mốc hoặc kim loại nặng từ đất.

Hiểu lầm thứ hai là tin theo lời truyền miệng của người quen. Dữ liệu từ bệnh viện Jimma chứng minh 75,2% người dùng thảo dược rủi ro là do nghe người nhà khuyên [1]. Kinh nghiệm người này không áp dụng an toàn cho thể trạng thai kỳ của người khác.

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Mọi phụ nữ có thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào đều không được sử dụng cao cẳng bắc bộ. Sự thận trọng cần nâng cao tối đa ở những người có nguy cơ sẩy thai, dọa sinh non hoặc từng có tiền sử đình chỉ thai nghén [1].

Phụ nữ có bất thường cấu trúc vùng chậu hoặc tử cung cần tránh xa mọi hoạt chất lạ gây co thắt. Người mang thai tự nhiên hoặc can thiệp hỗ trợ sinh sản chỉ được dung nạp các chất dinh dưỡng và thuốc do bác sĩ sản khoa kê đơn.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu

Mẹ bầu tuyệt đối không tự hái, mua rễ, củ hoặc các chế phẩm cao cẳng bắc bộ khô tại chợ hay mạng xã hội [1]. Chế độ chăm sóc thai kỳ an toàn cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực:

  • Duy trì chế độ ăn đa dạng thực phẩm tươi sống, đã nấu chín, giàu sắt, canxi và acid folic.
  • Uống đủ nước sạch, nghỉ ngơi điều độ và tập thể dục nhẹ nhàng theo hướng dẫn chuyên môn.
  • Nếu cơ thể đau nhức, mệt mỏi hoặc có bệnh lý mạn tính, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa khám trực tiếp.
  • Không nghe theo mẹo dân gian truyền miệng để tự ý sắc uống các loại rễ cây rừng chưa kiểm định [1].

Việc bảo vệ tính mạng và sức khỏe thai nhi luôn đòi hỏi sự cẩn trọng cao nhất trước các loại dược liệu chưa kiểm chứng. Thai phụ hãy lựa chọn lối sống cân bằng, trao đổi với bác sĩ trước khi đưa bất kỳ thảo dược lạ nào vào cơ thể để bảo đảm thai kỳ trọn vẹn.