Cây rù rì sông có độc không? Những ai cần thận trọng

Cây rù rì sông (danh pháp khoa học: Homonoia riparia Lour., thuộc họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là loài thực vật mọc hoang phổ biến dọc các bờ khe suối, ghềnh đá và bãi sỏi ven sông tại nhiều địa phương nước ta. Trong dân gian, loài cây này thường được thu hái rễ, lá hoặc vỏ thân để nấu nước uống giải nhiệt, chữa đau bụng, hỗ trợ bệnh gan hoặc dùng ngoài trị mụn nhọt, bệnh ngoài da. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây thuốc truyền thống mọc dại luôn dấy lên mối lo ngại lớn về nguy cơ nhiễm độc, nhất là ảnh hưởng xấu lên chức năng gan và thận.

Vậy cây rù rì sông có thực sự chứa độc tính gây nguy hiểm cho cơ thể hay không? Các nghiên cứu khoa học hiện đại bước đầu cho thấy chiết xuất từ cây rù rì sông chưa ghi nhận độc tính tế bào cấp tính trên mô thận, thậm chí còn có tác dụng bảo vệ tế bào thận khỏi tổn thương do hóa chất trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[1]. Mặc dù vậy, dữ liệu toàn diện về độc tính cấp và bán trường diễn trên cơ thể sống vẫn còn rất hạn chế, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng khi sử dụng [1, 4].

Tìm hiểu về cây rù rì sông và ứng dụng dân gian

Cây rù rì sông, hay còn gọi là rì rì mọc ven bờ nước, là loại cây bụi có bộ rễ cắm sâu vào lòng đá sỏi để chống chịu dòng nước xiết. Trong hệ thống y học bản địa tại nhiều nước châu Á như Trung Quốc và Ấn Độ, toàn cây hoặc từng bộ phận của rù rì sông đã được dùng làm thuốc chữa sỏi đường tiết niệu, các bệnh lý về thận, chứng viêm đường tiêu hóa, đau bụng và bỏng [1, 4].

Bên cạnh đó, người dân ở một số vùng nông thôn còn dùng nước sắc rễ rù rì sông để hỗ trợ điều trị viêm gan, hoặc dùng lá giã đắp chữa các bệnh ngoài da [4, 5]. Sự phổ biến của cây thuốc này dựa trên kinh nghiệm lưu truyền qua nhiều thế hệ, nhưng hầu hết người dùng chưa thực sự hiểu rõ về thành phần hoạt chất sinh học cũng như mức độ an toàn lâu dài khi nạp các chất này vào cơ thể.

Cơ chế tác động sinh học của rù rì sông đối với cơ thể

Những phân tích hóa thực vật chuyên sâu cho thấy rù rì sông chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học có tính chất dược lý mạnh mẽ. Nghiên cứu phân lập các hợp chất từ chiết xuất ethyl acetate của rễ rù rì sông đã định danh được một hợp chất mới là axit 1-oxo-aleuritolic cùng 12 hợp chất đã biết khác, bao gồm axit aleuritolic, axit 3-acetoxy-aleuritolic, taraxerone, taraxerol, methyl 3-acetoxy-12-oleanen-28-oate, 3-acetoxy-12-oleanen-28-ol, axit ursolic, lupenol, 3beta-acetoxy-lupenol, cleomiscosin A, chrysophanol và axit gallic ^[2].

Ở góc độ bảo vệ cơ thể, các hợp chất nhóm polyphenol và flavonoid dồi dào trong rù rì sông có khả năng dập tắt các gốc tự do gây hại, làm giảm căng thẳng oxy hóa ^[1]. Đáng chú ý, axit gallic phân lập từ toàn cây rù rì sông là một chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh, giúp duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do [1, 4].

Mặt khác, cây rù rì sông cũng chứa các hợp chất saponin có hoạt tính sinh học đặc thù, tiêu biểu là hoạt chất riparsaponin chiết xuất từ rễ cây ^[3]. Hợp chất này có khả năng can thiệp trực tiếp vào chu trình chết tự nhiên của tế bào bất thường thông qua việc kích hoạt các chuỗi enzyme caspase và protein điều hòa pro-apoptotic ^[3]. Điều này cho thấy rù rì sông không đơn thuần là một loại thảo mộc lành tính thông thường mà mang trong mình những chất có hoạt tính sinh học tế bào rõ rệt [3, 4].

Độc tính và khả năng bảo vệ gan thận: Bằng chứng từ các nghiên cứu

Để làm sáng tỏ tính an toàn và nguy cơ gây hại của rù rì sông đối với các cơ quan thanh thải như gan và thận, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên các mô hình tế bào thực nghiệm:

Nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ thận của chiết xuất methanol cùng các phân đoạn phân đoạn dầu hỏa (HRPE), ethyl acetate (HREA), butanol (HRBU), và phân đoạn nước (HRAQ) từ toàn bộ cây Homonoia riparia ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng thử nghiệm MTT trên dòng tế bào Thận phôi người (HEK 293) bị gây nhiễm độc bởi cisplatin ^[1]. Trong thí nghiệm, cisplatin ở nồng độ 8 mcg/ml đã làm giảm 50% khả năng sống sót của tế bào HEK 293 ^[1]. Kết quả cho thấy tất cả các phân đoạn chiết xuất từ rù rì sông đều làm giảm đáng kể độc tính trên thận do cisplatin gây ra (p < 0,05) ^[1]. Hiệu quả bảo vệ cao nhất ghi nhận ở phân đoạn butanol (HRBU) và phân đoạn nước (HRAQ) với tỷ lệ tế bào sống sót lần lượt đạt 293,09 ± 4,3% và 345,07 ± 3,2% ở nồng độ 200 mcg/ml ^[1]. Axit gallic cũng được phát hiện và định lượng rõ ràng trong các phân đoạn chiết xuất này ^[1].

Một nghiên cứu khác được thực hiện năm 2007 nhằm đánh giá độc tính tế bào của các hợp chất triterpenoid phân lập từ rễ Homonoia riparia đối với dòng tế bào ung thư phổi AGZY 83-a và tế bào ung thư gan người SMMC-7721 bằng thử nghiệm MTT ^[2]. Kết quả cho thấy hợp chất axit 1-oxo-aleuritolic và axit 3-acetoxy-aleuritolic hoàn toàn không biểu hiện độc tính đối với cả hai dòng tế bào gan và phổi thử nghiệm ^[2]. Hợp chất axit aleuritolic chỉ thể hiện hoạt tính yếu đối với dòng tế bào phổi AGZY 83-a với giá trị IC50 là 33,055 mcg/ml và không gây độc trên tế bào ung thư gan SMMC-7721 ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 về hoạt chất riparsaponin tách từ rễ Homonoia riparia đã thử nghiệm độc tính tế bào trên tế bào ung thư khoang miệng người ^[3]. Riparsaponin ở nồng độ từ 10 đến 200 mcg/ml có tác dụng ức chế sự gia tăng sinh khối tế bào ung thư thông qua cơ chế kích hoạt chết rụng tế bào theo chu trình ^[3]. Khi xử lý tế bào với liều 20, 40 và 80 mcg/ml, mức độ biểu hiện của các protein thúc đẩy chết tế bào như caspase-3 phân cắt, caspase-9 phân cắt, Bad và Bax tăng lên rõ rệt (p < 0,05 và p < 0,01), trong khi biểu hiện của protein chống chết tế bào Bcl-2 bị giảm sút ^[3].

Các nghiên cứu sinh học khác còn ghi nhận dịch chiết nước 20% từ lá khô và hoa đực khô của rù rì sông có khả năng ức chế vi nấm Trichophyton mentagrophytes, chủng vi nấm gây bệnh da liễu phân lập từ người bệnh ^[4]. Phân tích hóa thực vật trong dịch chiết lá và hoa cho thấy sự hiện diện tự nhiên của tannin, flavonoid, saponin, glycoside và alkaloid ^[4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng khoa học

Các dữ liệu thực nghiệm hiện có cho thấy chiết xuất rù rì sông không biểu hiện độc tính cấp tính trực tiếp trên các dòng tế bào thận phôi người ^[1]. Ngược lại, khả năng chống oxy hóa cùng các hợp chất có lợi như axit gallic còn giúp trung hòa gốc tự do và che chở cho tế bào thận trước sự phá hủy của hóa chất độc hại [1, 4].

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu hiện nay vẫn còn rất lớn:

• Toàn bộ bằng chứng an toàn và bảo vệ thận của rù rì sông mới chỉ được thực hiện trên các dòng tế bào in vitro trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm độc tính cấp hay độc tính bán trường diễn (cho ăn lặp lại từ 28 đến 90 ngày) trên động vật sống như chuột cống hay thỏ đối với loài cây này [1, 4].
• Chưa có các thông số về liều lượng gây chết trung bình (LD50), liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) trên động vật hữu nhũ đối với cây rù rì sông ^[1].
• Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khỏe mạnh hoặc bệnh nhân để đánh giá mức độ hấp thu qua đường uống, quá trình chuyển hóa tại gan, độ tích tụ độc chất hay đào thải qua thận [1, 3, 4].

Do đó, người tiêu dùng không thể đánh đồng việc "chưa thấy độc trên đĩa nuôi cấy tế bào" với việc thảo dược này "hoàn toàn an toàn tuyệt đối khi uống vào cơ thể".

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây rù rì sông

Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên mọc hoang ven suối thì không bao giờ có độc, uống càng nhiều càng bổ thận mát gan". Trên thực tế, bất kỳ loài thực vật nào chứa các hoạt chất thứ cấp như alkaloid, saponin hay hợp chất phenolics đều có thể tạo áp lực chuyển hóa nặng nề lên các cơ quan nội tạng nếu dùng sai liều lượng [3, 5]. Hoạt chất riparsaponin trong rễ rù rì sông đã được chứng minh có khả năng gây độc và kích hoạt tế bào tự hủy diệt ở nồng độ cao ^[3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý thu hái toàn bộ rễ hoặc lá cây rù rì sông đun nấu uống thay trà hằng ngày để chữa bệnh sỏi thận hoặc viêm gan [1, 4]. Kinh nghiệm dân gian chỉ là gợi mở ban đầu cho nghiên cứu khoa học, không phải là cơ sở bảo chứng cho việc sử dụng tùy tiện không có liều lượng quy chuẩn [1, 4]. Việc uống nước thảo mộc đậm đặc dài ngày mà không rõ độc tính bán trường diễn có thể dẫn tới tổn thương gan hoặc suy giảm chức năng thận âm thầm.

Những ai cần thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng?

Do dữ liệu khoa học về độ an toàn trên cơ thể sống còn thiếu thốn, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

• Người có bệnh lý nền về gan hoặc suy thận mãn tính: Mặc dù chiết xuất rù rì sông thể hiện tác dụng hỗ trợ tế bào thận phôi trước độc chất trong phòng thí nghiệm, nhưng người bệnh gan thận thật sự có cơ chế lọc và thải độc suy yếu nghiêm trọng ^[1]. Việc dung nạp các phân đoạn hóa chất chưa tinh chế từ cây thảo dược hoang dã có thể làm gan thận quá tải [1, 4]. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá về độc tính sinh sản, dị tật bẩm sinh hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ của các hoạt chất từ cây rù rì sông [1, 3, 4]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sắc uống rù rì sông theo lời truyền miệng.
• Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Cơ thể trẻ em chưa hoàn thiện các enzyme chuyển hóa thuốc và thanh lọc độc chất. Uống các bài thuốc dân gian tự chế từ cây dại có thể tiềm ẩn rủi ro co giật, ngộ độc cấp tính hoặc rối loạn tiêu hóa.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc tây y: Các hợp chất trong rù rì sông có thể tương tác không mong muốn với các thuốc chuyển hóa qua enzym gan hoặc các thuốc trị bệnh nền, làm sai lệch tác dụng của thuốc điều trị [3, 4].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Nếu có nhu cầu ứng dụng rù rì sông trong chăm sóc sức khỏe theo y học cổ truyền, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

• Ưu tiên dùng ngoài da: Dịch chiết từ lá hoặc hoa rù rì sông đã được chứng minh có tính kháng nấm gây bệnh da liễu tự nhiên ^[4]. Việc giã đắp hoặc rửa ngoài da khi bị nấm, ngứa thường có độ an toàn cao hơn rất nhiều so với việc sắc uống trực tiếp ^[4].
• Không tự ý tăng liều: Nếu sử dụng qua đường uống theo chỉ định từ thầy thuốc đông y, chỉ dùng lượng vừa phải và không dùng kéo dài liên tục hàng tháng trời để tránh nguy cơ tích tụ độc tính [1, 4].
• Chế biến đúng quy chuẩn: Rễ và lá cây cần được rửa sạch cặn bùn đất ven sông, phơi hoặc sấy khô đạt chuẩn vệ sinh để tránh nhiễm thêm nấm mốc hoặc kim loại nặng lắng đọng từ nguồn nước sông suối ^[4].
• Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau tức bụng, nước tiểu đổi màu sẫm khác lạ, vàng da, mệt mỏi hoặc phát ban sau khi uống thảo dược, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế gần nhất ^[2].

Cây rù rì sông là một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng với các hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào thận và kháng nấm [1, 5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào in vitro, dữ liệu về độ an toàn cấp và bán trường diễn trên cơ thể sống vẫn chưa được xác lập đầy đủ [1, 4]. Người dân không nên coi đây là thảo dược vô hại; luôn lắng nghe cơ thể, sử dụng có chừng mực và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe bản thân.