Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc dược liệu tự nhiên với suy nghĩ thảo mộc luôn lành tính, không gây hại cho thai nhi. Tuy nhiên, quan niệm này tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe khôn lường. Trong số các loại thảo dược lưu truyền, cao cẳng lá mác là cái tên được một số người truyền tai nhau để bồi bổ hoặc trị bệnh.

Câu trả lời trực tiếp từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cao cẳng lá mác. Việc thiếu vắng dữ liệu an toàn thai kỳ, cùng nguy cơ kích thích co bóp tử cung từ nhóm hoạt chất saponin, biến dược liệu này thành mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.

Nguy cơ co bóp tử cung và thiếu hụt dữ liệu an toàn

Cao cẳng lá mác (danh pháp thường thuộc chi Peliosanthes hoặc nhóm thực vật chứa saponin steroid) chưa từng trải qua các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên phụ nữ có thai. Trong sản khoa, một dược phẩm hoặc thảo dược chỉ được coi là dùng được khi có đầy đủ dữ liệu an toàn qua các pha thử nghiệm nghiêm ngặt.

Vấn đề cốt lõi nằm ở hoạt chất saponin tự nhiên dồi dào trong các loài thảo mộc này. Saponin là hợp chất hoạt tính sinh học có thể gây kích thích cơ trơn, bao gồm cả lớp cơ tử cung. Khi cơ tử cung bị kích thích co bóp ngoài ý muốn, áp lực buồng tử cung gia tăng đột ngột, dẫn tới dọa sảy thai trong giai đoạn đầu hoặc sinh non ở các tháng cuối thai kỳ.

Sự co bóp tử cung bất thường là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất tim thai và chuyển dạ sớm. Do đó, việc đưa các chất kích thích cơ học hay hóa học chưa rõ liều lượng vào cơ thể thai phụ luôn bị các bác sĩ sản khoa nghiêm cấm.

Nghiên cứu chỉ ra rủi ro khi dùng thảo dược tự phát

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại một bệnh viện đào tạo tuyến ba ở Jimma, Ethiopia đã làm sáng tỏ thực trạng và mối nguy hiểm của thói quen dùng thảo mộc bừa bãi khi mang thai [1]. Khảo sát tiến hành trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản ghi nhận có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do sảy thai hoặc phải đình chỉ thai nghén có chủ đích, 19 người còn lại (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [1].

Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ sảy thai hoặc đình chỉ thai nghén, có 19 trường hợp (chiếm 17,9%) đã sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong quá trình mang thai [1]. Trong số các cây thuốc được sử dụng, có 5 loại có tiềm năng gây hại và 11 loại chưa rõ mức độ an toàn [1]. Năm thai phụ dùng thảo dược không an toàn đã dùng các cây thuốc như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Echinops kebericho và Hagenia abyssinica [1]. Báo cáo ghi nhận hầu hết các loại cây này đều mang nguy cơ kích thích co bóp tử cung, gây độc tế bào hoặc dị tật thai nhi [1].

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra nguồn gốc sử dụng thảo dược phần lớn thiếu kiểm soát y tế [1]. Khoảng ba phần tư số cây thuốc (76,5%) được mua trôi nổi tại các chợ truyền thống [1]. Bên cạnh đó, 68,3% người tham gia thu hái qua người thân trong gia đình, và phần lớn thai phụ (75,2%) dùng thảo dược chỉ vì được người thân khuyên dùng chứ không qua chỉ định y khoa [1].

Về hình thức sử dụng, hạt là bộ phận dùng phổ biến nhất (57,6%), nguyên liệu dạng khô chiếm 60,1%, đường là tá dược phổ biến nhất (27,8%) và đường uống là cách dùng chủ yếu (89,7%) [1]. Liều lượng cũng rất tùy tiện: 51,7% đong đếm bằng đơn vị cốc nước, liều dùng phổ biến nhất là 1 cốc nước (47,5%), tần suất 1 lần/ngày (54,8%) và có tới 32,9% thai phụ dùng kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" [1]. Khoảng một nửa số người được hỏi (46,0%) dùng một đợt, trong khi gần một phần ba dùng vào nhiều dịp khác nhau trong thai kỳ [1].

Cơ chế co bóp cơ trơn và nguy cơ sảy thai

Kiểm soát hoạt động co bóp cơ trơn tử cung là yếu tố then chốt giúp thai nhi phát triển an toàn đến đủ tháng. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 về cơ bắp tử cung người chỉ ra rằng sự điều hòa co bóp tử cung đóng vai trò quyết định cho một thai kỳ khỏe mạnh bình thường và cuộc chuyển dạ không biến chứng [2]. Trong suốt thai kỳ, tử cung giãn dần để thích ứng với sự phát triển của thai nhi [2]. Khi thai đủ tháng, độ căng thành tử cung đạt ngưỡng kích hoạt chuyển dạ thông qua việc tăng biểu hiện thụ thể oxytocin và các protein liên quan đến co bóp [2].

Khi thảo mộc lạ chứa saponin hoặc các chất kích thích cơ trơn can thiệp vào giai đoạn chưa đủ tháng, sự cân bằng này bị phá vỡ. Trong sản khoa hiện đại, các bác sĩ phải sử dụng nhiều nhóm thuốc ức chế co bóp cơ trơn để ngăn dọa sảy thai hoặc dọa sinh non. Nghiên cứu năm 2023 trên 58 bệnh nhân khâu eo tử cung cho thấy việc phối hợp thuốc ức chế co bóp tử cung liên tục giúp kéo dài thai kỳ thêm trung bình 16,42 tuần và nâng tuổi thai trung bình khi sinh lên 35,91 tuần, đạt tỷ lệ thành công 74,14% [3].

Một nghiên cứu khác năm 2022 trên 120 bệnh nhân dọa sinh non cũng khẳng định việc ức chế thành công cơn gò tử cung giúp hạ thấp các chỉ số viêm và giảm thiểu nguy cơ sinh non tự phát [4]. Việc phụ nữ mang thai uống các chế phẩm chưa kiểm chứng như cao cẳng lá mác có thể gây phản ứng ngược: kích thích tử cung co thắt ngoài ý muốn, đẩy thai ra ngoài buồng tử cung trước thời hạn.

Nghiên cứu năm 2022 về kết quả mang thai cũng cảnh báo rằng các cơn co bóp tử cung xuất hiện bất thường với tần số cao có thể đẩy phôi thai lệch vị trí hoặc tống xuất phôi ra ngoài buồng tử cung, dẫn tới thất bại thai kỳ [5]. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy tử cung cần giữ trạng thái yên lặng, ổn định để nuôi dưỡng thai.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của nhiều gia đình là đánh đồng "tự nhiên" với "vô hại". Thực tế, nhiều loại cây cỏ tự nhiên chứa các độc tố bảo vệ thực vật, các alcaloid hoặc saponin có độc tính mạnh với tế bào mầm và cơ trơn [1].

Hiểu lầm thứ hai là tin theo các mẹo truyền miệng của người thân mà bỏ qua tư vấn y tế. Số liệu nghiên cứu năm 2021 chứng minh có tới 75,2% thai phụ uống thảo mộc chỉ do gia đình khuyên [1]. Sự truyền miệng này không dựa trên căn cứ khoa học, không xác định được hàm lượng hoạt chất, rất dễ dẫn đến ngộ độc hoặc mất tim thai [1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo dược dùng ngoài hoặc nấu nước uống loãng thì không sao. Đường uống chiếm 89,7% các ca dùng thảo mộc trong nghiên cứu, và các hoạt chất saponin khi hấp thu qua niêm mạc tiêu hóa hoàn toàn có thể đi vào tuần hoàn máu, tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn tử cung hoặc qua hàng rào nhau thai [1].

Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

  • Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai hoặc sinh non: Những người này có cơ địa tử cung nhạy cảm, bất kỳ kích thích co bóp nào từ thảo dược cũng có thể châm ngòi cho chuyển dạ ngoài ý muốn.
  • Thai phụ mang đa thai hoặc tử cung có sẹo mổ cũ, bệnh lý lạc nội mạc trong cơ tử cung (adenomyosis): Nghiên cứu y học đã ghi nhận các trường hợp tử cung có sẹo hoặc tổn thương cơ cần theo dõi sát sao cơn co để phòng ngừa biến chứng vỡ tử cung nguy hiểm [6].
  • Phụ nữ đang trong 3 tháng đầu thai kỳ: Giai đoạn phôi thai đang làm tổ và phân chia tế bào hình thành cơ quan, phơi nhiễm với dược liệu lạ rất dễ gây dị tật bẩm sinh hoặc sảy thai sớm [1].
  • Người mắc các bệnh lý chuyển hóa, tiểu đường thai kỳ: Nhiều loại thảo mộc có thể làm hạ đường huyết đột ngột hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị thai kỳ [1].

Lời khuyên thực hành an toàn cho thai phụ

Thai phụ tuyệt đối không tự ý mua, thu hái hoặc sắc uống cao cẳng lá mác cũng như các loại cây thuốc dân gian không rõ nguồn gốc lưu hành trên thị trường. Khi cần điều trị bất kỳ triệu chứng mệt mỏi, ho, sốt hay đau bụng, thai phụ phải đến khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ kê đơn an toàn.

Nếu lỡ sử dụng cao cẳng lá mác và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới âm ỉ, bụng căng cứng theo cơn gò, hoặc ra máu âm đạo, thai phụ cần lập tức đến bệnh viện cấp cứu để được dùng các biện pháp y khoa ức chế cơn co kịp thời. Luôn thông báo thành thật với bác sĩ về tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng đã sử dụng để có hướng xử trí chính xác nhất.