Nhiều thai phụ có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt, trị mụn nhọt, viêm họng hay táo bón thai kỳ. Trong y học cổ truyền, huyền sâm (rễ cây Scrophularia ningpoensis Hemsl.) là một vị thuốc quen thuộc thường có mặt trong các bài thuốc giải độc, giáng hỏa, hạ áp [1]. Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có dùng được huyền sâm không và dược liệu này có tiềm ẩn nguy cơ nào cho mẹ và bé?

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng huyền sâm dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng khẳng định tính an toàn hoặc xác định độc tính thai kỳ của vị thuốc này trên người mang thai. Việc tự ý bốc thuốc, uống nước sắc huyền sâm tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường cho sự phát triển của thai nhi.

Cơ chế tác động và những hoạt chất chính trong huyền sâm

Huyền sâm (Scrophulariae Radix) là rễ phơi hay sấy khô của cây Scrophularia ningpoensis Hemsl., thuộc họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae) [1]. Đây là loại thảo dược đã được biết đến với nhiều tác dụng dược lý đa dạng như hạ huyết áp, chống viêm và ức chế khối u [1].

Về mặt hóa học, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã sử dụng phương pháp phân tích sắc ký lỏng khối phổ cao cấp (HPLC-LTQ-Orbitrap) để tìm hiểu thành phần chiết xuất từ rễ huyền sâm và các chất chuyển hóa của chúng trong huyết tương chuột sau khi uống [2]. Kết quả ghi nhận có tới 37 hợp chất được phát hiện trong dịch chiết, bao gồm 12 iridoid glycoside, 20 phenylpropanoid và 5 hợp chất chưa xác định rõ [2].

Đáng chú ý, nghiên cứu trên động vật này xác nhận các hoạt chất sinh học mạnh như harpagide, harpagoside và angoroside C đi thẳng vào máu chuột dưới dạng nguyên bản sau khi uống [2]. Ngoài ra, có 2 hợp chất nguyên bản khác cùng 2 chất chuyển hóa cũng xuất hiện trong huyết tương chuột [2]. Điều này chứng minh các hoạt chất trong huyền sâm được hấp thu trực tiếp vào hệ tuần hoàn [2]. Đối với phụ nữ mang thai, sự hiện diện của các glycoside hoạt tính cao trong máu có thể đi qua nhau thai hoặc tác động lên trương lực mạch máu, co bóp tử cung, nhưng dữ liệu dược động học trên thai phụ hoàn toàn chưa được làm rõ.

Nghiên cứu nói gì về an toàn của huyền sâm và rủi ro kim loại nặng

Hiện nay, y văn chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trực tiếp đánh giá độc tính sinh sản hoặc mức độ an toàn của huyền sâm trên phụ nữ mang thai hay đang cho con bú. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào đặc tính dược liệu, khả năng hấp thu trên động vật và mức độ an toàn sinh thái của vùng trồng [1, 6].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá sự dịch chuyển và nguy cơ sức khỏe của các nguyên tố vi lượng trong hệ thống đất - cây trồng tại vùng sản xuất dược liệu Scrophularia ningpoensis Hemsl. [3]. Các nhà nghiên cứu đã phân tích 8 nguyên tố vi lượng bao gồm: mangan (Mn), sắt (Fe), coban (Co), kẽm (Zn), selen (Se), molypden (Mo), asen (As) và chì (Pb) [3].

Kết quả phân tích chỉ số ô nhiễm đơn lẻ (Pi) cho thấy đất vùng trồng huyền sâm bị ô nhiễm ở một mức độ nhất định, đáng chú ý nhất là kim loại nặng chì (Pb) với giá trị Pi trung bình cao nhất đạt 0,94 ở vùng đất ngoài rễ và 0,89 ở vùng đất quanh rễ [3]. Chỉ số ô nhiễm tổng hợp Nemerow (PN) ở cả hai vùng đất này đều nằm trong ngưỡng cảnh báo [3].

Mặc dù nghiên cứu này chỉ ra rằng nguy cơ gây ung thư (CR) không vượt quá 10^-4 (không có nguy cơ gây ung thư đáng kể) và nguy cơ phi ung thư (HI) cũng như nguy cơ ung thư từ việc tiêu thụ thân lá cao hơn tiêu thụ rễ gấp 10 lần, nhưng sự tích tụ của các kim loại nặng như chì trong dược liệu là một mối đe dọa cực kỳ lớn đối với thai phụ [3]. Độc tính của chì đối với sự phát triển não bộ, hệ thần kinh và thai nhi đã được y học xác định rõ ràng, do đó việc tiêu thụ thảo dược không kiểm định nghiêm ngặt chỉ số chì mang lại nguy cơ ngộ độc mãn tính cho thai nhi.

Vấn nạn dược liệu giả, tạp nhiễm và nguy cơ với thai kỳ

Bên cạnh nguy cơ tích lũy độc chất từ đất trồng, một mối lo ngại lớn khác khi dùng huyền sâm là tình trạng nhầm lẫn giống loài hoặc pha trộn dược liệu giả trên thị trường [4, 8].

Theo nghiên cứu công bố năm 2025, rễ huyền sâm (Scrophularia ningpoensis) rất thường xuyên bị làm giả hoặc lẫn lộn với các loài cùng chi khác như Scrophularia buergeriana, Scrophularia kakudensis và Scrophularia yoshimurae [1]. Do phương pháp cảm quan truyền thống không thể phân biệt chính xác huyền sâm chuẩn với 3 loài pha tạp này, các nhà khoa học đã phải sử dụng công nghệ giải trình tự gen RAD-seq trên 27 mẫu và xác định được 55.250 vị trí SNP chất lượng cao để phân lập cấu trúc di truyền của từng loài [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 cũng chỉ ra rằng rễ huyền sâm thường bị cố tình thay thế hoặc vô tình lẫn lộn với các loài kể trên trong thực tế lâm sàng [4]. Các nhà khoa học đã phải giải trình tự toàn bộ bộ gen lục lạp dài từ 153.016 đến 153.631 cặp base, mã hóa 132 gen để xây dựng mối quan hệ phát sinh loài nhằm phục vụ mục đích kiểm định [4].

Đối với người bình thường, việc dùng phải dược liệu giả có thể chỉ làm giảm hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, việc sử dụng nhầm loài thảo dược pha tạp hoặc không rõ nguồn gốc có thể dẫn đến việc hấp thu các độc tố lạ, gây kích thích co bóp tử cung, ngộ độc gan thận hoặc gây dị tật bẩm sinh mà không thể lường trước.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trong thai kỳ

Nhiều thai phụ và người nhà vẫn tin rằng thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối, không có độc tính như thuốc tây. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Nhiều vị thuốc Đông y chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh, có thể làm thay đổi huyết áp, kích thích chuyển dạ hoặc tích lũy kim loại nặng [1, 4]. Ngoài ra, việc nhiều người cho rằng có thể dùng chung mọi bài thuốc thanh nhiệt có chứa huyền sâm trong thai kỳ là rất nguy hiểm. Nếu không có bằng chứng khoa học rõ ràng chứng minh thảo dược không gây quái thai, việc tùy tiện dùng thảo dược tương đương với việc đặt sự an toàn của thai nhi vào canh bạc.

Ai nên thận trọng?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng huyền sâm bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai trong suốt cả 3 tam cá nguyệt, đặc biệt là 3 tháng đầu thai kỳ – giai đoạn hình thành các cơ quan quan trọng của thai nhi.
  • Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do các hoạt chất iridoid glycoside và hợp chất chuyển hóa có thể bài tiết qua sữa mẹ và chưa rõ độc tính trên trẻ sơ sinh [2].
  • Người có tiền sử dị ứng với các loại thảo dược thuộc họ Scrophulariaceae [1].
  • Người đang mắc các bệnh lý mãn tính, huyết áp thấp, suy giảm chức năng gan thận hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong giai đoạn mang thai và cho con bú, nguyên tắc an toàn hàng đầu là: Không tự ý dùng bất kỳ loại thảo dược hoặc bài thuốc đông y nào khi chưa có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản và bác sĩ y học cổ truyền uy tín.

Nếu thai phụ gặp các triệu chứng như nóng trong, viêm họng, táo bón hay nổi mụn:

  • Ưu tiên các giải pháp dinh dưỡng an toàn đã được xác lập: Uống đủ nước hàng ngày, bổ sung chất xơ tự nhiên từ rau củ quả quen thuộc, vệ sinh hầu họng bằng nước muối sinh lý ấm.
  • Tuyệt đối không tự ý mua huyền sâm phơi khô từ các chợ dược liệu không rõ nguồn gốc, vì nguy cơ nhiễm chì cảnh báo và pha trộn dược liệu giả là rất cao [1, 4, 8].
  • Khi đi khám bệnh, thai phụ cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ biết về tình trạng mang thai và tuần thai để được cân nhắc kê đơn những phương thuốc an toàn nhất.

Tóm lại, dù huyền sâm là vị thuốc quý trong y học cổ truyền, dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai hiện vẫn là một khoảng trống khoa học. Việc bảo vệ sức khỏe mẹ bầu và thai nhi đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trước bất kỳ quyết định dùng thảo dược nào.