Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc để trị ho, mẩn ngứa hay tiêu đờm vì nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính. Trong số các thảo dược vườn nhà, bạc thau hoa đầu là vị thuốc truyền thống quen thuộc được nhiều người truyền tai nhau.
Tuy nhiên, đối với câu hỏi "phụ nữ mang thai có dùng được bạc thau hoa đầu hay không?", câu trả lời dứt khoát từ giới chuyên môn là: Tuyệt đối không. Việc tùy tiện dùng dược liệu này trong thai kỳ tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với tính mạng của thai nhi và sức khỏe của người mẹ.
Bạc thau hoa đầu và nguồn gốc thực vật
Bạc thau hoa đầu (danh pháp thường gặp trong chi Argyreia) là loài thực vật dây leo thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae). Trong y học cổ truyền, cây thường được thu hái thân, lá hoặc hạt để dùng làm thuốc kháng viêm, sát khuẩn hoặc làm dịu cơn ho.
Mặt dưới của lá thường có lớp lông tơ màu trắng bạc đặc trưng, tạo nên tên gọi dân dã của loài thảo mộc này. Dù có một số công dụng trị bệnh ngoài da hay nhiễm khuẩn hô hấp cho người bình thường, loài cây này lại nằm trong nhóm thực vật chống chỉ định nghiêm ngặt cho thai phụ.
Đặc tính sinh học của các loài thuộc họ Bìm bìm nói chung là chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cực mạnh. Do đó, người dùng không thể đánh đồng tính an toàn của cây thuốc Nam với các loại rau ăn hàng ngày.
Rủi ro co bóp tử cung từ alkaloid họ Bìm bìm
Nguy cơ hàng đầu khi thai phụ tiếp xúc với bạc thau hoa đầu xuất phát từ các hoạt chất nhóm alkaloid đặc trưng của họ Convolvulaceae. Các hợp chất này có khả năng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên hệ thần kinh thực vật và cơ trơn của cơ thể.
Khi đi vào tuần hoàn, các alkaloid này có thể kích thích các thụ thể tại thành tử cung, gây ra các cơn co thắt cơ trơn ngoài ý muốn. Trong giai đoạn 3 tháng đầu, những cơn co thắt này dễ làm bong túi thai, gây xuất huyết và dẫn tới sảy thai tự nhiên.
Ở các giai đoạn sau của thai kỳ, trương lực cơ tử cung tăng bất thường dưới tác động của dược liệu có thể kích hoạt quá trình chuyển dạ sớm. Hậu quả là thai phụ phải đối mặt với nguy cơ sinh non, thai ngạt hoặc vỡ ối sớm nguy hiểm tính mạng.
Cảnh báo từ nghiên cứu về thảo dược trong thai kỳ
Thói quen sử dụng cây thuốc không rõ mức độ an toàn trong thai kỳ là vấn đề sức khỏe toàn cầu. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện đào tạo tuyến ba ở Jimma, Ethiopia đã chỉ ra thực trạng đáng lo ngại này [1].
Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản được khảo sát, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do sẩy thai hoặc can thiệp đình chỉ thai nghén chủ động [1]. 19 người còn lại (chiếm 15,2%) nhập viện vì các bệnh lý sản khoa khác nhau liên quan đến thai kỳ [1].
Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong quá trình mang thai [1]. Trong số các thảo mộc được nhóm này sử dụng, có 16 loại được coi là an toàn, 9 loại cần thận trọng, 5 loại có khả năng gây hại và 11 loại chưa rõ mức độ an toàn [1].
Nghiên cứu ghi nhận 5 phụ nữ đã dùng các thảo dược có nguy cơ gây hại, bao gồm Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Echinops kebericho và Hagenia abyssinica [1]. Phần lớn các loài nguy hại này đều mang nguy cơ kích thích co bóp tử cung, gây độc tế bào hoặc thúc kinh [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ nguồn gốc và cách dùng thảo mộc
Khảo sát năm 2021 cũng phản ánh rõ lỗ hổng trong việc kiểm soát thảo dược dùng cho bà bầu. Khoảng 76,5% lượng cây thuốc được thai phụ mua tự do ngoài chợ trời [1]. Bên cạnh đó, có tới 68,3% người tham gia thu thập cây thuốc thông qua các thành viên trong gia đình [1].
Đa số phụ nữ mang thai dùng thảo dược là do người thân khuyên dùng (chiếm 75,2%) chứ không hề có tư vấn y khoa [1]. Đường dùng phổ biến nhất là đường uống (89,7%), với dạng nguyên liệu khô chiếm 60,1% và hạt cây là bộ phận được dùng nhiều nhất (57,6%) [1]. Đường dùng phổ biến kèm chất dẫn là đường ăn, chiếm 27,8% [1].
Vấn đề đo lường liều lượng cũng rất đáng báo động. Đơn vị đo lường thảo dược phổ biến nhất là bằng cốc nước (chiếm 51,7%) [1]. Liều dùng hay gặp nhất là 1 cốc nước (47,5%), tần suất 1 lần/ngày (54,8%) và có tới 32,9% thai phụ dùng thảo mộc liên tục "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" [1]. Gần một nửa số người dùng (46,0%) ghi nhận dùng một đợt, trong khi gần một phần ba dùng vào nhiều dịp khác nhau [1].
Những số liệu trên cho thấy rủi ro khôn lường khi dùng cây cỏ theo kinh nghiệm miệng. Với những loài có độc tính co bóp tử cung như bạc thau hoa đầu, việc dùng nguyên liệu khô tự đun sắc bằng đơn vị "cốc" hay "nắm" rất dễ dẫn tới quá liều alkaloid, gây họa cho thai nhi.
Tác động đối với phụ nữ đang cho con bú
Không chỉ riêng phụ nữ mang thai, phụ nữ đang trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cũng cần tuyệt đối tránh xa bạc thau hoa đầu. Các hoạt chất alkaloid phân tử nhỏ có khả năng khuếch tán qua hàng rào biểu mô của tuyến vú để đi vào dòng sữa mẹ.
Hệ tiêu hóa, gan và thận của trẻ sơ sinh còn rất non nớt, chưa hoàn thiện các enzyme chuyển hóa và đào thải độc chất. Trẻ bú phải sữa mẹ có chứa alkaloid từ bạc thau hoa đầu có thể gặp các rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng như nôn trớ, tiêu chảy kéo dài hoặc đau quặn bụng.
Nguy hiểm hơn, một số hợp chất nhóm Convolvulaceae có thể tác động lên hệ thần kinh trung ương chưa hoàn thiện của trẻ. Điều này dễ dẫn đến tình trạng ngủ li bì bất thường, quấy khóc không dứt hoặc kích ứng phản xạ thần kinh.
Hiểu lầm: Cứ thảo dược dân gian là lành tính
Nhiều gia đình vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng thuốc Nam chỉ là "cây cỏ", không bổ thì cũng không độc. Họ cho rằng các bài thuốc từ bạc thau hoa đầu chỉ dùng ngoài hoặc uống vài ngụm thì không thể ảnh hưởng đến bào thai nằm sâu trong tử cung.
Thực tế sinh học hoàn toàn ngược lại. Rất nhiều loại chất độc và hoạt chất dược lý mạnh nhất trong y học hiện đại đều được chiết xuất từ thực vật. Hàng rào nhau thai không thể ngăn chặn toàn bộ các phân tử alkaloid xâm nhập sang cơ thể thai nhi non nớt.
Quan niệm "người xưa dùng được thì mình dùng được" cũng rất rủi ro. Cơ địa mỗi người khác nhau và tình trạng thai nghén của từng cá nhân luôn có những yếu tố nhạy cảm riêng biệt không thể lường trước.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Bạc thau hoa đầu là dược liệu chống chỉ định cho các nhóm đối tượng sau:
- Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ.
- Phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang trong giai đoạn lên kế hoạch thụ thai.
- Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo tử cung hoặc tử cung nhạy cảm.
- Mẹ đang cho con bú trực tiếp hoặc vắt sữa cho con ăn.
Nếu vô tình đã uống phải các chế phẩm hoặc nước sắc có chứa bạc thau hoa đầu, thai phụ cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Sau đó, hãy mang theo mẫu cây hoặc chụp ảnh cây thuốc và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được siêu âm kiểm tra tim thai, đánh giá trương lực tử cung và xử trí kịp thời.
Lời khuyên an toàn cho thai kỳ khỏe mạnh
Trong suốt quá trình mang thai và cho con bú, người phụ nữ cần tuân thủ nguyên tắc cẩn trọng tối đa với mọi thứ đưa vào cơ thể. Không tự ý hái lá, đào rễ cây cỏ quanh nhà hay mua các thang thuốc lá không rõ nguồn gốc ở chợ về đun uống theo lời mách bảo.
Khi gặp bất kỳ triệu chứng khó chịu nào như ho khan, viêm họng, ngứa ngáy hay cảm cúm, giải pháp an toàn nhất là thăm khám tại bệnh viện hoặc trung tâm y tế. Bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định các loại thuốc đã được thử nghiệm lâm sàng chứng minh an toàn cho thai nhi.
Việc bảo vệ con yêu đòi hỏi sự hiểu biết khoa học và cẩn trọng từ những thói quen nhỏ nhất hàng ngày. Đừng để sự bất cẩn từ một cốc nước lá thảo mộc dân gian làm ảnh hưởng đến tương lai và sự an toàn của cả mẹ và bé.
