Nhiều thai phụ tìm đến các loại trà hoa, thảo mộc với niềm tin nguồn gốc thiên nhiên luôn an toàn cho sức khỏe mẹ và bé. Cúc sao (chi Aster), loài hoa vừa làm cảnh vừa dùng trong y học cổ truyền, thường khiến người dùng băn khoăn về độ lành tính khi mang thai.

Hiện tại, chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận việc ăn hay uống cúc sao an toàn cho phụ nữ mang thai. Thiếu bằng chứng an toàn thai kỳ là cảnh báo y tế quan trọng; thai phụ nên tránh lạm dụng, không tự ý dùng thảo mộc này làm thuốc hoặc trà uống hằng ngày [1].

Cơ chế tác động của thảo mộc họ Cúc đối với thai kỳ

Các loài thuộc họ Cúc (Asteraceae) chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao. Nghiên cứu phân tích hoa thuộc 9 loài chi Aster phát hiện 52 hợp chất dễ bay hơi, nhóm terpenoid chiếm tỷ lệ lớn nhất, cùng hoạt tính chống oxy hóa [2].

Tuy nhiên, hoạt tính sinh học mạnh cũng tiềm ẩn rủi ro khi thai kỳ diễn ra. Một số thành phần hoạt tính thực vật có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận phôi thai [1]. Các chất hóa thực vật cùng chất chuyển hóa của chúng có thể kích thích co bóp cơ tử cung, gây mất cân bằng nội tiết tố dẫn tới sảy thai, dị tật bẩm sinh hoặc quái thai [1]. Tùy cơ chế tác động, một số thảo mộc có thể an toàn ở giai đoạn này nhưng gây hại ở giai đoạn khác của thai kỳ [1].

Nhiều loài khác cùng họ Cúc (Asteraceae) đã ghi nhận tác động bất lợi rõ rệt. Artemisia monosperma và Artemisia herba-alba có tác dụng chống thụ thai ở phụ nữ [3]. Nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2017 trên chuột cống mang thai và cho con bú dùng chiết xuất hoa Achyrocline satureioides (họ Cúc) dạng nước (47 mg/kg/ngày) hoặc cồn-nước (35 mg/kg/ngày) cho thấy độc tính thay đổi cân bằng oxy hóa khử ở gan, thận, tim, vùng hải mã của chuột mẹ, gây độc mô ở chuột con và làm giảm tỷ lệ sống sót của con non sơ sinh [4].

Nghiên cứu thực tế: Thói quen dùng thảo mộc và rủi ro thai sản

Y văn thế giới ghi nhận thói quen dùng thảo mộc khi chưa rõ tính an toàn diễn ra phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Đánh giá tổng quan năm 2016 tại Jordan tổng hợp 12 bài báo về kinh nghiệm dân gian đối chiếu dược lý thực chứng [3]. Kết quả chỉ ra nhiều loài cây được dùng chữa rối loạn phụ khoa gây hại đến khả năng sinh sản của nam hoặc nữ, đòi hỏi các cặp đôi đang lên kế hoạch mang thai phải thận trọng [3].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến ba ở Jimma, Ethiopia thực hiện trên 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản [5]. Trong số 106 phụ nữ nhập viện do phá thai chỉ định hoặc sảy thai, 17,9% (19 người) từng dùng một hoặc nhiều loại thảo mộc khi mang thai [5]. Cụ thể, 16 người dùng thảo mộc an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng loại tiềm ẩn nguy hại và 11 người dùng loại chưa rõ độ an toàn [5].

Khảo sát này cho thấy 76,5% thảo mộc được mua ngoài chợ, 75,2% người bệnh dùng theo lời khuyên của người nhà [5]. Dạng dùng phổ biến là đường uống (89,7%), dùng bộ phận hạt (57,6%), nguyên liệu khô (60,1%) [5]. Đơn vị đong đếm thường gặp nhất là cốc nước (51,7%), với liều lượng 1 cốc/lần (47,5%), tần suất 1 lần/ngày (54,8%), kéo dài nhiều tháng suốt thai kỳ (32,9%) [5].

Một đánh giá tổng quan hệ thống năm 2008 về cây trinh nữ (Vitex agnus-castus) qua 7 cơ sở dữ liệu điện tử cũng ghi nhận tình trạng thiếu hụt kiến thức cơ bản giữa thầy thuốc và bệnh nhân [6]. Bằng chứng in vitro và lý thuyết mức độ yếu cho thấy cây này có thể kích thích co bóp tử cung, gây trục xuất kinh nguyệt hoặc có hoạt tính nội tiết tố, tiềm ẩn rủi ro cho phụ nữ mang thai ngoài ý muốn [6].

Hiểu lầm phổ biến: Cứ tự nhiên là an toàn

Đa số người dân cho rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn không độc và không có tác dụng phụ [1]. Sự thiếu vắng quy định pháp lý siết chặt quản lý thảo mộc ở nhiều quốc gia càng làm gia tăng sự chủ quan này [1].

Trái ngược với thuốc thông thường phải qua thử nghiệm an toàn và hiệu quả, phần lớn bài thuốc thảo mộc chưa có nghiên cứu hỗ trợ đầy đủ [1]. Các thành phần thực vật tự nhiên vẫn chứa độc tố gây độc phôi, quái thai hoặc kích hoạt cơn co thắt tử cung ngoài ý muốn [1]. Chỉ một số rất ít thảo mộc có bằng chứng xác lập vững chắc trong thai kỳ, như gừng được hướng dẫn lâm sàng công nhận để điều trị ốm nghén [7]. Sự thiếu hụt nghiên cứu về cúc sao chính là tín hiệu đòi hỏi thai phụ phải dừng thói quen sử dụng tùy tiện.

Ai nên thận trọng?

  • Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn (tam cá nguyệt 1, 2 và 3), do chưa xác định được ngưỡng liều an toàn [1].
  • Người có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non hoặc tử cung nhạy cảm dễ kích thích co bóp [2, 3].
  • Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc đang điều trị vô sinh, hiếm muộn [1, 6].
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh lý nền, tránh nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc chưa được kiểm soát.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho thai phụ

  • Tạm ngừng sử dụng các sản phẩm từ cúc sao, bao gồm trà hoa khô, chiết xuất thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc dân gian truyền miệng [1].
  • Không tự ý hái, mua cúc sao trôi nổi không rõ nguồn gốc ngoài chợ để đun sắc uống thay nước hằng ngày [5].
  • Khi gặp các triệu chứng khó chịu thường gặp trong thai kỳ (như buồn nôn, đau lưng), ưu tiên các biện pháp đã được chứng minh an toàn như dùng gừng, bổ sung vitamin B6 theo chỉ định, hoặc châm cứu giảm đau lưng [7].
  • Đọc kỹ thành phần các loại trà thảo mộc hỗn hợp đóng gói sẵn; hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc mới nào vào chế độ ăn uống.

Thiếu dữ liệu khoa học đồng nghĩa với việc rủi ro luôn tiềm ẩn đối với thai nhi. Thai phụ cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào.