Cỏ lạc (còn gọi là cỏ đậu phộng, lạc dại) xuất hiện phổ biến tại các công viên, bồn hoa và khuôn viên đô thị nhờ khả năng phủ xanh nhanh cùng sắc hoa vàng đẹp mắt. Thời gian gần đây, trên một số diễn đàn làm mẹ và mạng xã hội, xuất hiện những lời đồn truyền tai về việc hái cỏ lạc nấu nước uống để thanh nhiệt, trị mất ngủ hay dưỡng thai. Nhiều thai phụ thắc mắc liệu loại cây này có dùng được trong thai kỳ như một bài thuốc thảo dược tự nhiên hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là: Thai phụ tuyệt đối không được tự ý hái hoặc sắc nước cỏ lạc để uống. Loại cây này chưa hề có dữ liệu an toàn trên thai kỳ người và việc dùng bừa bãi tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho sự phát triển của thai nhi.

Thực chất cây cỏ lạc trong tự nhiên là gì?

Cỏ lạc trồng cảnh quan tại Việt Nam có tên khoa học là Arachis pintoi, thuộc họ Đậu (Fabaceae). Trong nông nghiệp và sinh học, loài thực vật này phân bố rộng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, có giá trị làm cảnh cũng như giá trị làm thức ăn chăn nuôi gia súc [1].

Các nghiên cứu sinh học quốc tế tập trung phân tích đặc tính di truyền và hệ gen của loài cỏ này nhằm phục vụ nông nghiệp thay vì y học. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã giải mã và xác định hệ gen lục lạp hoàn chỉnh của Arachis pintoi với chiều dài 156.185 cặp base, gồm 112 gen đặc thù (80 gen mã hóa protein, 28 gen tRNA, 4 gen rRNA) và hàm lượng GC đạt 36,4% [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2011 xác nhận cơ chế đa bội thể tự nhiên của loài qua cấu trúc nhiễm sắc thể phục vụ chọn giống [2].

Nghiên cứu công bố năm 2010 về tính đa dạng di truyền loài này cũng nhằm phát triển công cụ chỉ thị phân tử phục vụ bảo tồn nguồn gen nông nghiệp [3]. Điều này cho thấy toàn bộ tư liệu khoa học hiện hành chỉ công nhận cỏ lạc như một loài cây thức ăn chăn nuôi hoặc phủ đất cảnh quan, không có danh mục dược lý điều trị bệnh cho con người, đặc biệt là phụ nữ mang thai.

Nguy cơ tiềm ẩn từ việc tùy tiện dùng thảo dược thai kỳ

Cơ thể thai nhi đang phát triển có phản ứng rất nhạy cảm với các hợp chất bên ngoài, dẫn đến những hậu quả nặng nề nếu tiếp xúc với chất lạ [4]. Thảo dược chứa hàng trăm hoạt chất tự nhiên chưa được định danh rõ ràng, có thể qua hàng rào nhau thai gây hại trực tiếp.

Những nguy cơ tiềm tàng của thảo dược chưa được kiểm chứng dùng trong thai kỳ bao gồm độc tính phôi thai, sảy thai, dị tật bẩm sinh, quái thai và bất thường phát triển sau sinh [5]. Một tổng quan năm 2014 nhấn mạnh nhiều tài liệu thảo dược cổ điển chứa thông tin không đáng tin cậy về rủi ro thai kỳ, đòi hỏi phải đánh giá cẩn trọng theo quy chuẩn quốc tế [5].

Nghiên cứu báo cáo ca lâm sàng năm 2011 cảnh báo việc mẹ tự ý tiếp xúc các bài thuốc thảo dược có thể gây mất cân bằng vi chất, dẫn tới nguy cơ nhiễm độc thần kinh phát triển ở trẻ [6]. Báo cáo nhấn mạnh phụ nữ mang thai cần tránh tiếp xúc với các chế phẩm thảo dược có nghi ngờ hoặc tiềm ẩn độc tính [6].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn của cỏ lạc ở thai phụ

Để một dược liệu được phép sử dụng cho phụ nữ mang thai, nó phải trải qua quá trình thử nghiệm nghiêm ngặt: thử độc tính sinh sản trên động vật mang thai, thử dược lý lâm sàng và theo dõi dịch tễ học diện rộng.

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào hay nghiên cứu quan sát nào về việc dùng Arachis pintoi trên phụ nữ mang thai. Việc thiếu hoàn toàn dữ liệu an toàn thai kỳ đồng nghĩa với việc không ai biết liều lượng nào gây ngộ độc, hoạt chất nào có thể kích thích co bóp tử cung hay qua nhau thai làm tổn hại nội tạng thai nhi.

Bên cạnh thiếu hụt bằng chứng, nguy cơ ngộ độc ngoại cảnh từ việc tự hái cỏ lạc rất cao. Cỏ lạc trồng ở dải phân cách, công viên thường xuyên bị phun thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, tích tụ kim loại nặng từ khói bụi giao thông và nhiễm phân bọ, giun sán từ động vật thả rông. Sắc uống nước nấu từ nguồn cây này là con đường đưa chất độc thẳng vào cơ thể mẹ và thai nhi.

Khoảng trống kiến thức và tâm lý chủ quan khi dùng thuốc thảo dược

Nhiều người lầm tưởng thảo dược hái ngoài vườn là "tự nhiên" nên hoàn toàn vô hại. Sự thiếu hụt kiến thức về an toàn thai kỳ không chỉ xảy ra ở người dân mà còn ghi nhận ở cả nhân viên y tế nếu không cập nhật tài liệu chuẩn.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 khảo sát 76 dược sĩ thực hành ghi nhận kiến thức về an toàn thuốc thai kỳ còn nhiều lỗ hổng [4]. Nghiên cứu chỉ ra chỉ có 34,2% người tham gia biết isotretinoin không an toàn cho phụ nữ mang thai, trong khi 32,9% vẫn cho rằng bổ sung vitamin A an toàn ở mọi giai đoạn thai kỳ [4].

Kết quả nghiên cứu năm 2019 cho thấy việc thiếu kiến thức về độc tính thai kỳ dễ dẫn đến tư vấn sai lệch, đẩy thai phụ vào nguy cơ dùng phải chất gây hại [4]. Vì vậy, việc thai phụ tự ý nghe theo lời đồn trên mạng xã hội để hái cây cỏ dại sắc uống là hành vi đặc biệt nguy hiểm.

Những hiểu lầm thường gặp về cỏ lạc

  • Hiểu lầm 1: "Cùng họ Đậu với củ lạc (đậu phộng) ăn được thì lá cỏ lạc cũng uống được." Thực tế: Dù cùng chi thực vật, Arachis pintoi là cây cỏ thức ăn gia súc [1], khác hoàn toàn với cây lạc lấy củ (Arachis hypogaea). Các bộ phận thân lá của cây cảnh quan có thể chứa hàm lượng saponin, tannin hoặc các alkaloid chưa rõ tác động lên tử cung người mẹ.

  • Hiểu lầm 2: "Nấu nước lá cỏ lạc uống giúp hạ sốt, an thai, dễ sinh." Thực tế: Không có bất kỳ tài liệu y văn hay thử nghiệm khoa học nào chứng minh cỏ lạc có tác dụng an thai. Việc tự ý đưa các chất chưa rõ danh tính vào người khi mang thai có thể gây kích thích tử cung co bóp bất thường, dẫn tới dọa sảy thai hoặc sinh non [5].

  • Hiểu lầm 3: "Đun sôi kỹ nước thảo dược sẽ loại bỏ hết chất độc." Thực tế: Nhiệt độ đun sôi thông thường không thể phá hủy các hợp chất kim loại nặng, hóa chất bảo vệ thực vật hoặc các độc tố sinh học bền nhiệt bám trên thân cỏ.

Ai cần tuyệt đối tránh xa cỏ lạc?

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Cơ thể phôi thai nhạy cảm cao độ với các độc chất chưa biết [4].
  • Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ: Các hợp chất chuyển hóa từ cỏ dại chưa rõ khả năng bài tiết qua sữa mẹ và tác động lên hệ tiêu hóa của trẻ bú mẹ.
  • Phụ nữ trong giai đoạn chuẩn bị thụ thai: Nguy cơ tích lũy độc chất phôi thai ngay từ giai đoạn đầu thụ thai cần được phòng tránh triệt để [6].
  • Người có tiền sử dị ứng, người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc dung nạp thảo dược không rõ độc tính có thể gây suy giảm chức năng chuyển hóa và đào thải của cơ thể.

Lời khuyên thực tế cho thai phụ

Tuyệt đối không hái, mua, chế biến hoặc sử dụng cỏ lạc dưới mọi hình thức như ăn sống, phơi khô, hãm trà hay sắc nước uống. Nếu gia đình có trồng cỏ lạc làm cảnh, cần rửa tay sạch sẽ sau khi chăm sóc, tránh để nước nhựa cây dính vào thức ăn.

Khi gặp các triệu chứng khó chịu thường thấy trong thai kỳ như mất ngủ, nóng trong, mệt mỏi hay rối loạn tiêu hóa, thai phụ không tự ý tìm kiếm bài thuốc truyền miệng. Giải pháp chuẩn mực là đi khám tại cơ sở sản phụ khoa uy tín để được chẩn đoán nguyên nhân.

Trường hợp thai phụ đã lỡ uống nước sắc từ cỏ lạc và cảm thấy đau bụng, ra máu âm đạo, buồn nôn hoặc chóng mặt, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến bệnh viện cấp cứu để được theo dõi thai trạng kịp thời. Luôn thông báo với bác sĩ mọi loại thực phẩm lạ hay thảo dược đã từng tiếp xúc để có hướng xử trí chính xác.

Cỏ lạc là loài cây cỏ hữu ích cho cảnh quan và nông nghiệp chăn nuôi, nhưng hoàn toàn không phải thuốc chữa bệnh cho người. Bảo vệ thai kỳ an toàn đòi hỏi sự tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn y khoa chuẩn mực và kiên quyết nói không với các loại cỏ cây truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.