Băn khoăn về việc dùng cỏ sữa lá nhỏ khi mang thai
Trong dân gian, cỏ sữa lá nhỏ là vị thuốc quen thuộc thường được truyền tai nhau để trị tiêu chảy, kiết lỵ, mẩn ngứa hoặc dùng cho phụ nữ sau sinh nhằm kích thích tiết sữa [1]. Thảo dược này mọc hoang khắp nơi ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, rất dễ tìm kiếm và thu hái [1]. Chính vì đặc tính dễ kiếm và nguồn gốc tự nhiên, không ít thai phụ khi gặp các vấn đề về tiêu hóa thường nghĩ ngay đến việc hái loại cây này về đun nước uống.
Nhiều người mang tâm lý thảo mộc tự nhiên lành tính, không chứa hóa chất tổng hợp nên sẽ an toàn tuyệt đối cho thai nhi. Tuy nhiên, quan niệm thảo dược luôn vô hại trong thai kỳ là một nhận thức sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc sức khỏe sinh sản.
Giai đoạn mang thai đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa đối với bất kỳ hoạt chất sinh học nào đưa vào cơ thể. Việc tự ý sử dụng các cây cỏ chưa được kiểm chứng khoa học có thể dẫn tới những hệ lụy khó lường cho cả mẹ bầu lẫn thai nhi.
Phụ nữ mang thai có nên dùng cỏ sữa lá nhỏ không?
Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng cỏ sữa lá nhỏ dưới mọi hình thức uống hay dùng trong.
Dù cỏ sữa lá nhỏ mang lại một số tác dụng dược lý trong điều trị bệnh đường ruột hay nhiễm giun sán [1], dữ liệu an toàn của loại cây này đối với phụ nữ mang thai hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ trên lâm sàng [1]. Các thử nghiệm dược lý trên các loài thực vật cùng chi cho thấy nguy cơ kích thích co thắt tử cung bất thường và tiềm ẩn độc tính đối với phôi thai [2], [3].
Dưới đây là 3 cảnh báo an toàn cốt lõi mà mọi thai phụ và người nhà cần hiểu rõ trước khi có ý định sử dụng loài cây này.
Cảnh báo 1: Nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây dọa sảy
Cảnh báo đầu tiên và nguy hiểm nhất liên quan trực tiếp đến khả năng kích thích co bóp cơ trơn tử cung của các loài thuộc chi Cỏ sữa (Euphorbia). Để duy trì một thai kỳ an toàn, cơ tử cung của người mẹ cần ở trạng thái thư giãn ổn định nhằm tạo không gian và nuôi dưỡng thai nhi phát triển. Bất kỳ tác nhân nào gây co thắt sớm đều có thể dẫn đến dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2016 đã tiến hành khảo sát tác động của dịch chiết thảo dược thuộc chi Euphorbia (Euphorbia spinidens) trên dải cơ tử cung cô lập của chuột cống cái không mang thai đã được xử lý trước bằng estrogen [2]. Các nhà khoa học đã treo các dải cơ tử cung này trong bể mô cô lập và thử nghiệm dịch chiết cồn-nước ở các nồng độ từ 1 đến 500 microgam/mL, đồng thời đối chiếu với các thuốc chống co thắt tiêu chuẩn như ritodrine và nifedipine [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết cây thuộc chi Euphorbia thể hiện tác động hỗn hợp rất phức tạp phụ thuộc vào liều lượng [2]. Ở nồng độ thấp, dịch chiết kích hoạt và làm tăng cường độ các cơn co bóp nhịp nhàng tự phát của cơ trơn tử cung chuột [2]. Chỉ khi nâng lên nồng độ cao trên 256 microgam/mL, dịch chiết mới ức chế hoàn toàn các cơn co thắt tự phát này [2].
Hiện tượng tăng cường co bóp ở dải liều thấp là mối đe dọa rất lớn đối với thai kỳ [2]. Khi người dân tự hái cỏ sữa sắc uống tại nhà, liều lượng hoạt chất hấp thu vào máu thường dao động ngẫu nhiên và khó kiểm soát. Nếu nồng độ rơi vào khoảng liều gây kích thích, dịch chiết thảo mộc có thể trực tiếp thúc đẩy các cơn co bóp tử cung bất thường, gây đau bụng dưới, xuất huyết và làm tăng nguy cơ sảy thai ngoài ý muốn [2].
Cảnh báo 2: Độc tính đối với phôi thai và sự phát triển xương
Cảnh báo thứ hai xuất phát từ các bằng chứng dược lý học thực nghiệm về độc tính của các hợp chất trong chi Cỏ sữa đối với sự phát triển của thai nhi. Chi Euphorbia nổi tiếng trong thực vật học với việc chứa mủ trắng mang nhiều diterpenoid và các hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh [3], [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1997 đã đánh giá toàn diện độc tính phôi thai của nhựa mủ cây thuộc chi Cỏ sữa (Euphorbia milii) trên 100 chuột cống mang thai giống Wistar [3]. Chuột mẹ được cho uống dịch mủ đông khô pha trong dầu ngô qua đường xông dạ dày từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ với các mức liều 0, 125, 250 và 500 mg/kg thể trọng, sau đó mổ bắt con ở ngày thứ 21 để kiểm tra [3].
Kết quả nghiên cứu ghi nhận sự sụt giảm khối lượng cơ thể mẹ trừ đi khối lượng tử cung ở cuối thai kỳ, chứng minh mủ cây thuộc chi Euphorbia gây độc tính rõ rệt trên cơ thể mẹ ở tất cả các mức liều khảo sát [3]. Mặc dù ở liều thấp nhất 125 mg/kg không ghi nhận tình trạng chết phôi trực tiếp, nhưng ở mức liều 250 mg/kg, tỷ lệ tiêu thai (resorption rate) đã tăng vọt lên 62,5% và ở mức liều 500 mg/kg lên tới 93,4% [3].
Đáng chú ý hơn, nghiên cứu phát hiện tình trạng thai chậm phát triển xương biểu hiện qua dấu hiệu chậm cốt hóa xương [3]. Tỷ lệ thai nhi bị chậm cốt hóa xương ở nhóm đối chứng là 17,4%, nhưng con số này đã tăng lên 27,4% ở nhóm dùng liều 125 mg/kg và tăng vọt lên 62,8% ở nhóm dùng liều 250 mg/kg [3]. Tỷ lệ dị tật xương nhỏ cũng tăng cao đáng kể ở liều 250 mg/kg, đạt 45,7% so với mức 13,7% ở nhóm đối chứng [3].
Dù các nhà nghiên cứu nhận định dị tật xương chỉ xuất hiện ở các liều cao đi kèm độc tính trên mẹ và gây chết phôi, kết quả này là lời cảnh báo đanh thép rằng các thành phần hóa thực vật trong chi Euphorbia có khả năng thâm nhập, tác động tiêu cực đến sự tăng trưởng hình thái học của phôi thai và làm tăng nguy cơ tổn thương thai kỳ [3].
Cảnh báo 3: Khoảng trống lớn về dữ liệu an toàn lâm sàng
Cảnh báo thứ ba nằm ở chính tình trạng thiếu hụt trầm trọng các nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên cơ thể người. Cỏ sữa lá nhỏ có tên khoa học là Euphorbia thymifolia L., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), là cây thân thảo hàng năm mọc bò sát đất, có nhiều cành và lông ráp [1]. Cây còn được gọi bằng tên laghududhika hay choti-dudhi trong y học cổ truyền một số nước [1].
Lá, hạt và dịch ép tươi toàn cây cỏ sữa lá nhỏ từ lâu đời đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để tẩy giun sán, làm chất kích thích, làm chất se da và hỗ trợ điều trị các rối loạn tiêu hóa đường ruột [1]. Một báo cáo tổng quan công bố năm 2013 thu thập tài liệu khoa học trong suốt 32 năm từ các sách chuyên khảo và cơ sở dữ liệu quốc tế về cây Euphorbia thymifolia đã chỉ ra thực trạng đáng lo ngại [1].
Báo cáo khẳng định rằng mặc dù cây có tiềm năng dược lý phong phú, các nghiên cứu sâu rộng nhằm tiêu chuẩn hóa hóa thực vật, tiêu chuẩn hóa chiết xuất, phân lập hoạt chất tinh khiết và đặc biệt là các nghiên cứu đánh giá hiệu quả lâm sàng cùng độc tính học vẫn hoàn toàn chưa được thực hiện đầy đủ [1]. Cơ chế tác động chi tiết của cỏ sữa lá nhỏ trên người vẫn là dấu hỏi lớn chưa được làm sáng tỏ [1].
Một dược liệu chưa từng trải qua các thử nghiệm độc tính sinh sản có kiểm soát thì không thể khẳng định là an toàn cho thai phụ [1]. Việc thiếu bằng chứng an toàn đồng nghĩa với việc đưa người mẹ và thai nhi vào tình thế rủi ro không lường trước được.
Thói quen dùng thảo dược truyền miệng và bài học thực tế
Tại nhiều quốc gia đang phát triển, thói quen tự ý hái hoặc mua thảo dược về dùng trong thai kỳ theo lời khuyên của người thân là một thực trạng rất phổ biến. Điều này phản ánh rõ nét qua các khảo sát dịch tễ học tại bệnh viện chuyên khoa.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 được thực hiện trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản của một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã cung cấp nhiều con số đáng suy ngẫm [4]. Trong số 125 bệnh nhân này, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ theo chỉ định hoặc do bị sảy thai, và 19 người (chiếm 15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác nhau [4].
Khảo sát nhóm 106 phụ nữ bị sảy thai hoặc phải chấm dứt thai kỳ ghi nhận có 19 người (chiếm 17,9%) đã từng sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong quá trình mang thai [4]. Đáng chú ý, có 5 trường hợp đã sử dụng các loại thảo dược tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung mạnh và gây độc tính, chẳng hạn như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum) hay khổ sâm (Croton macrostachyus) [4].
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phần lớn nguồn dược liệu được mua trôi nổi ngoài chợ (chiếm 76,5%) hoặc do người nhà tự thu hái (chiếm 68,3%) [4]. Đa số phụ nữ dùng thảo mộc là do người thân trong gia đình mách bảo (chiếm 75,2%) chứ không hề có chỉ định y khoa [4]. Đường uống chiếm tỷ lệ áp đảo với 89,7%, và dụng cụ đong đếm phổ biến nhất là dùng cốc thủy tinh uống nước (chiếm 51,7%) với liều lượng một cốc mỗi ngày (chiếm 47,5%) [4]. Đáng lo ngại hơn, có tới 32,9% thai phụ duy trì việc uống thảo dược kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" [4].
Thực tế này cho thấy việc người dân tự ý đong đếm thảo dược bằng các dụng cụ thô sơ tại nhà mà không hiểu rõ độc tính cơ cơ và độc tính phôi thai là một nguy cơ tiềm ẩn gây tai biến sản khoa [4].
Những đối tượng tuyệt đối cần thận trọng và kiêng kỵ
Từ các dữ liệu khoa học về co bóp cơ trơn và độc tính phôi thai học, nhóm đối tượng tuyệt đối không được sử dụng cỏ sữa lá nhỏ bao gồm:
Thứ nhất, phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Đặc biệt trong 3 tháng đầu, giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan quan trọng, việc tiếp xúc với dịch chiết thực vật có độc tính phôi thai hay làm chậm cốt hóa xương có thể gây nguy hiểm cho sự phát triển của thai [3]. Ở giai đoạn 3 tháng giữa và 3 tháng cuối, nguy cơ kích thích co thắt tử cung có thể dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non [2].
Thứ hai, những thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo tử cung hoặc đang có triệu chứng đau bụng dưới, xuất huyết âm đạo. Những người có cơ địa tử cung nhạy cảm tuyệt đối không nên tiếp xúc với bất kỳ thảo mộc nào có khả năng kích thích co bóp cơ trơn như các loài thuộc chi Euphorbia [2].
Thứ ba, người có tiền sử dị ứng với các cây thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) hoặc có làn da nhạy cảm. Nhựa mủ của các cây thuộc chi này thường chứa các hoạt chất có tính kích ứng mạnh đối với niêm mạc tiêu hóa và da [3], [1].
Khuyến cáo an toàn và hướng xử trí đúng đắn
Khi gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp như rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy nhẹ hay đầy bụng, mẹ bầu không nên vội vã tìm đến các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học.
Thay vì tự sắc các loại cây cỏ như cỏ sữa lá nhỏ, thai phụ nên áp dụng các giải pháp dinh dưỡng và y tế đã được xác lập an toàn. Mẹ bầu cần uống đủ nước, bổ sung dung dịch điện giải theo hướng dẫn của nhân viên y tế nếu bị mất nước do tiêu chảy. Chế độ ăn uống nên ưu tiên các món thanh đạm, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp dinh dưỡng và thực hiện nguyên tắc ăn chín uống sôi.
Nếu các triệu chứng tiêu chảy kéo dài trên 24 giờ, xuất hiện dấu hiệu mất nước, sốt hoặc đau bụng quặn thắt, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế hoặc bệnh viện có chuyên khoa sản phụ khoa để được bác sĩ thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng cỏ sữa lá nhỏ hay bất kỳ vị thuốc nam trôi nổi nào nhằm tránh kích thích tử cung ngoài ý muốn [2], [4].
Trong trường hợp mẹ bầu trước đó đã vô tình uống nước sắc cỏ sữa lá nhỏ theo lời mách bảo của người thân, cần ngưng sử dụng ngay lập tức. Sau đó, thai phụ nên thông báo rõ ràng cho bác sĩ sản khoa trong lần khám thai gần nhất để được kiểm tra tình trạng cơn gò tử cung và theo dõi sát sao sự phát triển của thai nhi [2], [3].
