Người đau dạ dày có phải kiêng ớt hoàn toàn? Sự thật ít người biết

Người đau dạ dày có nhất thiết phải từ bỏ ớt?

Nhiều người Việt có thói quen thêm vài lát ớt tươi hoặc chút ớt bột vào bát phở, bát bún để kích thích vị giác. Tuy nhiên, khi xuất hiện các triệu chứng đau dạ dày, ớt thường là thực phẩm đầu tiên bị gạch tên khỏi thực đơn do định kiến ăn cay làm loét dạ dày.

Thực tế y khoa cho thấy người mắc bệnh dạ dày không nhất thiết phải kiêng ớt tuyệt đối trong mọi tình huống. Hoạt chất chính trong ớt là capsaicin không trực tiếp bào mòn niêm mạc dạ dày như lầm tưởng phổ biến, thậm chí hoạt chất này còn kích thích cơ chế tự bảo vệ của đường tiêu hóa khi dùng ở lượng thích hợp.

Capsaicin tác động đến dạ dày theo cơ chế nào?

Cảm giác cay nồng của ớt do hoạt chất capsaicin kích thích lên các đầu dây thần kinh cảm giác thụ cảm vanilloid (được gọi là thụ thể TRPV1) phân bố khắp đường tiêu hóa ^[1], ^[2]. Khi capsaicin gắn vào các thụ thể này, cơ thể kích hoạt một chuỗi phản ứng bảo vệ niêm mạc.

Cụ thể, capsaicin thúc đẩy giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh như peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP) và chất P (Substance P) tại niêm mạc ruột ^[1], ^[2]. Các chất này làm giãn mạch, tăng lưu lượng máu nuôi dưỡng lớp tế bào lót dạ dày, đồng thời thúc đẩy tiết dịch đệm kiềm để trung hòa bớt độ toan của dịch vị ^[3], ^[1]. Nhờ tăng tưới máu cục bộ, các tổn thương bề mặt nhận được nhiều oxy và dưỡng chất hơn để tự sửa chữa ^[3].

Dù vậy, hệ thống thần kinh cảm giác này có giới hạn chịu đựng. Nếu dùng nồng độ quá cao, capsaicin gây kích thích thụ thể quá mức, tạo cảm giác nóng rát, co thắt cơ trơn dạ dày và gây đau quặn bụng tạm thời. Ngược lại, nếu làm mất nhạy cảm các dây thần kinh cảm giác này do dùng liều độc tích lũy kéo dài, tốc độ lành ổ loét sẽ bị sụt giảm rõ rệt ^[3], ^[4].

Bằng chứng khoa học về capsaicin và vết loét dạ dày

Tác dụng của capsaicin đối với các tổn thương niêm mạc dạ dày đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình nghiên cứu từ động vật đến thử nghiệm lâm sàng trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 1996 thử nghiệm trên chuột bị gây loét dạ dày mãn tính bằng axit axetic nhằm so sánh hiệu quả hồi phục giữa capsaicin và cimetidine (thuốc ức chế tiết axit) ^[3]. Sau một tuần điều trị đưa thuốc trực tiếp vào dạ dày, nhóm chuột dùng capsaicin cho thấy tốc độ lành vết loét tăng rõ rệt, kết quả lành tổn thương của capsaicin đơn độc thậm chí còn tốt hơn nhóm phối hợp cả capsaicin với cimetidine ^[3]. Khi đo bằng kỹ thuật dòng chảy laser Doppler, capsaicin làm tăng lưu lượng máu đến niêm mạc dạ dày, trong khi cimetidine lại làm giảm lưu lượng máu này ^[3]. Capsaicin trong thử nghiệm này không làm thay đổi lượng tiết axit dạ dày ^[3].

Đến năm 2007, một công trình nghiên cứu sâu hơn về sinh lý tiêu hóa được tiến hành trên 98 người khỏe mạnh và 178 bệnh nhân mắc các bệnh lý đường tiêu hóa khác nhau như viêm dạ dày, trợt niêm mạc, loét dạ dày, polyp và ung thư ^[1]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng capsaicin làm giảm lượng axit cơ bản tiết ra lúc đói, tăng cường thành phần dịch tiết đệm không chứa axit và kích thích làm rỗng dạ dày ^[1]. Đặc biệt, hoạt chất này giúp bảo vệ niêm mạc, ngăn chặn tổn thương và vi xuất huyết dạ dày do rượu ethanol hoặc thuốc giảm đau kháng viêm indomethacin gây ra, đồng thời làm tăng hiệu điện thế qua niêm mạc dạ dày (chỉ số phản ánh tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô) ^[1].

Tiếp tục mở rộng hướng đi này, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2014 được thực hiện trên 198 người khỏe mạnh, 178 bệnh nhân mắc các bệnh đường tiêu hóa và 69 bệnh nhân viêm dạ dày mạn tính (cả nhóm có và không nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori) ^[2]. Các nhà khoa học tái khẳng định capsaicin dùng đường uống làm giảm tiết axit dịch vị cơ bản, gia tăng thành phần đệm bảo vệ và đẩy nhanh tốc độ tháo rỗng dạ dày ^[2]. Capsaicin một lần nữa chứng minh khả năng ngăn ngừa tổn thương biểu mô do rượu và thuốc chống viêm không steroid gây ra ở người ^[2].

Tuy nhiên, vai trò bảo vệ chỉ xuất hiện khi mạng lưới thần kinh thụ cảm hoạt động bình thường. Trong một nghiên cứu năm 2000 trên chuột, việc tiêm dưới da capsaicin liều cao (100 mg/kg) để làm mất chức năng dây thần kinh cảm giác đã dẫn đến hậu quả trái ngược: kích thước ổ loét do axit axetic tăng lên, giảm sinh tế bào tại mép ổ loét, giảm tạo mạch máu mới và suy giảm lượng chất nhầy bảo vệ ^[4]. Khi các dây thần kinh cảm giác bị tê liệt, sự gia tăng yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF) vốn có để sửa chữa tổn thương đã bị triệt tiêu hoàn toàn ^[4].

Ảnh hưởng của ớt cũng chịu tác động lớn bởi yếu tố tâm lý căng thẳng. Thử nghiệm năm 1986 trên chuột cho thấy, dùng capsaicin đường uống rồi đưa ngay vào tình trạng căng thẳng cố định thân thể sẽ làm tăng hình thành ổ loét ^[5]. Nhưng nếu khoảng thời gian giữa lúc uống capsaicin và lúc gặp căng thẳng cách nhau từ 1 đến 3 giờ, mức độ tổn thương dạ dày chỉ tương đương với nhóm đối chứng không dùng ^[5]. Cũng trong nghiên cứu này, capsaicin làm giảm đáng kể lượng axit tiết ra khi bị kích thích bởi pentagastrin ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu

Dữ liệu khoa học cho thấy ớt không phải là thủ phạm trực tiếp tạo ra ổ loét như nhiều người lầm tưởng. Capsaicin hỗ trợ củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên, kích thích tưới máu nuôi dưỡng mô và làm giảm sự tấn công từ dịch vị axit khi cơ thể dung nạp một lượng vừa phải ^[3], ^[1], ^[2]. Khả năng hạn chế tác hại của thuốc giảm đau kháng viêm lên dạ dày của capsaicin mở ra tiềm năng lớn trong việc bảo vệ hệ tiêu hóa ^[1], ^[2].

Dù vậy, cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của bằng chứng hiện có. Nhiều dữ liệu chi tiết về cơ chế làm lành vết loét, lưu lượng dòng máu hay phản ứng căng thẳng vẫn đến từ các thử nghiệm trên chuột ^[3], ^[4], ^[5]. Không thể áp dụng hoàn toàn liều lượng hay phản ứng tiêm truyền phòng thí nghiệm vào chế độ ăn uống thường nhật của con người. Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng sử dụng hoạt chất capsaicin tinh khiết hoặc dịch chiết được định chuẩn chặt chẽ ^[1], ^[2], rất khác với việc ăn các món chứa ớt nhiều dầu mỡ, chất béo hoặc gia vị chua cay lẫn lộn ngoài đời sống.

Những hiểu lầm thường gặp về ớt và bệnh dạ dày

Hiểu lầm lớn nhất là xem ớt như một chất ăn mòn, hễ ăn cay là thủng dạ dày. Bản chất của cảm giác cay nóng là do capsaicin kích hoạt tín hiệu thần kinh đánh lừa não bộ nhận diện cảm giác nhiệt, không phải tổn thương bỏng thực thể do axit hay hóa chất ăn mòn gây ra.

Hiểu lầm thứ hai là người đau dạ dày phải cắt bỏ hoàn toàn ớt trọn đời. Việc kiêng khem quá mức đôi khi không cần thiết nếu triệu chứng lâm sàng đã ổn định. Capsaicin không làm tăng bài tiết axit khi dạ dày ở trạng thái nghỉ, thậm chí còn kích hoạt bài tiết dịch kiềm che chắn niêm mạc ^[1], ^[2]. Cảm giác cồn cào sau khi ăn cay thường đến từ việc thụ thể thần kinh phản ứng nhạy cảm chứ không đồng nghĩa vết loét đang nặng thêm.

Những trường hợp cần thận trọng khi dùng ớt

Mặc dù capsaicin có cơ chế bảo vệ niêm mạc, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải hạn chế hoặc tạm ngừng ăn ớt để tránh làm trầm trọng thêm các triệu chứng lâm sàng:

• Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính: Các vết trợt loét đang hở, tiếp xúc với capsaicin dễ gây kích ứng đầu mút thần kinh dữ dội, dẫn đến cơn co thắt đau quặn bụng.
• Bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Vị cay nồng của ớt có thể kích thích niêm mạc thực quản vốn mỏng manh và làm tăng cảm giác ợ nóng, xót rát sau xương ức.
• Người thường xuyên bị căng thẳng, áp lực cao: Thử nghiệm động vật cho thấy capsaicin kết hợp ngay với trạng thái căng thẳng cấp tính làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc ^[5].
• Người có cơ địa nhạy cảm, dễ rối loạn tiêu hóa: Những người cứ ăn cay là bị tiêu chảy, co thắt đại tràng hoặc nóng rát hậu môn nên lắng nghe phản ứng của cơ thể để điều chỉnh.

Cách dùng ớt an toàn cho hệ tiêu hóa

Để tận dụng hương vị món ăn mà không gây gánh nặng cho dạ dày, người tiêu dùng nên áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

• Dùng lượng nhỏ vừa phải: Chỉ nên thêm một chút ớt như gia vị kích thích tiêu hóa nhẹ nhàng, tuyệt đối không thử thách bản thân với các món cay cấp độ cao hay ăn ớt nguyên quả với số lượng lớn.
• Không ăn ớt khi bụng rỗng: Tránh ăn cay vào lúc đói cồn cào. Nên ăn ớt kèm trong bữa cơm có tinh bột, rau xanh và đạm để giảm nồng độ tiếp xúc trực tiếp của capsaicin lên thành dạ dày.
• Tránh kết hợp ớt với đồ chua, nhiều dầu mỡ: Các món lẩu cay chua, chiên rán nhiều mỡ cay nồng dễ làm chậm tiêu, kích thích dạ dày co bóp và tăng tiết axit nhiều hơn.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi ăn xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị hoặc khó chịu, cần giảm bớt hoặc dừng ngay. Khi có bệnh lý nền dạ dày hoặc đang phải dùng thuốc điều trị, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi thói quen ăn uống.

Người đau dạ dày không nhất thiết phải kiêng ớt tuyệt đối nếu bệnh đã ổn định và cơ thể dung nạp tốt với lượng nhỏ. Capsaicin có thể hỗ trợ bảo vệ niêm mạc khi dùng đúng chừng mực, nhưng sẽ phản tác dụng nếu lạm dụng. Giữ chế độ ăn cân bằng, đa dạng và tôn trọng ngưỡng chịu đựng của bản thân là chìa khóa duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh.