Nhiều gia đình thường có thói quen sử dụng các loại củ, rễ cây thuốc Nam như củ nêm để bồi bổ sức khỏe hoặc chế biến món ăn mà không hề đắn đo. Tuy nhiên, khi bước vào thai kỳ, việc tùy tiện dùng thảo dược có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe của cả mẹ và bé. Rất nhiều mẹ bầu băn khoăn liệu phụ nữ mang thai có nên dùng củ nêm hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ thận trọng y khoa là phụ nữ mang thai không nên tự ý sử dụng củ nêm cũng như các chiết xuất từ loại thảo dược này. Dù y học dân gian ghi nhận một số công dụng bồi bổ, các nghiên cứu sinh học thực nghiệm cho thấy các loài thực vật họ hàng mang tên khoa học tương tự chứa hoạt chất có khả năng kích thích co bóp cơ tử cung mạnh mẽ và tác động đến nội tiết sinh sản. Việc dung nạp bừa bãi có thể làm tăng nguy cơ động thai hoặc sinh non ngoài ý muốn.

Cơ chế tác động kích thích tử cung từ nghiên cứu tiền lâm sàng

Để hiểu lý do tại sao các loại thảo mộc này bị cảnh báo trong thai kỳ, cần xem xét cơ chế kích thích trương lực cơ tử cung. Trong y học cổ truyền ở một số quốc gia Đông Nam Á, các cây thuộc chi Ficus deltoidea từ lâu đã được phụ nữ Mã Lai sử dụng nhằm mục đích trợ sinh, kích thích chuyển dạ và cầm máu sau sinh [1], [2]. Tác động này được gọi là hiệu ứng tăng co bóp tử cung (uterotonic effect) [1].

Khi các hoạt chất đi vào cơ thể, chúng tác động trực tiếp lên các thụ thể đặc hiệu của tế bào cơ trơn tử cung. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất nước tác động qua nhiều thụ thể co bóp bao gồm thụ thể muscarinic, oxytocin và thụ thể prostaglandin F2alpha [2]. Sự gắn kết này kích hoạt tín hiệu nội bào phụ thuộc vào canxi ngoại bào, thúc đẩy cơ trơn co rút dồn dập [2]. Đối với thai phụ, đặc biệt trong những tháng đầu hoặc giai đoạn chưa đủ tháng, hiện tượng co bóp tử cung quá mức là một điều vô cùng nguy hiểm.

Ba rủi ro lớn mẹ bầu cần biết trước khi dùng củ nêm

Rủi ro đầu tiên và nguy hiểm nhất là nguy cơ gây co bóp tử cung bất thường dẫn đến sảy thai hoặc sinh non. Trong các thử nghiệm dược lý, chiết xuất thực vật dạng nước đã được chứng minh làm tăng lực co bóp của tử cung cô lập theo liều lượng [1], [2]. Dược liệu kích thích sự co thắt tương tự như hormone oxytocin tự nhiên của cơ thể người mẹ trong lúc chuyển dạ [1]. Nếu đưa hoạt chất này vào cơ thể khi thai nhi chưa hoàn thiện, các cơn gò nhân tạo có thể tống xuất thai ra ngoài sớm.

Rủi ro thứ hai xuất phát từ sự can thiệp nội tiết tố và hoạt chất tiền chất steroid. Củ nêm và các loài liên quan như Dioscorea deltoidea chứa hàm lượng lớn diosgenin và beta-sitosterol [3]. Diosgenin là một saponin steroid được ngành công nghiệp dược phẩm sử dụng làm nguyên liệu bán tổng hợp các loại hormone sinh dục, trong khi beta-sitosterol là một phytosterol có hoạt tính sinh học [3]. Sự hiện diện của các hợp chất này có thể gây xáo trộn cân bằng nội tiết tố estrogen và progesterone vốn rất nhạy cảm trong thai kỳ, gây cản trở sự phát triển bình thường của phôi thai.

Rủi ro thứ ba là tương tác dược lực học khó lường và việc thiếu dữ liệu an toàn lâm sàng trên người mang thai. Khi phối hợp chiết xuất thực vật với oxytocin nhân tạo, tác dụng co bóp tử cung tối đa có thể đạt được ở nồng độ biến thiên phức tạp [1]. Thêm vào đó, hiện tại chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để xác định ngưỡng an toàn hay độc tính phôi thai của củ nêm. Việc mẹ bầu tự ý dùng thử chẳng khác nào đặt bản thân vào tình huống nguy cơ y khoa không thể kiểm soát.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động tăng co bóp tử cung?

Bằng chứng thực nghiệm rõ ràng nhất đến từ một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá hoạt tính co bóp tử cung của chiết xuất nước từ lá Ficus deltoidea giống deltoidea (FDD) và giống angustifolia (FDA) [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên sừng tử cung cô lập của chuột cống trắng cái giống Sprague Dawley trưởng thành [1]. Những con chuột này trước đó đã được tiêm 0,2 mg/kg diethylstilbestrol trong 24 giờ để tạo trạng thái kích thích động dục nhân tạo [1]. Sau khi lấy ra, các đoạn tử cung dài 2 cm được gắn vào bể mô cô lập kết nối với thiết bị đo Powerlab và thử nghiệm với các dải nồng độ tích lũy từ 10 đến 1280 microgam/ml [1].

Kết quả ghi nhận cả FDD, FDA và oxytocin đều gây tăng lực co bóp tử cung chuột cô lập phụ thuộc vào liều lượng [1]. Lực co bóp tối đa (Emax) của FDD đạt được ở nồng độ 640 microgam/ml với chỉ số EC50 là 5,903 ± 0,529 microgam/ml [1]. Trong khi đó, FDA đạt lực tối đa ở nồng độ 20 microgam/ml với EC50 là 290,5 ± 0,158 microgam/ml [1]. Đáng chú ý, khi kết hợp oxytocin (0,08 microgam/ml) với FDD hoặc FDA ở dải nồng độ 10-1280 microgam/ml, tác dụng co bóp tối đa xuất hiện ở các mức nồng độ lần lượt là 80 microgam/ml và 1280 microgam/ml [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận loài cây này có khả năng làm tăng trương lực co thắt rõ rệt và có tiềm năng dùng để kích thích chuyển dạ hoặc cầm máu sau sinh [1].

Một nghiên cứu chuyên sâu khác vào năm 2013 tiếp tục làm sáng tỏ cơ chế sinh hóa phân tử của hiện tượng này trên mô tử cung chuột cống cái SD được đồng bộ hóa chu kỳ bằng cách tiêm 2 mg/kg 17beta-oestradiol [2]. Các nhà khoa học đã cho tử cung cô lập tiếp xúc với dịch chiết nước ở nồng độ 2 mg/ml cùng các chất ức chế chuyên biệt như atropine (2x10^-8 M), atosiban (0,5 IU), oxodipine (0,25 mM) hay EDTA (1 mM) [2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng atosiban và atropine làm giảm đáng kể lực co thắt tối đa, chứng minh tác động kích thích co bóp được truyền tín hiệu qua thụ thể oxytocin, thụ thể muscarinic và prostaglandin F2alpha [2]. Lực co bóp này phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn canxi ngoại bào đưa vào qua màng tế bào [2].

Thành phần hoạt chất và phạm vi nghiên cứu thực vật học

Về thành phần hóa học, phân tích định tính dịch chiết Ficus deltoidea cho thấy sự hiện diện phong phú của flavonoid, saponin và tannin ở giống deltoidea, trong khi giống angustifolia chứa flavonoid, tannin và terpenoid [1]. Những hợp chất này đóng vai trò quan trọng trong các phản ứng kích thích mô trơn sinh học [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên loài Dioscorea deltoidea (thường được gọi là củ nêm hoặc các dạng khoai củ dược liệu thuộc chi Dioscorea) cũng làm sáng tỏ thêm thành phần saponin steroid. Một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích 24 dạng hóa học của Dioscorea deltoidea thu thập từ nhiều vùng địa lý khác nhau [3]. Bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC), nghiên cứu phát hiện hàm lượng diosgenin dao động từ 1,01% đến 2,79% trọng lượng khô, và beta-sitosterol dao động từ 0,54% đến 1,86% trọng lượng khô [3]. Dù thử nghiệm rễ hành Allium cepa trong nghiên cứu này không thấy biểu hiện độc tính gen hay gây độc tế bào, hoạt tính ức chế enzym alpha-amylase đạt tới 77,45% [3].

Về mặt sinh thái, mô hình phân bố năm 2018 cho thấy các loài Dioscorea chứa diosgenin phân bố rộng khắp trên phạm vi từ 158,16 đến 465,91 triệu km vuông, thích hợp phát triển ở khu vực Đông Á và nhiều châu lục khác [4]. Tuy các dữ liệu thực vật học mở ra tiềm năng lớn cho công nghiệp sản xuất thuốc, chúng cũng khẳng định nhóm củ này tích lũy lượng hoạt chất sinh học rất đậm đặc.

Hiểu lầm phổ biến và đối tượng bắt buộc phải thận trọng

Nhiều người dân thường mắc sai lầm khi tin rằng "cây cỏ tự nhiên đào từ rừng về thì lành tính, không có tác dụng phụ như thuốc Tây". Thực tế, rất nhiều hoạt chất cấp cứu sản khoa hiện đại được chiết xuất hoặc tổng hợp dựa trên cơ chế của các loại cây cỏ kích thích co bóp tử cung từng dùng trong dân gian [2]. Việc dùng thảo dược không định lượng, không được chuẩn hóa liều lượng có thể đưa vào cơ thể một lượng độc chất hoặc chất kích thích vượt ngưỡng chịu đựng của thai nhi.

Một hiểu lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai ở tam cá nguyệt nào cũng có thể bồi bổ bằng củ nêm để phòng ngừa tiểu đường thai kỳ vì nghe nói cây có tính hạ đường huyết. Dù nghiên cứu năm 2025 ghi nhận khả năng ức chế men alpha-amylase mạnh mẽ liên quan đến phòng chống tiểu đường [3], việc tự ý sử dụng hoạt chất chứa steroid tự nhiên để tự chữa bệnh trong thai kỳ là hành vi vô cùng mạo hiểm, có thể làm rối loạn hệ thống nội tiết dưỡng thai.

Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng và tránh xa củ nêm:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tuần tuổi thai nào, đặc biệt là người có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai hoặc mang thai nhờ can thiệp hỗ trợ sinh sản.
  • Thai phụ có dấu hiệu dọa sinh non, tử cung nhạy cảm hoặc có cơn co thắt sớm bất thường.
  • Phụ nữ bị xuất huyết âm đạo chưa rõ nguyên nhân trong thai kỳ.
  • Người chuẩn bị làm các thủ thuật sản phụ khoa hoặc đang dùng thuốc điều hòa nội tiết tố.

Lời khuyên và cách tiếp cận dinh dưỡng an toàn cho thai phụ

Thai kỳ là giai đoạn cơ thể người mẹ có sự biến đổi sinh lý sâu sắc và nhạy cảm nhất. Nguyên tắc vàng trong chăm sóc sức khỏe bà bầu là không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng, các loại rễ cây, củ rừng chưa được Bộ Y tế cấp phép lưu hành hoặc thiếu bằng chứng an toàn sản khoa.

Nếu vô tình đã sử dụng các món ăn hay nước sắc có chứa củ nêm và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới âm ỉ, bụng gò cứng từng cơn, ra máu âm đạo hoặc tiết dịch lạ, thai phụ cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Sau đó, mẹ bầu phải đến các cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được bác sĩ kiểm tra tim thai, đo cơn co tử cung và đánh giá chiều dài cổ tử cung kịp thời.

Mọi nhu cầu sử dụng thảo dược bồi bổ, điều hòa đường huyết hay tăng cường thể trạng khi mang thai đều phải thông qua sự tư vấn trực tiếp của bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng giàu kinh nghiệm. Thay vì tìm kiếm các loại dược liệu lạ, thai phụ nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng từ các thực phẩm truyền thống an toàn đã được kiểm chứng qua nhiều thế hệ.

Tóm lại, củ nêm và các chiết xuất thảo mộc liên quan tiềm ẩn nguy cơ kích thích co thắt tử cung và gây xáo trộn hormone sinh sản dựa trên các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng rõ ràng. Thận trọng, tỉnh táo và luôn tham khảo ý kiến y khoa chính là cách tốt nhất để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé suốt 9 tháng 10 ngày thai kỳ.