Phụ nữ mang thai có nên dùng tri mẫu? Cảnh báo từ chuyên gia

Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ có nhiều thay đổi nhạy cảm về nội tiết, miễn dịch và tuần hoàn. Khi gặp các triệu chứng khó chịu như bốc hỏa, ho khan, sốt nhẹ hoặc khô miệng, nhiều thai phụ có xu hướng tìm đến các thảo dược tự nhiên với suy nghĩ chúng lành tính và không gây hại cho thai nhi. Trong số các vị thuốc Đông y thường được nhắc tới, tri mẫu là một thảo dược quen thuộc, xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian.

Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có nên dùng vị thuốc này? Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng từ các chuyên gia y tế là phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng và tránh tự ý sử dụng tri mẫu. Hiện tại, các bằng chứng y khoa hiện đại vẫn thiếu hoàn toàn dữ liệu về độ an toàn sinh sản cũng như độc tính của dược liệu này trên thai kỳ. Việc tự ý bổ sung hoặc dùng thuốc không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa có thể tiềm ẩn những rủi ro khó lường cho cả mẹ và bé.

Tri mẫu là gì và có tác dụng như thế nào?

Tri mẫu (tên khoa học là Anemarrhena asphodeloides Bunge) là một loài thực vật thuộc họ Liliaceae (hoặc họ Măng tây - Asparagaceae tùy theo phân loại thực vật học) ^[1], ^[2]. Phần thân rễ của loài cây này, được gọi là "Zhi-mu" trong y học cổ truyền phương Đông, đã có lịch sử sử dụng hàng nghìn năm tại các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc ^[1], ^[2].

Theo các ghi chép y học cổ truyền, thân rễ tri mẫu thường được ứng dụng để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau. Điển hình như các chứng đau khớp do phong hàn, đi ngoài ra máu, sốt theo cơn (triều nhiệt), ra mồ hôi trộm, ho khan, khô miệng và lưỡi, hoặc chứng ho ra máu ^[1], ^[2]. Ngoài ra, dược liệu này cũng từng được dùng làm thành phần trong một số thực phẩm bảo vệ sức khỏe, rượu thuốc, trà hoặc kem đánh răng sinh học ở khu vực Đông Á ^[2].

Về mặt hóa học thực vật, các nhà khoa học đã phân lập được hàng trăm hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học từ thân rễ tri mẫu. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng có tới 269 hợp chất đã được xác định từ cây tri mẫu, bao gồm các nhóm chính như saponin steroid, flavonoid, phenylpropanoid, alkaloid, steroid tự nhiên, acid hữu cơ, polysaccharide và benzophenone ^[1]. Một tổng quan công bố năm 2014 cũng ghi nhận sự hiện diện của anthraquinone cùng nhiều dẫn xuất khác trong vị thuốc này ^[2].

Chính sự đa dạng của các hoạt chất này giúp tri mẫu thể hiện phổ tác dụng dược lý rất rộng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng. Các chiết xuất và hợp chất tinh khiết của tri mẫu đã được chứng minh có tác động lên hệ thần kinh và hệ huyết học ^[2]. Ngoài ra, chúng còn thể hiện hoạt tính chống khối u, chống viêm, hạ đường huyết, chống loãng xương, chống dị ứng, chống kết tập tiểu cầu, kháng khuẩn, kháng virus, chống lão hóa và bảo vệ tế bào khỏi tổn thương ^[1], ^[2].

Nghiên cứu hiện đại nói gì về hoạt tính sinh học của tri mẫu?

Bên cạnh các đánh giá tổng quan, các nghiên cứu chuyên sâu gần đây đang tập trung giải mã cơ chế phân tử của các hợp chất trong tri mẫu đối với một số bệnh lý nguy hiểm. Điển hình là nghiên cứu công bố năm 2025 về tiềm năng của tri mẫu trong hỗ trợ điều trị ung thư phổi không phải tế bào nhỏ (NSCLC) ^[3].

Trong công trình nghiên cứu này, các nhà khoa học đã kết hợp phương pháp dược lý mạng lưới và mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking), kết hợp với các thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào người ^[3]. Kết quả phân tích dược lý mạng lưới đã xác định được 15 hợp chất hoạt tính từ tri mẫu, tương ứng với 432 mục tiêu phân tử liên quan ^[3].

Thông qua mô phỏng gắn kết phân tử và động lực học phân tử, nhóm nghiên cứu nhận thấy ba hợp chất gồm kaempferol, asperglaucide và coumaroyltyramine thể hiện sự tương tác gắn kết rất mạnh với các protein cốt lõi như AKT1, SRC và HSP90AA1 ^[3]. Thử nghiệm trên tế bào (in vitro) tiếp tục xác nhận rằng các hợp chất hoạt tính này làm giảm sự biểu hiện của AKT1, SRC và HSP90AA1, từ đó ức chế các đặc tính ác tính của tế bào ung thư phổi không phải tế bào nhỏ ở người ^[3].

Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên mô hình tính toán sinh học và tế bào ung thư nuôi cấy trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người bệnh ^[3]. Quan trọng hơn, nghiên cứu này không đánh giá tính an toàn, chuyển hóa hay độc tính của tri mẫu đối với phụ nữ mang thai hoặc sự phát triển của thai nhi.

Thiếu hụt dữ liệu an toàn và độc tính sinh sản trên thai kỳ

Dù có lịch sử sử dụng lâu đời và nhiều hoạt tính sinh học giá trị, khoảng trống lớn nhất của tri mẫu trong y học hiện đại chính là dữ liệu an toàn thai kỳ. Cần khẳng định rõ ràng rằng: hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được thiết kế để đánh giá tác động, độ an toàn hay độc tính sinh sản của tri mẫu trên phụ nữ mang thai.

Tất cả các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở các đánh giá tổng quan về thực vật học, thành phần hóa học, dược lý học cơ bản và các thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[1], ^[3], ^[2]. Giới khoa học chưa thể xác định liệu các hợp chất saponin, steroid hay flavonoid trong tri mẫu có qua được hàng rào nhau thai hay không, và nếu qua được thì chúng tác động như thế nào đến sự phân chia tế bào và hình thành cơ quan của phôi thai.

Hơn nữa, tri mẫu được ghi nhận có tác động lên hệ huyết học và có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu ^[1], ^[2]. Đối với thai phụ, sự thay đổi trong cơ chế đông máu hoặc co bóp tử cung có thể dẫn đến những biến cố nguy hiểm như xuất huyết hoặc sảy thai. Do đó, việc thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu kiểm chứng độc tính sinh sản trên người khiến tri mẫu trở thành một vị thuốc tiềm ẩn nguy cơ cao nếu dùng tùy tiện.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược lúc mang bầu

Nhiều người thường mặc định rằng các vị thuốc thảo dược hay thuốc Đông y cổ truyền là tuyệt đối lành tính, không gây tác dụng phụ như thuốc Tây nên thai phụ dùng lúc nào cũng được. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe sản khoa. Bất kỳ loại thảo dược nào chứa hoạt chất sinh học mạnh đều có thể tác động đến tuần hoàn, nội tiết và thai nhi.

Một hiểu lầm khác là cho rằng dược liệu đã được dùng hàng nghìn năm trong dân gian thì hiển nhiên an toàn cho bà bầu ^[1], ^[2]. Trên thực tế, nhiều bài thuốc cổ phương có quy tắc phối ngũ chặt chẽ, chế biến cầu kỳ và nghiêm ngặt về chỉ định, trong đó có những vị thuốc bắt buộc phải kiêng kỵ tuyệt đối ở phụ nữ có thai để tránh làm động thai.

Nhiều thai phụ cũng tự ý tìm kiếm các bài thuốc chứa tri mẫu để "thanh nhiệt", giảm ho hay giải độc khi thấy cơ thể nóng trong. Việc tự chẩn đoán và tự bốc thuốc mà không qua thăm khám của bác sĩ có thể làm trì hoãn việc điều trị y tế chính xác, đồng thời đưa các chất chưa rõ độc tính sinh sản vào cơ thể.

Ai nên thận trọng và cần tránh sử dụng tri mẫu?

Dựa trên các bằng chứng khoa học và nguyên tắc thận trọng tối đa trong thai kỳ, phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên cần tránh tự ý sử dụng tri mẫu dưới mọi hình thức, từ thuốc sắc, trà thảo mộc cho đến các chế phẩm bổ sung. Khi chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn, nguy cơ rủi ro luôn lớn hơn bất kỳ lợi ích dự kiến nào.

Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến y khoa kỹ lưỡng trước khi dùng. Các hoạt chất phức tạp như steroid hay saponin có thể bài tiết qua sữa mẹ và tác động đến hệ tiêu hóa, gan, thận non nớt của trẻ sơ sinh ^[1].

Ngoài ra, những người mắc bệnh lý rối loạn đông máu hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật cũng cần đặc biệt lưu ý. Do chiết xuất từ tri mẫu có hoạt tính ức chế kết tập tiểu cầu và tác động lên hệ máu, việc sử dụng có thể làm tăng thời gian chảy máu và gây khó khăn cho việc cầm máu trong quá trình chuyển dạ hoặc sinh mổ ^[1], ^[2]. Những người có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn

Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc vàng trong chăm sóc sức khỏe là thận trọng với mọi loại thảo dược và thuốc đưa vào cơ thể:

• Không tự ý bốc thuốc: Tuyệt đối không tự ý mua các thang thuốc Đông y hoặc thực phẩm chức năng có chứa tri mẫu để uống khi chưa có chỉ định và theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền kết hợp sản khoa.
• Kiểm tra kỹ thành phần: Khi sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hoặc sản phẩm thảo dược đóng gói nào, hãy đọc kỹ nhãn thành phần để chắc chắn không chứa thân rễ tri mẫu (Anemarrhena asphodeloides).
• Thăm khám khi có triệu chứng: Nếu gặp các vấn đề khó chịu trong thai kỳ như ho sốt, khô họng, nhiệt miệng, thai phụ nên đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để tìm nguyên nhân và được hướng dẫn phác đồ điều trị an toàn, phù hợp cho từng giai đoạn thai kỳ.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Thay vì tìm kiếm các vị thuốc thanh nhiệt chưa rõ độ an toàn, thai phụ nên áp dụng các biện pháp an toàn đã được chứng minh như uống đủ nước ấm hàng ngày, ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin và nghỉ ngơi hợp lý.

Tri mẫu là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền với nhiều tiềm năng sinh học đang được khoa học hiện đại tiếp tục nghiên cứu và làm rõ. Tuy nhiên, trong giai đoạn mang thai đầy nhạy cảm, việc thiếu dữ liệu an toàn sinh sản đòi hỏi người mẹ phải đặt sức khỏe của con lên hàng đầu. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi quyết định sử dụng bất kỳ dược liệu nào để bảo đảm một thai kỳ an toàn và khỏe mạnh.