Dây ký ninh là vị thuốc dân gian quen tộc trong nhiều bài thuốc truyền miệng để giải nhiệt, trị đau nhức hoặc kiểm soát đường huyết. Nhiều phụ nữ mang thai khi gặp các vấn đề sức khỏe thường tìm đến thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng cây cỏ luôn lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều mối nguy khôn lường cho sức khỏe.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Phụ nữ mang thai không nên sử dụng dây ký ninh dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của dây ký ninh trên cơ thể phụ nữ mang thai hoặc sự phát triển của thai nhi. Trái lại, các dữ liệu khoa học ghi nhận loại cây này chứa các hợp chất có khả năng gây độc nghiêm trọng cho gan, đe dọa trực tiếp tới tính mạng người dùng [1], [2].
Dây ký ninh và nguy cơ gây độc tính gan
Dây ký ninh, tên khoa học là Tinospora crispa, thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae), phân bố nhiều ở các vùng nhiệt đới châu Á [2], [3]. Trong dân gian, thân cây thường được sắc uống để hỗ trợ điều trị đái tháo đường, vàng da, sốt rét, hạ sốt hoặc giảm viêm khớp [2], [3]. Dù có lịch sử sử dụng lâu đời, các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra rằng Tinospora crispa tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương gan nặng nề [1], [2].
Các phân tích hóa thực vật cho thấy thân cây chứa nhiều nhóm chất như alkaloid, flavonoid, lactone và đặc biệt là các dẫn xuất cis-clerodane furanoditerpenoid [2], [3]. Hợp chất phân tử đặc trưng borapetoside C cùng các diterpenoid dạng furanoditerpenoid lactone được xác định là tác nhân chính gây ra phản ứng độc tế bào gan [2]. Cơ chế gây viêm gan nhiễm độc này tương tự như độc tính từng gặp ở các loài thực vật chứa furanoditerpenoid khác [2].
Khi cơ thể tiếp nhận các độc chất này, tế bào gan có thể bị phá hủy dẫn đến men gan tăng cao vọt và suy giảm chức năng gan cấp tính [4]. Đối với thai phụ, các cơ quan nội tạng vốn đã phải làm việc với cường độ cao hơn để nuôi dưỡng thai nhi. Mọi tổn thương gan nhiễm độc không chỉ đe dọa sự sống của người mẹ mà còn cản trở quá trình trao đổi chất nuôi dưỡng bào thai.
Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ của dây ký ninh?
Các báo cáo lâm sàng và tổng quan y văn đã chỉ ra nhiều trường hợp ngộ độc gan cấp tính liên quan đến dược liệu này. Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung trên người trưởng thành mắc bệnh lý khác hoặc thử nghiệm trên động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm an toàn trên phụ nữ mang thai [5], [1], [2], [4].
Năm 2014, một báo cáo ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 49 tuổi tại Việt Nam bị viêm gan độc cấp tính sau khi tự ý uống 10 viên hoàn dây ký ninh mỗi ngày trong 4 tuần để trị đau lưng [4]. Người này không có tiền sử bệnh, không dùng thuốc khác nhưng nhập viện sau 2 tháng với biểu hiện vàng da, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu và đau hạ sườn phải [4]. Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ aspartate aminotransferase lên tới 1.169 IU/l, alanine aminotransferase đạt 2.029 IU/l và bilirubin toàn phần là 20,47 mg/dl [4]. Kết quả sinh thiết mô bệnh học xác nhận phản ứng ngộ độc; chức năng gan chỉ hồi phục bình thường sau 2 tháng ngừng hoàn toàn việc dùng thảo dược [4].
Năm 2018, một nghiên cứu tại vùng Tây Ấn thuộc Pháp ghi nhận ca viêm gan nhiễm độc ở người đàn ông 57 tuổi sau khi uống 2 lần dịch chiết nước từ thân cây Tinospora crispa tươi [2]. Phân tích khối phổ sắc ký lỏng xác nhận sự xuất hiện của dấu ấn sinh học borapetoside C cùng 17 hợp chất lactone furanoditerpenoid loại cis-clerodane liên quan [2]. Các nhà khoa học cảnh báo việc dùng thảo dược này để trị đái tháo đường cần được theo dõi chức năng gan hết sức chặt chẽ [2].
Năm 2019, một đánh giá tổng quan công bố hai ca viêm gan tối cấp dẫn đến nguy cơ tử vong do dùng Tinospora crispa kéo dài [1]. Nghiên cứu chỉ rõ việc sử dụng thảo dược này đối lập hoàn toàn với một loài cùng chi là Tinospora cordifolia (loài có tác dụng bảo vệ gan) [1]. Báo cáo nhấn mạnh độc tính gan từ các diterpenoid của cây có thể gây thương tổn gan nghiêm trọng hoặc dẫn đến tử vong nếu không được xử trí kịp thời [1].
Ở khía cạnh an toàn tiền lâm sàng, một nghiên cứu năm 2018 tại Thái Lan đánh giá bài thuốc cổ truyền hạ huyết áp chứa Tinospora crispa trên chuột nhắt trắng Swiss albino và chuột cống Wistar [5]. Kết quả cho thấy bài thuốc phối hợp không gây chết hay biểu hiện độc cấp tính, chỉ số LD50 đường uống ở chuột nhắt đạt trên 5,0 g/kg thể trọng [5]. Các chỉ số huyết học và sinh hóa gan thận có thay đổi thống kê nhưng vẫn nằm trong giới hạn bình thường của chuột, không thấy tổn thương mô bệnh học ở gan và thận [5]. Dẫu vậy, bài thuốc này là dạng phối hợp đa thảo dược và thử nghiệm trên chuột bình thường, không phản ánh nguy cơ khi người mang thai dùng dịch chiết đơn lẻ chứa nồng độ đậm đặc hoạt chất độc [5].
Nguy cơ nhầm lẫn dược liệu đe dọa người dùng
Một hiểm họa rất lớn khi sử dụng dây ký ninh là sự nhầm lẫn hình thái thực vật với các cây thuốc khác cùng chi Tinospora [1], [6]. Chi thực vật này có đặc điểm bên ngoài tương đối giống nhau, khiến người thu hái và người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn [1], [6].
Nghiên cứu tra cứu hình ảnh trên mạng internet năm 2019 cho thấy hơn 35% website cung cấp hình ảnh nhận diện sai lệch giữa Tinospora crispa và Tinospora cordifolia [1]. Điều này đặc biệt nguy hiểm bởi Tinospora cordifolia vốn được ghi nhận an toàn ở liều vừa phải và có tác dụng hỗ trợ gan, trong khi Tinospora crispa lại có thể gây hoại tử tế bào gan [1], [7].
Một nghiên cứu năm 2020 phát triển phương pháp dấu vân tay hóa học nhằm phân biệt Tinospora crispa với Tinospora sinensis và các loài họ hàng [6]. Kiểm tra 17 mẫu thực vật và 17 sản phẩm bổ sung thương mại trên thị trường, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 2 sản phẩm thực phẩm bổ sung bị dán nhãn sai loài [6]. Việc các chế phẩm thảo dược lưu hành trôi nổi bị lẫn tạp hoặc dán sai nhãn mác khiến người mua đối mặt với nguy cơ nạp phải hoạt chất độc tính mà không hề hay biết [6].
Hiểu lầm thường gặp về dây ký ninh
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên hay các bài thuốc cổ truyền ngàn năm thì tuyệt đối an toàn cho phụ nữ có thai. Tuy nhiên, việc các loài trong chi Tinospora được dùng qua nhiều thế kỷ chỉ phản ánh kinh nghiệm trị liệu dân gian, chưa phải là bảo chứng khoa học về tính an toàn trong thai kỳ [7], [3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng uống dịch chiết nước tươi hoặc sắc nước uống sẽ lành hơn dạng viên nén cô đặc. Thực tế lâm sàng ghi nhận cả hai trường hợp dùng dạng viên hoàn khô kéo dài và dùng nước sắc thân cây tươi đều gây ra viêm gan nhiễm độc nặng [2], [4]. Độc chất furanoditerpenoid tan được trong nước và hoàn toàn có thể gây độc gan dù được chế biến theo phương pháp thủ công truyền thống [2].
Nhiều bà bầu cũng tin rằng thảo dược giúp thanh nhiệt giải độc sẽ an thai, làm mát cơ thể [3]. Quan niệm này hết sức sai lầm khi áp dụng với dây ký ninh, bởi độc tính chuyển hóa qua gan có thể làm bùng phát các cơn suy gan cấp, gián tiếp tước đoạt nguồn oxy và dưỡng chất đến thai nhi [1], [4].
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Nhóm đầu tiên phải loại trừ hoàn toàn việc dùng dây ký ninh là phụ nữ đang mang thai, dự định mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Do chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn của dược liệu trên nhóm đối tượng nhạy cảm này, việc sử dụng là hoàn toàn không được phép [7], [3].
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, tăng men gan hoặc mắc các bệnh lý gan mạn tính tuyệt đối không tiếp cận vị thuốc này [1], [4]. Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần chuyển hóa qua gan cũng phải tránh xa để không làm tăng nguy cơ tổn thương gan phối hợp [2].
Bên cạnh đó, người bệnh đái tháo đường hoặc huyết áp không được tự ý tìm mua dây ký ninh dạng thô hay các viên hoàn không rõ nguồn gốc ở chợ để trị bệnh [2], [4]. Việc dùng các chế phẩm trôi nổi dễ dẫn đến ngộ độc gan cấp tính [4].
Áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn
Phụ nữ mang thai khi gặp các triệu chứng như sốt, mệt mỏi, đau nhức xương khớp hay rối loạn đường huyết tuyệt đối không tự điều trị bằng thảo dược truyền miệng [4], [3]. Cần đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định phương pháp an toàn.
Nếu chẳng may đã lỡ uống dây ký ninh hoặc các chế phẩm thảo dược không rõ thành phần, thai phụ cần ngừng sử dụng ngay lập tức [4]. Hãy theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan như vàng mắt, vàng da, mệt mỏi rũ rượi, nước tiểu sẫm màu, phân nhạt màu hoặc đau tức vùng bụng bên phải [4]. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, người bệnh cần tới ngay khoa gan mật để kiểm tra men gan và nồng độ bilirubin [4].
Luôn kiểm tra kỹ nguồn gốc, nhãn mác của bất kỳ sản phẩm bảo vệ sức khỏe nào trước khi dùng, cảnh giác trước nguy cơ nhầm lẫn tên gọi giữa các loài dược liệu [1], [6]. Bất kỳ thay đổi nào trong chế độ ăn uống hoặc dùng thảo mộc khi mang thai đều phải có sự tham vấn trực tiếp từ bác sĩ.
Dây ký ninh dù là một vị thuốc dân gian quen thuộc nhưng lại chứa độc tính gan tiềm tàng và chưa hề có bằng chứng an toàn cho thai kỳ [1], [2], [3]. Phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh xa dược liệu này để phòng ngừa nguy cơ tổn thương gan nhiễm độc đe dọa tính mạng [2], [4]. Duy trì một chế độ dinh dưỡng lành mạnh, lối sống khoa học và tuân thủ chỉ định y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.
