Bia và rượu vang: Đồ uống nào kích hoạt cơn gút mạnh hơn?

Nhiều người có thói quen tụ tập bạn bè bên bàn nhậu sau giờ làm hoặc thưởng thức một ly vang trong bữa tối gia đình. Tuy nhiên, với những ai từng nếm trải cơn đau gút cấp tính, nỗi băn khoăn lớn nhất luôn là liệu loại đồ uống có cồn nào an toàn hơn và loại nào dễ thổi bùng cơn đau khớp dữ dội.

Các bằng chứng khoa học cho thấy bia có khả năng kích hoạt cơn gút mạnh hơn đáng kể so với rượu vang ^{[1] [2]}. Bia vừa mang lượng cồn làm tăng sinh và giảm thải axit uric, vừa chứa lượng purine dồi dào, tạo nên tác động kép lên nồng độ urat máu ^{[2] [3]}.

Cơ chế tác động: Tác động kép từ cồn và purine

Cồn (ethanol) là thành phần chung trong các đồ uống có cồn, có khả năng làm tăng axit uric huyết thanh thông qua hai con đường chính: thúc đẩy sản sinh axit uric và làm giảm đào thải chất này qua đường nước tiểu ^[4]. Khi cồn đi vào cơ thể, quá trình chuyển hóa cồn làm tiêu hao năng lượng tế bào, đẩy nhanh chu trình tạo axit uric, đồng thời cạnh tranh đào thải tại ống thận ^[4].

Tuy nhiên, bia nguy hiểm hơn rượu vang là do lượng purine tự nhiên rất cao có trong dịch ủ men ^[3]. Sự kết hợp giữa ethanol và lượng purine nạp vào khiến bia trở thành mối đe dọa lớn nhất đối với tình trạng tăng axit uric máu ^[2].

Ngược lại, rượu vang chứa lượng purine tối thiểu ^[3]. Rượu vang còn sở hữu các hợp chất phi cồn có lợi như chất chống oxy hóa, các chất làm giãn mạch và hỗ trợ ngăn ngừa kết tập tiểu cầu ^[3]. Các chất polyphenol chống oxy hóa này có thể giúp giảm bớt tác động tiêu cực của ethanol đối với nồng độ axit uric ^[3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn

Nghiên cứu Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES III) tiến hành trên 14.809 người từ 20 tuổi trở lên (gồm 6.932 nam và 7.877 nữ) thông qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm ^[1]. Kết quả phân tích đa biến có hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ ăn uống cho thấy mỗi khẩu phần bia mỗi ngày làm tăng axit uric thêm 0,46 mg/dl (khoảng tin cậy 95% [KTC]: 0,32 - 0,60) và rượu mạnh tăng 0,29 mg/dl (95% KTC: 0,14 - 0,45) ^[1]. Trong khi đó, việc uống rượu vang không làm tăng axit uric huyết thanh (mức thay đổi 0,04 mg/dl; 95% KTC: -0,20 - 0,11) ^[1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2015 chỉ ra rằng ở nhóm nam giới theo dõi tiến cứu, người uống từ hai cốc bia trở lên mỗi ngày tăng nguy cơ mắc bệnh gút lên 2,5 lần ^[2]. Tỷ số rủi ro (RR) cho mỗi khẩu phần bia 12-oz (khoảng 355 ml) mỗi ngày là 1,49 (95% KTC: 1,32 - 1,70), trong khi cùng lượng rượu mạnh chỉ có RR là 1,15 (95% KTC: 1,04 - 1,28) ^[2]. Phân tích từ đoàn hệ CARDIA cũng ghi nhận bia làm tăng axit uric, thể hiện rõ nhất ở nữ giới với mức tăng 0,03 mg/dl cho mỗi khẩu phần bia uống thêm hàng tuần ^[2].

Tại Nam Mỹ, nghiên cứu ELSA-Brasil thực hiện trên 14.320 công chức từ 35-74 tuổi đã kiểm tra thói quen ăn uống qua bảng hỏi 114 món ^[5]. Sau khi điều chỉnh năng lượng và các nhóm thực phẩm, các nhà nghiên cứu nhận thấy ở nam giới, mức tiêu thụ đồ uống có cồn vừa và nhiều, đặc biệt là bia và rượu mạnh, làm tăng axit uric; còn rượu vang thì không ^[5]. Ở nữ giới, chỉ có mức tiêu thụ cồn cao, cụ thể là bia, mới liên quan đến việc tăng axit uric huyết thanh ^[5].

Dữ liệu tại châu Á từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Trung Quốc (CHNS 2009) trên 7.083 người trưởng thành (3.418 nam và 3.665 nữ) cũng cho thấy nam giới uống đồ uống có cồn hàng ngày có nguy cơ tăng axit uric máu cao hơn 1,68 lần (95% KTC: 1,01 - 2,81) so với người uống không quá một lần mỗi tháng ^[6]. Đáng chú ý, nồng độ axit uric ở phụ nữ lại có mối liên hệ nghịch với lượng rượu vang tiêu thụ ^[6].

Các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn nói gì?

Bên cạnh các nghiên cứu dịch tễ, nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng cũng làm rõ tác động chuyển hóa của từng loại đồ uống. Một nghiên cứu thử nghiệm có đối chứng, thiết kế chéo ngẫu nhiên được tài trợ bởi Quỹ Nghiên cứu Cồn Hà Lan (SAR) công bố năm 2000 trên 12 nam giới trung niên khỏe mạnh không hút thuốc (11 người hoàn thành) ^[7]. Mỗi người được uống 4 ly rượu vang đỏ, bia, rượu mạnh (tương đương 40 g cồn/ngày) hoặc nước lọc trong các đợt 3 tuần liên tiếp với cùng một chế độ ăn ^[7]. Kết quả cho thấy nồng độ axit uric tăng 15% sau khi uống bia (p < 0,0001), tăng 8% sau khi uống rượu mạnh (p = 0,008) và tăng 9% sau khi uống rượu vang đỏ (p = 0,003) ^[7]. Đồng thời, nồng độ vitamin C trong huyết tương giảm 15% khi dùng bia và 12% khi dùng rượu mạnh, nhưng không suy giảm sau khi uống rượu vang đỏ ^[7].

Một thử nghiệm khác năm 2002 tiến hành trên 10 đến 13 nam giới khỏe mạnh để kiểm tra chuyển hóa purine khi dùng bia, whisky và rượu Shochu ở mức 0,8 ml ethanol/kg thể trọng ^[8]. Kết quả cho thấy uống bia làm tăng axit uric huyết thanh thêm 13,6%, đường huyết tăng 26,7% và nồng độ insulin tăng gấp 5,1 lần ^[8]. Trong khi đó, các loại rượu chưng cất như whisky và Shochu không làm tăng nồng độ axit uric, đường huyết hay insulin ^[8]. Thậm chí, whisky còn cho thấy đặc tính thúc đẩy bài tiết axit uric qua nước tiểu tăng 27% ^[8]. Khi thử nghiệm với bia giảm 28% purine (giảm 68% nucleoside và purine base), nồng độ axit uric huyết thanh vẫn tăng gần như tương đương bia thường, chứng minh rằng sự gia tăng axit uric sau khi uống bia không chỉ đơn thuần do các hợp chất purine tạo thành ^[8].

Nghiên cứu so sánh bia có cồn và bia không cồn cũng phát hiện nồng độ axit uric huyết tương tăng lần lượt 6,5% và 4,4%, xác nhận rằng bản thân gánh nặng purine đơn thuần đã đủ tạo nên tác động đáng kể đến axit uric máu ^[2].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Các nghiên cứu dịch tễ quy mô hàng chục nghìn người từ Mỹ, Trung Quốc và Brazil đều đưa ra kết luận thống nhất: bia làm tăng axit uric mạnh nhất, trong khi rượu vang ở mức độ vừa phải thường ít hoặc không làm tăng chỉ số này ^{[1] [6] [5]}. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ quan sát thường sử dụng bảng hỏi tự báo cáo về tần suất ăn uống nên có thể xuất hiện sai số nhớ lại ^{[1] [5]}. Hơn nữa, việc điều chỉnh chế độ ăn uống đi kèm như đồ nhắm, thịt đỏ hay hải sản đôi khi chưa bao quát toàn diện.

Mặt khác, các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn thường có cỡ mẫu tương đối nhỏ (từ 10 đến 13 người), chủ yếu thực hiện trên nam giới khỏe mạnh ^{[7] [8]}. Một số nghiên cứu chuẩn hóa lượng ethanol cũng chỉ ra rằng tiêu thụ rượu vang vẫn có thể làm tăng axit uric nhưng ở mức độ nhẹ hơn nhiều so với bia ^[4]. Dù vậy, dữ liệu chắc chắn nhất hiện có vẫn khẳng định: bia mang rủi ro lớn nhất do cộng hưởng cả cồn lẫn purine ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về bia rượu và bệnh gút

Nhiều người lầm tưởng rằng bia nhẹ độ hoặc bia không cồn thì hoàn toàn an toàn cho người bệnh gút. Bằng chứng khoa học chứng minh bia không cồn vẫn làm tăng axit uric máu thêm 4,4% chỉ nhờ riêng lượng purine có trong nguyên liệu ^[2]. Do đó, việc chuyển sang bia không cồn không loại trừ hoàn toàn nguy cơ tái phát cơn gút.

Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng uống rượu vang hoàn toàn vô hại và có thể uống tùy thích. Mặc dù rượu vang có chứa các polyphenol chống oxy hóa hỗ trợ làm dịu bớt tác hại của cồn ^[3], nhưng khi uống với liều lượng lớn (chẳng hạn 4 ly/ngày), rượu vang vẫn có thể làm nồng độ axit uric tăng lên 9% ^[7]. Cồn trong rượu vang nếu tiêu thụ quá nhiều vẫn gây giảm thải axit uric qua thận ^[4].

Ngoài ra, người tiêu dùng cũng cần cảnh giác với các loại rượu nấu thủ công không rõ nguồn gốc. Quá trình chưng cất thủ công bất hợp pháp (như moonshine) thường có nguy cơ nhiễm độc chì ^[2]. Nhiễm độc chì mạn tính dẫn đến tổn thương chức năng thận, giảm bài tiết urat, tăng sinh axit uric và gây ra bệnh gút do nhiễm chì (saturnine gout) ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những người đã từng được chẩn đoán mắc bệnh gút hoặc có mức axit uric máu cao trên 6,8 - 7 mg/dL cần tuyệt đối thận trọng với mọi loại bia ^{[5] [4]}. Nguy cơ bùng phát cơn viêm khớp cấp tính sẽ tăng vọt nếu nạp đồng thời cồn và purine ^[2].

Người mắc hội chứng chuyển hóa cũng là nhóm đối tượng có rủi ro cao. Nồng độ axit uric huyết thanh có mối tương quan thuận rõ rệt với số lượng tiêu chuẩn mắc hội chứng chuyển hóa ^[3]. Uống bia không chỉ làm tăng axit uric mà còn khiến đường huyết tăng 26,7% và nồng độ insulin tăng gấp 5,1 lần, gây bất lợi lớn cho người có rối loạn chuyển hóa ^[8].

Phụ nữ cũng không nên chủ quan với bia. Nghiên cứu CARDIA chỉ ra tác động tăng axit uric của bia biểu hiện rõ rệt nhất ở nữ giới ^[2], và dữ liệu từ Brazil cũng xác nhận tiêu thụ lượng bia cao liên quan trực tiếp đến tăng axit uric máu ở phụ nữ ^[5]. Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ đồ uống có cồn nào.

Lời khuyên áp dụng vào đời sống

Đối với người đang có nồng độ axit uric cao hoặc tiền sử gút, cắt giảm hoặc ngưng hoàn toàn bia là bước ưu tiên hàng đầu ^[2]. Nếu bắt buộc phải tham gia các buổi tiệc xã giao, rượu vang có thể là sự lựa chọn ít rủi ro hơn bia, nhưng cần giữ ở mức vừa phải và không vượt quá giới hạn an toàn ^{[1] [3]}.

Khi ngồi vào bàn tiệc, cần tránh thói quen vừa uống đồ có cồn vừa ăn nhiều phủ tạng động vật hay các loại thịt đỏ, bởi những thực phẩm này đã được chứng minh làm tăng thêm nồng độ urat trong máu ^[5]. Thay vào đó, việc bổ sung các sản phẩm từ sữa trong khẩu phần ăn hàng ngày có liên quan đến việc làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh theo cơ chế bậc thang liều lượng ^[5].

Duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải các chất chuyển hóa và kiểm soát cân nặng hợp lý là nền tảng giúp ổn định nồng độ axit uric lâu dài. Người bệnh không nên tự ý thay đổi phác đồ điều trị hay ngưng thuốc hạ axit uric mà cần luôn tuân thủ theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.