Nhiều phụ nữ khi mang thai thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc dược liệu tự nhiên vì nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính, an toàn cho cả mẹ lẫn con. Trong số các loại gỗ quý và cây thuốc cổ truyền, chi Cẩm Lai (Dalbergia) thường được nhắc đến với công dụng hoạt huyết, chỉ thống [1]. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước hoặc dùng các chế phẩm chứa dược liệu từ cây thuộc chi Cẩm Lai trong thai kỳ lại tiềm ẩn những nguy cơ khôn lường đối với thai nhi mà nhiều người chưa từng nghĩ tới.
Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng nhất từ giới chuyên môn: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng bất kỳ loại dược liệu nào từ các loài cây thuộc chi Cẩm Lai. Dù một số loài trong chi này được y học cổ truyền dùng để trị bệnh, các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy hoạt chất từ chi Cẩm Lai có thể gây tác động tiêu cực đến khả năng sinh sản, sự phát triển chiều dài thai nhi và cân nặng người mẹ [2]. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của nhóm dược liệu này trên phụ nữ mang thai [3].
Dược liệu Cẩm Lai và thói quen truyền miệng
Cẩm Lai là tên gọi chung chỉ các loài thực vật thuộc chi Dalbergia, một chi thực vật nhiệt đới rộng lớn với 269 loài cây thân gỗ, cây bụi và dây leo thân gỗ [4]. Chi thực vật này phân bố ở hơn 130 quốc gia vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chủ yếu tại châu Á, châu Phi, Trung và Nam Mỹ [4]. Nhiều loài trong chi này nổi tiếng với phần giác lõi gỗ có giá trị kinh tế rất cao, thường được gọi là gỗ hồng mộc (rosewood hay Hongmu) [4].
Bên cạnh việc khai thác lấy gỗ quý, một số loài thuộc chi Cẩm Lai còn được ứng dụng làm thuốc trị bệnh trong y học truyền thống [4]. Bộ phận dùng làm thuốc thường là phần lõi gỗ khô (dược liệu Dalbergiae Lignum) được xẻ hoặc băm thành các mảnh nhỏ [5]. Các mảnh dược liệu này lưu thông trên thị trường có đặc điểm thô đại và vi học rất khác nhau tùy theo loài, từ vân gỗ, màu sắc, mùi vị cho đến cấu trúc mặt cắt [5].
Trong y học cổ truyền phương Đông, dược liệu từ loài Dalbergia odorifera (Hàng liên gai / Giáng hương gai) thường được ứng dụng để thúc đẩy lưu thông khí huyết, giảm đau và phá ứ huyết [1]. Dược liệu này chứa hai nhóm hoạt chất hóa học chính là tinh dầu bay hơi và các hợp chất flavonoid [1]. Dược lý hiện đại chỉ ra rằng nhóm chất này có tác dụng giãn mạch, tăng lưu lượng máu mạch vành, chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế khối u [1]. Chính vì tác dụng "hoạt huyết trục ứ" mạnh mẽ này, dược liệu chi Cẩm Lai tiềm ẩn rủi ro tác động kích thích mạch máu và cơ trơn vùng chậu, điều cực kỳ nguy hiểm trong thai kỳ.
Nguy cơ tác động xấu đến thai kỳ từ chi Cẩm Lai
Mối lo ngại lớn nhất khi thai phụ dùng các thảo dược có tính hoạt huyết là nguy cơ kích thích co thắt tử cung ngoài ý muốn, làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc sinh non [1, 6]. Nhiều loại thảo mộc dùng trong thai kỳ từng được ghi nhận có liên quan đến các kết cục bất lợi cho thai nhi và người mẹ [3]. Ví dụ, các kích thích vùng bụng hoặc hoạt chất đóng vai trò tiền chất prostaglandin có thể thúc đẩy co bóp cơ tử cung sớm [3].
Đối với chi Cẩm Lai, các nghiên cứu độc tính sinh sản trên động vật đã ghi nhận những phát hiện đáng báo động:
Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã tiến hành đánh giá hoạt tính chống thụ thai của triterpenoid glycoside (DSS) chiết xuất từ rễ loài Cẩm Lai Dalbergia saxatilis trên chuột cống Wistar cái ở độ tuổi sinh sản [2]. Thử nghiệm dùng đường uống qua ống thông dạ dày với liều 200 mg/kg thể trọng trong giai đoạn tiền giao phối [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thụ thai bị ức chế tới 71,4% ở nhóm chuột được điều trị bằng chiết xuất này [2]. Chỉ số sinh sản (Fertility Index) của nhóm dùng thuốc giảm xuống mức 107,82 so với mức 373,5 ở nhóm chuột đối chứng chỉ uống dung dịch Tween 20 [2].
Đáng chú ý hơn đối với phụ nữ mang thai, hoạt chất DSS dù không làm thay đổi đáng kể khả năng sinh sản của chuột ở giai đoạn 3 tháng đầu và 3 tháng giữa thai kỳ, nhưng lại gây sụt giảm có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) về chiều dài đầu - mông (crown-rump length) của thai nhi ở ngày thứ 20 khi dùng trong giai đoạn tiền giao phối hoặc vào 3 tháng cuối thai kỳ [2]. Đồng thời, cân nặng trung bình của chuột mẹ cũng bị sụt giảm trong quá trình này [2]. Nhóm tác giả kết luận hoạt chất từ rễ loài Cẩm Lai này có tiềm năng ứng dụng như một chất triệt sản hóa học nhằm kiểm soát sinh sản [2].
Bên cạnh ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi, các thành phần từ chi Cẩm Lai còn thể hiện độc tính sinh sản trên giống đực. Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra chiết xuất lá loài Dalbergia sissoo trên chuột nhắt trắng đực bằng đường uống liều 50 và 100 mg/kg mỗi ngày trong 35 ngày [6]. Kết quả chỉ ra sự ức chế tạo tinh trùng, tăng peroxy hóa lipid và làm sụt giảm rõ rệt hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase và catalase [6]. Chiết xuất này gây áp lực oxy hóa mô tinh hoàn và thúc đẩy quá trình chết rụng tế bào mầm [6]. Dù các tổn thương phục hồi sau 56 ngày ngừng dùng, kết quả này tiếp tục nhấn mạnh hoạt tính sinh học phức tạp và nguy cơ độc tính tế bào của các loài chi Cẩm Lai [6].
Bằng chứng trái chiều giữa các loài trong cùng chi
Cần lưu ý rằng không phải loài Cẩm Lai nào cũng thể hiện độc tính giống nhau trên phôi thai. Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã đánh giá nước sắc vỏ thân cây Dalbergia subcymosa Ducke trên chuột cống mang thai nhằm tìm hiểu khả năng gây độc thai và rối loạn phát triển sau sinh [7]. Thử nghiệm cho chuột cái uống nước sắc vỏ cây với liều 40 mg/chuột (nhóm đối chứng uống 0,5 ml nước cất) từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [7].
Một nửa số chuột được phẫu thuật đánh giá ở ngày thứ 20 thai kỳ và nửa còn lại được theo dõi sinh nở tự nhiên [7]. Đánh giá trên mẹ, phôi thai và chuột sơ sinh cho thấy không xuất hiện độc tính trên phôi thai và không làm rối loạn sự phát triển sau sinh của chuột con [7]. Các tác giả gợi ý nước sắc loài này có thể an toàn cho mục đích kháng viêm [7].
Tuy nhiên, chính sự khác biệt kết quả giữa Dalbergia subcymosa (an toàn ở liều 40 mg) [7] và Dalbergia saxatilis (gây giảm kích thước thai nhi ở liều 200 mg/kg) [2] lại tạo ra một mối nguy cơ rất lớn trên thực tế sử dụng. Với hơn 269 loài khác nhau trong chi Dalbergia, người tiêu dùng và thầy thuốc thông thường không thể nhận biết chính xác loài nào an toàn khi mua các mảnh gỗ dược liệu thái nhỏ trôi nổi ngoài thị trường [4, 5].
Hiểm họa nhầm lẫn và thiếu dữ liệu lâm sàng
Vấn đề kiểm định nguồn gốc dược liệu từ chi Cẩm Lai là một thách thức cực kỳ phức tạp. Nghiên cứu năm 2015 về nguồn gốc và định danh dược liệu Dalbergiae Lignum trên thị trường thuốc đông dược cho thấy các mảnh lõi gỗ khô thu gom được có sự khác biệt rất lớn về mặt đại thể lẫn vi thể từ giác gỗ, màu sắc, mùi vị đến cấu trúc mặt cắt tiếp tuyến và mặt cắt xuyên tâm [5]. Ngay cả các phương pháp di truyền phân tích bộ gene lục lạp hiện đại mới được phát triển năm 2022 cũng phải nỗ lực tìm kiếm các chỉ thị phân tử đặc hiệu nhằm phân biệt các loài Cẩm Lai dược liệu do cấu trúc bộ gene của chúng bảo tồn rất chặt chẽ [4].
Sự lẫn lộn giữa các loài lấy gỗ và loài làm thuốc trên thị trường khiến người mua đối mặt rủi ro ngộ độc hoạt chất không xác định [4, 5]. Nếu thai phụ vô tình uống phải loài có chứa hoạt chất ức chế sinh sản hoặc làm suy giảm phát triển thai nhi, hậu quả là vô cùng khó lường [2].
Thêm vào đó, bức tranh toàn cảnh về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ còn rất nhiều khoảng trống. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2019 khẳng định hiện nay hoàn toàn thiếu các nghiên cứu chất lượng cao có mục tiêu chính nhằm xác định mối quan hệ nhân quả của các biến cố bất lợi hoặc tương tác thuốc - thảo dược nảy sinh trong giai đoạn mang thai và sau sinh [3]. Bằng chứng hiện có cho thấy nhiều loại thảo dược thông dụng như dầu hạnh nhân, hoa cúc, cam thảo hay lá mâm xôi đều có thể liên quan đến các kết cục sản khoa bất lợi như sinh non, giảm chiều dài hoặc nhẹ cân ở trẻ sơ sinh [3]. Khi ngay cả các thảo mộc phổ biến còn thiếu dữ liệu lâm sàng vững chắc, việc thai phụ dùng một dược liệu có hoạt tính ức chế thụ thai và giảm kích thước thai trên động vật như Cẩm Lai là hoàn toàn không nên [1, 2].
Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ. Sự thật là các hợp chất tự nhiên trong thực vật mang hoạt tính sinh học rất mạnh [1]. Việc chiết xuất rễ Cẩm Lai có khả năng ngăn cản thụ thai tới 71,4% và làm giảm chiều dài thai nhi là minh chứng rõ ràng rằng "tự nhiên" không đồng nghĩa với "vô hại" [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng phụ nữ mang thai ở các tháng cuối thai kỳ thì thai đã ổn định nên có thể dùng thuốc hoạt huyết để "dễ sinh". Nghiên cứu khoa học đã chứng minh chuột dùng triterpenoid từ Cẩm Lai trong 3 tháng cuối thai kỳ khiến chuột con sinh ra bị giảm chiều dài đầu - mông rõ rệt [2]. Tác động gây co thắt tử cung sớm vào cuối thai kỳ từ các thảo dược hoạt huyết có thể châm ngòi cho các cơn chuyển dạ đình trệ hoặc sinh non [3].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những nhóm sau đây cần tránh xa các chế phẩm hay bài thuốc từ cây Cẩm Lai:
- Phụ nữ đang mang thai: Tuyệt đối không dùng dưới bất kỳ hình thức nào (uống trà, sắc nước, rượu ngâm) để phòng tránh nguy cơ co bóp tử cung, sảy thai, sinh non hoặc kìm hãm sự phát triển kích thước của thai nhi [1, 2].
- Phụ nữ có kế hoạch thụ thai: Hoạt chất triterpenoid từ Cẩm Lai có thể ức chế sự thụ thai lên tới hơn 70%, hoạt động tương tự một chất kiểm soát sinh sản [2].
- Phụ nữ cho con bú: Hiện chưa có nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của các hoạt chất chi Cẩm Lai khi bài tiết qua sữa mẹ [3].
- Nam giới chuẩn bị có con: Chiết xuất từ một số loài Cẩm Lai có thể gây stress oxy hóa tinh hoàn và ức chế quá trình sinh tinh [6].
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé trong suốt thai kỳ, thai phụ cần ghi nhớ những nguyên tắc thực hành sau:
Trước hết, không tự ý dùng các bài thuốc nam, thuốc bắc truyền miệng chứa gỗ, vỏ cây hoặc rễ cây mà không rõ danh tính loài khoa học cụ thể [4, 5]. Thị trường dược liệu gỗ Cẩm Lai rất phức tạp và dễ bị đánh tráo hoặc trộn lẫn các loài không rõ nguồn gốc [5].
Thứ hai, nếu đang điều trị bất kỳ chứng bệnh lý nào (tim mạch, đau nhức, bầm tím), tuyệt đối không dùng dược liệu Cẩm Lai để hoạt huyết [1]. Hãy thông báo cho bác sĩ chuyên khoa sản về tất cả các sản phẩm thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung đang sử dụng [3].
Cuối cùng, thay vì mạo hiểm sử dụng các loại dược liệu quý hiếm chưa được kiểm chứng độ an toàn lâm sàng, mẹ bầu nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, đủ nước và chỉ bổ sung vi chất theo đúng phác đồ y khoa [3]. Thai kỳ là giai đoạn vô cùng nhạy cảm; bảo vệ sự an toàn cho sự phát triển của thai nhi luôn là ưu tiên quan trọng nhất [1, 2].
