Thắc mắc phổ biến về việc dùng dược liệu dân gian và sóng rắn

Trong quá trình mang thai, nhiều phụ nữ thường có tâm lý tìm kiếm các loại cây cỏ, thảo dược truyền miệng nhằm bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị một số triệu chứng khó chịu thường gặp. Một trong những cái tên được nhắc đến ở một số kinh nghiệm dân gian là cây sóng rắn. Rất nhiều bạn đọc gửi câu hỏi về chuyên mục thắc mắc liệu phụ nữ mang thai có nên dùng sóng rắn hay không, và loại cây này có gây nguy hiểm cho thai nhi hay không.

Sự thật là việc sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hay hóa chất nào trong thai kỳ đều tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sự phát triển của thai nhi. Để hiểu rõ mức độ an toàn của một dược chất, y học hiện đại đòi hỏi phải có các nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng và dữ liệu theo dõi lâm sàng chặt chẽ.

Phụ nữ mang thai có nên dùng sóng rắn?

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên sử dụng dược liệu sóng rắn. Hiện nay, trong các cơ sở dữ liệu nghiên cứu khoa học chính thống, hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn hay đánh giá độc tính thai kỳ của cây sóng rắn trên người mang thai lẫn trên động vật thực nghiệm.

Khi một hoạt chất chưa có bất kỳ dữ liệu độc học thai kỳ nào, việc tự ý dùng là vô cùng nguy hiểm. Mọi can thiệp bằng thảo dược chưa được kiểm chứng đều có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi và sức khỏe của người mẹ. Do đó, các bác sĩ chuyên khoa luôn khuyến cáo phụ nữ mang thai cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định như sóng rắn.

Độc tính phôi thai và bài toán an toàn từ nghiên cứu tiền lâm sàng

Để hiểu vì sao các chuyên gia y tế kiên quyết phản đối việc dùng các chất chưa rõ nguồn gốc như sóng rắn cho thai phụ, chúng ta cần nhìn vào quy chuẩn đánh giá độc tính phôi thai và khả năng gây dị tật bẩm sinh trong nghiên cứu y dược học hiện đại. Độc tính đối với phôi và đặc biệt là độc tính gây quái thai luôn là những phát hiện đặc biệt nghiêm trọng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1].

Khi các tác động gây độc phôi hoặc gây quái thai rõ ràng được ghi nhận trên các loài động vật thực nghiệm, chẳng hạn như với các chất đối kháng thụ thể endothelin, các tỷ số an toàn thông thường sẽ không còn nhiều giá trị [1]. Việc xác định cơ chế hoạt động chi tiết thường rất khó khăn và hiểu biết khoa học còn quá hạn chế để có thể ngoại suy trực tiếp các dữ liệu độc tính này từ động vật sang người [1].

Chính vì vậy, những phát hiện bất lợi này luôn dẫn đến chống chỉ định nghiêm ngặt: Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ chỉ có thể được điều trị bằng các chất này khi chắc chắn không mang thai và đang áp dụng biện pháp tránh thai đáng tin cậy [1]. Trường hợp phụ nữ đã mang thai, tiềm năng lợi ích điều trị cho người mẹ bắt buộc phải vượt trội hơn các nguy cơ tiềm tàng đối với thai nhi thì mới được cân nhắc chỉ định [1]. Các nghiên cứu cũng ghi nhận dị tật ở động vật thường có giá trị dự đoán đối với con người, ngoại trừ hiện tượng hở hàm ếch do cortisone gây ra trên chuột nhắt vốn là loài đặc biệt nhạy cảm với chất này [1]. Đối với những chất chưa từng được nghiên cứu như sóng rắn, việc đánh giá lợi ích và nguy cơ là bất khả thi, vì vậy việc sử dụng hoàn toàn không được chấp nhận.

Bài học về độc tính và ngưỡng an toàn qua các nghiên cứu thực nghiệm

Khoa học từng chứng kiến nhiều trường hợp các chất có biểu hiện độc tính rất phức tạp khi thử nghiệm trên động vật so với khi áp dụng trên người, cho thấy sự cẩn trọng đối với thai kỳ chưa bao giờ là thừa thãi. Điển hình là nhóm dẫn xuất artemisinin, một loại thuốc điều trị sốt rét quan trọng [2]. Trên các loài động vật thực nghiệm như chuột nhắt, chuột cống, chuột hamster, chuột lang, thỏ và khỉ, các nhà khoa học đã ghi nhận bằng chứng rõ ràng về hiện tượng chết phôi và một số dị tật hình thái ở giai đoạn đầu thai kỳ [3]. Cơ chế gây độc phôi thai của các dẫn xuất artemisinin được xác định là do sự làm cạn kiệt các nguyên hồng cầu nguyên thủy đang lưu hành trong phôi [2].

Do các bằng chứng phi lâm sàng cho thấy khả năng làm chết phôi và gây quái thai, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã không khuyến cáo sử dụng các loại thuốc dẫn xuất artemisinin trong ba tháng đầu thai kỳ [2]. Mặc dù vậy, cho đến nay độc tính này vẫn chưa được chứng minh trên người [2].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng giới hạn trên 1.837 phụ nữ mang thai có tiếp xúc với hợp chất artemisinin và liệu pháp phối hợp ACT, bao gồm 176 trường hợp trong ba tháng đầu, đã không ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ sảy thai, thai chết lưu hay dị tật thai nhi [3]. Con người dường như ít nhạy cảm hơn động vật trước độc tính cấp tính này và có khả năng sửa chữa tế bào tốt hơn nhiều [3]. Giới chuyên môn cũng thống nhất rằng không nên trì hoãn dẫn xuất artemisinin ở bất kỳ giai đoạn thai kỳ nào nếu bệnh nhân bị sốt rét nặng đe dọa tính mạng người mẹ, đồng thời đường uống được đánh giá là an toàn hơn nhiều so với đường tiêm truyền [3]. Trường hợp này cho thấy y học phải thận trọng tới mức nào đối với một loại thuốc điều trị bệnh hiểm nghèo, và lý do vì sao một dược liệu chưa rõ nguồn gốc như sóng rắn tuyệt đối không có chỗ đứng trong thai kỳ.

Một ví dụ khác về việc sàng lọc độc tính là nghiên cứu trên thuốc mirtazapine bằng phương pháp thử nghiệm độc tính trên phôi gà (CHEST) [4]. Nghiên cứu sử dụng phôi gà được xử lý bằng thuốc mirtazapine vào ngày phát triển thứ 4 và theo dõi đến ngày thứ 9 [4]. Kết quả cho thấy khi mirtazapine được hòa tan trong dung môi DMSO 100%, liều lượng 0,05 microgam trên mỗi 3 microlit đã dẫn đến tỷ lệ tử vong 57% [4]. Các dị tật điển hình được ghi nhận gồm tật mắt nhỏ và dị tật làm ngắn chi ở phía tiếp xúc với nồng độ thuốc cao nhất [4]. Dù mirtazapine được xem là tương đối an toàn ở liều điều trị thông thường cho phụ nữ mang thai, dữ liệu vẫn ghi nhận tỷ lệ sảy thai cao hơn và cần thêm thông tin để loại trừ các rủi ro [4].

Tác động của các hoạt chất theo từng giai đoạn thai kỳ

Độc tính thai kỳ không chỉ phụ thuộc vào bản chất của chất phơi nhiễm mà còn phụ thuộc rất lớn vào thời điểm sử dụng trong suốt thai kỳ. Nghiên cứu thực nghiệm về các hạt nano silica vô định hình trên chuột đã chứng minh điều này [5]. Các hạt nano silica kích thước khác nhau sau khi tiêm tĩnh mạch vào chuột mang thai đã phân bố vào nhau thai và thai nhi chỉ sau 24 giờ [5]. Kích thước, điện tích bề mặt và giai đoạn mang thai là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố sinh học của vật liệu [5]. Đáng chú ý, các hạt nano kích thước 25 nm có gắn nhóm chức amino đã gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của nhau thai và thai nhi [5].

Mức độ nhạy cảm của phôi thai ở từng giai đoạn cũng được chứng minh qua thử nghiệm trên các loại độc tố vi khuẩn ở chuột [6]. Kết quả cho thấy nội độc tố của vi khuẩn E. coli thể hiện độc tính phôi ở tất cả các giai đoạn của thai kỳ [6]. Trong khi đó, độc tố ruột của E. coli, độc tố của vi khuẩn tả V. cholerae và độc tố của vi khuẩn Shigella dysenteriae chỉ thể hiện tác động mạnh nhất chủ yếu ở các giai đoạn sớm của thai kỳ [6]. Riêng độc tố của vi khuẩn Clostridium perfringens không ghi nhận tác động gây độc phôi [6].

Đối với các chất phổ biến như caffeine và cồn (ethanol), nghiên cứu trên chuột trước giai đoạn làm tổ cho thấy ethanol không gây ra rủi ro độc phôi [7]. Ngược lại, caffeine lại thể hiện nguy cơ gây chết phôi cao một cách bất ngờ khi so sánh với liều gây chết trung bình của chuột mẹ [7]. Tuy nhiên, khi đối chiếu với mức độ phơi nhiễm thực tế của đời sống hàng ngày, nguy cơ gây độc phôi trong giai đoạn đầu thai kỳ có thể được loại trừ ở người đối với cả caffeine và ethanol [7]. Tất cả những bằng chứng này nhấn mạnh rằng mỗi hoạt chất đều có một ngưỡng và một cửa sổ thời gian tác động riêng biệt, điều mà chúng ta hoàn toàn mù mờ đối với cây sóng rắn.

Yếu tố gây độc phôi và nguy cơ sảy thai sớm

Bên cạnh các chất ngoại lai từ thực phẩm hay thuốc uống, thai kỳ còn chịu sự chi phối của các yếu tố nội sinh trong cơ thể người mẹ. Một nghiên cứu trên 450 phụ nữ không mang thai có tiền sử sảy thai liên tiếp không rõ nguyên nhân từ tháng 7 năm 1987 đến tháng 6 năm 1991 đã tìm thấy các yếu tố gây độc phôi ở 328 trên tổng số 346 trường hợp [8]. Những phụ nữ này sau đó được can thiệp điều trị và được đo lại các yếu tố gây độc phôi ở tuần thứ 5 của thai kỳ [8].

Kết quả theo dõi trên 141 thai kỳ sau đó cho thấy sự tồn tại của yếu tố gây độc phôi có ý nghĩa dự đoán rất lớn đối với kết cục sinh nở [8]. Ở nhóm phụ nữ vẫn còn dương tính với yếu tố gây độc phôi, có tới 40 trường hợp bị sảy thai tái phát trong ba tháng đầu và chỉ 16 trường hợp sinh được con sống khỏe mạnh [8]. Ngược lại, ở nhóm phụ nữ không còn sản sinh yếu tố gây độc phôi, chỉ có 11 trường hợp bị sảy thai trong ba tháng đầu và có tới 74 trường hợp sinh con an toàn [8].

Điều này minh chứng rằng môi trường phôi thai trong tam cá nguyệt thứ nhất vô cùng nhạy cảm và dễ bị tổn thương. Bất kỳ sự xuất hiện của các chất lạ, bao gồm các hoạt chất sinh học chưa rõ bản chất từ cây sóng rắn, đều có thể kích hoạt các phản ứng bất lợi hoặc làm gia tăng các yếu tố gây độc cho phôi, dẫn đến sảy thai tự nhiên.

Những ai cần đặc biệt thận trọng và tránh xa dược liệu chưa rõ nguồn gốc?

Dựa trên các nguyên tắc độc học thai kỳ và thực tế chưa có dữ liệu nghiên cứu, nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh sử dụng sóng rắn bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong ba tháng đầu thai kỳ (tam cá nguyệt thứ nhất). Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang hình thành, tế bào phân chia nhanh chóng và cực kỳ nhạy cảm với các tác nhân gây quái thai hoặc gây chết phôi [2], [1].
  • Phụ nữ đang trong độ tuổi sinh đẻ có quan hệ tình dục nhưng không sử dụng biện pháp tránh thai đáng tin cậy hoặc đang có kế hoạch chuẩn bị thụ thai [1].
  • Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp hoặc thai lưu không rõ nguyên nhân. Nhóm này có cơ địa thai kỳ nhạy cảm và hệ miễn dịch có thể dễ phản ứng với các yếu tố gây độc [8].
  • Phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, do chưa có bất kỳ dữ liệu nào về việc hoạt chất của sóng rắn có bài tiết qua sữa mẹ hay gây độc cho trẻ sơ sinh hay không.

Lời khuyên thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn

Để bảo vệ sự an toàn tối đa cho mẹ và bé, thai phụ cần xây dựng thói quen chăm sóc sức khỏe khoa học và tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng:

  • Tuyệt đối không tự ý sắc uống, ngâm rượu hay sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây sóng rắn dưới mọi hình thức (lá tươi, thân cây khô hay bột tán).
  • Ngừng ngay thói quen truyền tai các bài thuốc dân gian chưa được Bộ Y tế cấp phép hoặc chưa có nghiên cứu khoa học xác thực. Một vị thuốc có thể an toàn cho người bình thường nhưng lại có thể là chất độc gây chết phôi thai [1].
  • Khi gặp bất kỳ vấn đề sức khỏe nào như mệt mỏi, đau nhức cơ thể, rối loạn tiêu hóa hay ốm nghén, hãy đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ chỉ định các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và khám thai định kỳ theo đúng lịch hẹn của bác sĩ để kịp thời phát hiện và xử trí các bất thường nếu có.

Mang thai là một hành trình thiêng liêng nhưng cũng đầy thử thách đối với cơ thể người phụ nữ. Việc đưa bất kỳ chất nào vào cơ thể trong giai đoạn này đều cần được cân nhắc cẩn trọng dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc. Đối với cây sóng rắn, do hoàn toàn thiếu vắng dữ liệu an toàn và độc tính thai kỳ, việc nói không với dược liệu này chính là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của mẹ và sự phát triển trọn vẹn của con non.