Nhiều thai phụ thường tìm kiếm các bài thuốc thảo dược tự nhiên với mong muốn bồi bổ hoặc giảm bớt cảm giác mệt mỏi trong thai kỳ. Trong y học cổ truyền, cây thóc lép (tên khoa học là Desmodium gangeticum) vốn được xem là một vị thuốc quen thuộc với nhiều công dụng bổ dưỡng [1]. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng các vị thuốc dân gian khi mang thai tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ khó lường cho cả mẹ và thai nhi.
Câu trả lời trực tiếp và rõ ràng từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng thóc lép. Dược liệu này hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được chứng minh trên phụ nữ mang thai, đồng thời tiềm ẩn các tác động dược lý phức tạp chưa được kiểm soát chặt chẽ đối với cơ trơn tử cung.
Thóc lép và những công dụng trong y học truyền thống
Cây thóc lép, thuộc họ Đậu (Fabaceae), còn được biết đến với tên gọi khác như Salaparni trong nền y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ [1], [2]. Thảo dược này là một thành phần thiết yếu trong các công thức thuốc cổ truyền quan trọng như Laghupanchamoola và Dashamoola [2]. Trong truyền thống bản địa, thóc lép được dùng như một phương thuốc bồi bổ cơ thể, giúp hạ sốt, hỗ trợ tiêu hóa, chống nôn và điều trị các tình trạng viêm nhiễm đường ngực cũng như nhiều chứng viêm khác [1].
Phân tích hóa thực vật học cho thấy thóc lép chứa nguồn hợp chất hoạt tính sinh học rất phong phú. Các nhà khoa học đã phân lập được các hoạt chất như alkaloid, pterocarpan, phospholipid, sterol, flavone và flavonoid glycoside từ loài cây này [1]. Ngoài ra, cây còn chứa các chất có hoạt tính sinh học cao như gangetinoid, gangetinin, N,N-tryptamine, kaempferol và quercetin [2]. Chính những hoạt chất này đem lại cho cây khả năng kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ lành vết thương, chống loét, chống tiêu chảy, bảo vệ gan và bảo vệ tim mạch trong các mô hình thử nghiệm [2].
Khoảng trống dữ liệu an toàn thai kỳ của thóc lép
Dù thóc lép sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý, câu hỏi quan trọng nhất là liệu dược liệu này có an toàn cho thai phụ hay không. Thực tế cho thấy, hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá tính an toàn hay độc tính đối với sự phát triển của thai nhi. Tất cả các dữ liệu nghiên cứu hiện có về loài thảo dược này chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm [3], [4], [5].
Việc thiếu vắng dữ liệu nghiên cứu trên người mang thai là một rủi ro cực kỳ lớn trong y khoa. Phụ nữ mang thai là đối tượng nhạy cảm đặc biệt, khi sự trao đổi chất của cơ thể thay đổi và hàng rào nhau thai có thể cho phép nhiều hợp chất lạ truyền sang thai nhi. Do đó, việc hoàn toàn không có bằng chứng khoa học khẳng định độ an toàn khiến thóc lép trở thành một lựa chọn nguy hiểm nếu sử dụng bừa bãi trong thai kỳ.
Nguy cơ tiềm ẩn đối với trương lực cơ trơn và tử cung
Một trong những lý do khiến các chuyên gia y tế lo ngại về việc dùng thảo dược nói chung và thóc lép nói riêng trong thai kỳ là nguy cơ kích thích co bóp tử cung. Các chiết xuất từ thóc lép được chứng minh là có tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn [1]. Dược chất trong cây có thể tương tác với các thụ thể tế bào, gây biến đổi trương lực cơ trơn trong cơ thể [1].
Khi mang thai, tử cung của người mẹ là một khối cơ trơn cực kỳ nhạy cảm với các kích thích bên ngoài. Bất kỳ sự thay đổi hay kích thích bất thường nào lên cơ trơn tử cung đều có thể dẫn tới những cơn co bóp sớm ngoài ý muốn. Những cơn co bóp này nếu xuất hiện trong các giai đoạn nhạy cảm có thể làm tăng nguy cơ động thai, dọa sảy thai hoặc kích thích chuyển dạ sớm. Vì chưa có nghiên cứu kiểm tra phản ứng của tử cung thai kỳ đối với các liều lượng chiết xuất thóc lép, rủi ro tiềm ẩn này là lý do then chốt để thai phụ tránh xa dược liệu này.
Các nghiên cứu khoa học hiện nay nói gì về thóc lép?
Để hiểu đúng bản chất của thóc lép, cần nhìn nhận khách quan vào những nghiên cứu khoa học thực tế đã được công bố trên thế giới.
Nghiên cứu công bố năm 2005 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết nước từ rễ cây thóc lép (Desmodium gangeticum) trên chuột cống trắng bị nhồi máu cơ tim do tiêm isoproterenol (35 mg/kg thể trọng) [3]. Thử nghiệm được tiến hành trên 6 con chuột, được cho uống dịch chiết rễ thóc lép với liều 3 ml/100 g thể trọng mỗi ngày trong suốt thời gian 30 ngày [3]. Kết quả cho thấy việc dùng trước dịch chiết thóc lép đã ngăn ngừa sự gia tăng các enzyme tổn thương như creatinine phosphokinase (CPK), lactate dehydrogenase (LDH), alkaline phosphatase (ALP) và SGOT trong mô tim, gan và huyết thanh [3]. Dịch chiết này cũng làm giảm đáng kể nồng độ chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) (P < 0.001) và cải thiện hoạt tính của glutathione reductase cùng catalase, thể hiện khả năng dọn gốc tự do và hạ cholesterol trên mô hình chuột [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2010 đã khảo sát tác dụng chống oxy hóa của dịch chiết ethyl acetate từ rễ thóc lép đối với tổn thương tái tưới máu thiếu máu cục bộ cơ tim trên mô hình tim chuột cô lập [4]. Trong thử nghiệm này, dịch chiết ethyl acetate ở liều 100 mg/kg thể trọng cho thấy khả năng dọn gốc tự do phụ thuộc nồng độ và bảo vệ cơ tim chuột, làm giảm giải phóng men lactate dehydrogenase trong dịch chảy ra từ mạch vành cũng như giảm nồng độ malondialdehyde trong mô tim [4].
Đến năm 2007, một nghiên cứu trên chuột cống mắc đái tháo đường cho thấy chiết xuất phần trên mặt đất của cây thóc lép với liều 100 mg/kg và 250 mg/kg thể trọng dùng trong 3 tuần giúp giảm đáng kể lượng đường huyết [5]. Thử nghiệm trong ống nghiệm trên tế bào MIN6 cũng chỉ ra dịch chiết kích thích tăng tiết insulin, đồng thời làm giảm cholesterol và triglyceride, tăng nồng độ HDL đáng kể (p < 0.05) ở chuột [5].
Tất cả các bằng chứng trên chỉ ra rằng các nghiên cứu về thóc lép hoàn toàn tập trung vào tim mạch, chống oxy hóa và chuyển hóa đường huyết trên chuột hoặc tế bào cô lập [3], [4], [5]. Tuyệt đối chưa có nghiên cứu nào thực hiện trên phụ nữ có thai để kiểm chứng liều lượng an toàn hoặc đánh giá nguy cơ gây dị tật, sảy thai.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ
Nhiều người thường mặc định rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và "không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là một quan niệm sai lầm rất phổ biến. Dù thóc lép có nguồn gốc từ tự nhiên và được dùng trong các bài thuốc cổ truyền để bồi bổ hoặc trị sốt, hen suyễn [1], [2], điều đó không đồng nghĩa với việc nó an toàn cho thai nhi.
Các hoạt chất sinh học thực vật khi đi vào cơ thể người mẹ đều hoạt động như những hợp chất hóa học có hoạt tính dược lý mạnh [1], [2]. Một thảo dược có tác dụng kháng viêm hay kích thích tiết chất chuyển hóa hoàn toàn có thể gây độc cho phôi thai hoặc làm xáo trộn môi trường nội tiết nuôi dưỡng bào thai. Do đó, việc tự ý hái lá, sắc rễ thóc lép uống theo kinh nghiệm truyền miệng là hành động tiềm ẩn nhiều mối nguy hiểm khôn lường.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào đều thuộc nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng thóc lép dưới mọi hình thức, từ nước sắc, trà thảo mộc cho đến cao chiết. Những phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, cổ tử cung ngắn hoặc có nguy cơ sinh non càng phải tránh xa các loại thảo mộc có tác động lên cơ trơn như thóc lép [1].
Ngoài ra, phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú cũng cần thận trọng tối đa. Do chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc liệu các hoạt chất trong thóc lép có bài tiết qua sữa mẹ hay gây ảnh hưởng bất lợi cho trẻ sơ sinh hay không, việc sử dụng vị thuốc này trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cũng không được khuyến khích khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.
Lời khuyên an toàn và cách xử trí thực tế
Nếu bạn đang mang thai và gặp phải các vấn đề về sức khỏe như mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, sốt hoặc các triệu chứng thông thường khác, hãy ưu tiên các biện pháp chăm sóc sức khỏe đã được khoa học kiểm chứng. Thay vì tự ý tìm đến các loại thảo dược chưa rõ dữ liệu an toàn như thóc lép, bạn nên áp dụng chế độ ăn uống cân bằng, giàu dưỡng chất, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý.
Trong trường hợp có bệnh lý nền như tim mạch, đái tháo đường thai kỳ hoặc tăng huyết áp, thai phụ tuyệt đối không được dùng thóc lép để tự điều trị thay thế thuốc kê đơn. Bất kỳ loại thuốc hay sản phẩm bổ sung nào dự định dùng trong thai kỳ đều bắt buộc phải thông qua ý kiến tư vấn và đồng thuận của bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, thai phụ cần thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn và kiểm soát liều lượng chặt chẽ, loại bỏ hoàn toàn các vị thuốc có nguy cơ gây hại cho tử cung.
Việc bảo vệ sức khỏe cho mẹ và thai nhi đòi hỏi sự thận trọng cao nhất trước các bài thuốc dân gian. Thóc lép là một dược liệu có giá trị nghiên cứu y học nhất định đối với một số bệnh lý trên động vật, nhưng hoàn toàn thiếu bằng chứng an toàn trên phụ nữ mang thai. Lựa chọn an toàn và thông minh nhất cho các mẹ bầu là không tự ý sử dụng thóc lép và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước mọi quyết định dùng thảo dược.
