Phụ nữ mang thai có nên dùng xác ve sầu trị khản tiếng?

Thắc mắc quen thuộc khi bà bầu bỗng dưng mất giọng

Nhiều phụ nữ khi mang thai gặp phải tình trạng viêm họng dẫn đến khản tiếng hoặc mất tiếng. Sự thay đổi nội tiết tố cùng hệ miễn dịch suy giảm nhẹ khiến mẹ bầu dễ nhạy cảm trước thời tiết. Trong dân gian, xác ve sầu (còn gọi là thuyền thoái hay thuyền thuế) thường được truyền miệng là vị thuốc giúp thanh giọng, trị khản tiếng rất nhanh.

Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có nên dùng xác ve sầu trị khản tiếng hay không? Câu trả lời trực tiếp là thai phụ tuyệt đối không tự ý sử dụng xác ve sầu để chữa khản tiếng. Cho đến nay, chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay đánh giá độc tính sinh sản của dược liệu này trên phụ nữ có thai.

Nhiều người quan niệm thảo dược tự nhiên thì vô hại, nhưng việc tùy tiện sử dụng các vị thuốc chưa rõ độ an toàn có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường cho sự phát triển của thai nhi. Việc tìm hiểu rõ nguồn gốc, thành phần cũng như thực trạng nghiên cứu của vị thuốc này là điều cần thiết trước khi quyết định đưa vào cơ thể.

Xác ve sầu là gì và y học hiện đại đã phân tích được gì?

Xác ve sầu, tên khoa học thường gọi trong các tài liệu là Periostracum Cicadae, chính là phần vỏ xác lột ra của ấu trùng ve sầu khi trưởng thành ^[1]. Theo Dược điển Trung Quốc, loài ve sầu Cryptotympana atrata (CA) là nguồn chính thức duy nhất của loại dược liệu thô này ^[1]. Mặc dù vậy, trên thị trường thảo dược, vỏ xác của ba loài ve khác gồm Auritibicen flammatus (AF), Cryptotympana mandrina (CM) và Platypleura kaempferi (PK) cũng thường xuyên bị trộn lẫn hoặc dùng làm nguồn thay thế ^[1].

Nghiên cứu hóa học công bố năm 2020 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ (UPLC-QTOF-MS/MS) để đánh giá chất lượng của các nguồn xác ve sầu khác nhau ^[1]. Kết quả đã xác định được tổng cộng 34 polyme N-acetyldopamine từ 4 nguồn ve sầu này ^[1]. Nhóm hợp chất này bao gồm 4 chất nhị phân (dimer), 11 chất tam phân (trimer), 10 chất tứ phân (tetramer) và 9 chất ngũ phân (pentamer) ^[1].

Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng hàm lượng và tỷ lệ của 4 loại polyme này ở các loài CA, AF và CM tương đối đồng nhất, nhưng lại thấp hơn đáng kể hoặc khác biệt rõ rệt ở loài PK ^[1]. Điều này cho thấy chất lượng các mẫu xác ve sầu trôi nổi ngoài thị trường không hề đồng đều, tiềm ẩn nhiều nguy cơ lẫn tạp chất hoặc dùng sai loài côn trùng khi thu hái tự nhiên ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu: Tác dụng kháng viêm mới chỉ thử nghiệm trên động vật

Các dữ liệu khoa học hiện đại về dược liệu thuyền thoái hiện chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật hoặc ứng dụng vật liệu sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tìm hiểu tác dụng của Periostracum Cicadae trên mô hình chuột cống bị viêm thận kháng thể IgA (IgAN) ^[2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá nồng độ các chất trung gian gây viêm trong huyết thanh bao gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 ^[2].

Kết quả cho thấy ở nhóm chuột mô hình IgAN, nồng độ các chất gây viêm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 tăng cao so với nhóm đối chứng không điều trị ^[2]. Tuy nhiên, sau khi được điều trị bằng dịch chiết Periostracum Cicadae, nồng độ các cytokine gây viêm này đã giảm xuống rõ rệt ^[2]. Dữ liệu này chỉ ra rằng xác ve sầu mang đặc tính chống viêm thực nghiệm, giúp giảm bớt tình trạng xơ hóa thận do viêm thận IgA trên chuột ^[2].

Nghiên cứu cũng tiến hành nhuộm mô bệnh học thận bằng phương pháp HE và PAS ^[2]. Ở nhóm chuột không điều trị, cấu trúc thận bình thường, tế bào biểu mô ống thận kích thước ổn định, không xuất hiện phù nề hay thâm nhiễm tế bào viêm ^[2]. Ngược lại, nhóm mô hình xuất hiện hiện tượng phì đại cầu thận, phù mô kẽ và thâm nhiễm viêm nghiêm trọng ^[2]. Khi can thiệp bằng các biện pháp đối chứng (như viên uống chứa glycoside từ lôi công đằng hoặc prednisone acetate), mức độ viêm có sự suy giảm ^[2]. Dù thể hiện tiềm năng kháng viêm, nhưng nghiên cứu này hoàn toàn không thực hiện trên thai kỳ hay đánh giá chức năng thanh quản.

Bên cạnh tác dụng chống viêm, Periostracum Cicadae còn được nghiên cứu ứng dụng làm giá thể y tế. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã chế tạo một loại hydrogel định hướng dựa trên chất chitosan chiết xuất từ xác ve sầu (O-CH) kết hợp hạt nano bạc (AgNPs) ^[3]. Thử nghiệm trên mô hình chuột cống bị khuyết tật da toàn phần có nhiễm khuẩn tụ cầu vàng (S. aureus) cho thấy vật liệu này giúp giảm lượng vi khuẩn tại vết thương gấp 6 lần vào ngày thứ 3 và đạt tỷ lệ lành thương 97% sau 10 ngày (so với 75% ở nhóm dùng gạc thường) ^[3]. Vật liệu này cũng giúp điều hòa quá trình tăng sinh mạch máu và lắng đọng collagen ^[3]. Tuy nhiên, đây chỉ là ứng dụng ngoài da và vật liệu y sinh, không phải bằng chứng cho việc dùng đường uống để trị bệnh khản tiếng cho người.

Lỗ hổng bằng chứng: Dữ liệu độc tính thai kỳ còn thiếu

Một nguyên tắc cốt lõi trong y học là thuốc hay dược liệu muốn dùng cho phụ nữ mang thai phải trải qua các thử nghiệm nghiêm ngặt về độc tính sinh sản. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá sự an toàn của xác ve sầu trên cơ thể phụ nữ mang thai.

Toàn bộ các dữ liệu dược lý hiện có về xác ve sầu chỉ mới được tiến hành trên chuột đực hoặc chuột mô hình bệnh lý thận, da liễu ^{[3] [2]}. Các câu hỏi quan trọng như: Xác ve sầu có gây đột biến gen hay không? Các hợp chất polyme N-acetyldopamine có qua được hàng rào nhau thai hay không? Hoạt chất có gây co bóp tử cung, sảy thai hoặc sinh non hay không? Tất cả đều hoàn toàn chưa có lời giải đáp từ y văn hiện đại.

Việc thiếu vắng dữ liệu độc tính đồng nghĩa với việc mức độ rủi ro là không thể lường trước. Thai nhi trong bụng mẹ, đặc biệt trong tam cá nguyệt đầu tiên, là giai đoạn đang hình thành các cơ quan quan trọng. Bất kỳ phân tử sinh học lạ nào được đưa vào cơ thể mẹ cũng có thể tác động trực tiếp đến sự phân chia tế bào non nớt của thai nhi.

Nguy cơ tiềm ẩn từ việc tùy tiện dùng thảo dược khi mang thai

Nhiều người lầm tưởng thảo dược luôn lành tính, nhưng thực tế các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận nhiều nguy cơ đáng báo động. Một nghiên cứu đa quốc gia quy mô lớn công bố năm 2016 về việc phân loại mức độ an toàn của thảo dược ở phụ nữ mang thai cho thấy có tỷ lệ đáng kể thai phụ sử dụng các loại cây cỏ nằm trong danh mục chống chỉ định ^[4]. Điển hình tại khu vực Đông Âu, có tới 33,1% phụ nữ mang thai sử dụng thảo dược bị chống chỉ định và 36% dùng các loại thảo dược thuộc nhóm cần thận trọng ^[4].

Nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng, phần lớn các loại thảo dược bị chống chỉ định trong thai kỳ là do chúng chứa các hoạt chất kích thích kinh nguyệt hoặc gây co bóp tử cung (chẳng hạn như thảo dược Caulophyllum thalictroides, Cimicifuga racemosa, Capsella bursa-pastoris), có thể dẫn đến các kết cục thai kỳ rất tiêu cực ^[4]. Đáng lo ngại hơn, nghiên cứu chỉ ra rằng lời khuyên dùng các loại thảo dược chống chỉ định này lại xuất phát từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với việc nghe theo người thân hoặc bạn bè ^[4]. Điều này cho thấy ngay cả trong môi trường tư vấn, nhận thức về độc tính thảo dược thai kỳ đôi khi vẫn bị xem nhẹ.

Một nghiên cứu khác năm 2018 về kết cục sinh nở sau khi vô tình phơi nhiễm với thuốc chống chỉ định (thuộc nhóm Category X) trên 52 thai phụ so với 162 thai phụ đối chứng cho thấy: mặc dù tỷ lệ dị tật bẩm sinh không khác biệt rõ rệt (2,6% ở nhóm phơi nhiễm so với nhóm đối chứng có 4 ca dị tật), nhưng tỷ lệ chủ động đình chỉ thai kỳ ở nhóm vô tình dùng thuốc chống chỉ định lại tăng cao hơn đáng kể (tỷ số rủi ro RR = 2,54) do nỗi sợ hãi về nguy cơ quái thai ^[5]. Điều này nhấn mạnh rằng việc tùy tiện dùng một chất chưa rõ độ an toàn không chỉ tiềm ẩn nguy cơ sinh học mà còn gây ra gánh nặng tâm lý nặng nề cho người mẹ.

Riêng với xác ve sầu, ngoài nguy cơ thiếu dữ liệu an toàn, bản chất đây là xác côn trùng lột ra ngoài tự nhiên. Dược liệu này rất dễ nhiễm các loại nấm mốc hoại sinh, vi khuẩn đất và tồn dư kim loại nặng nếu không được thu hái, sơ chế và bảo quản đúng chuẩn. Khi phụ nữ mang thai uống phải các chế phẩm nhiễm khuẩn hoặc tạp chất, nguy cơ ngộ độc tiêu hóa, nhiễm trùng huyết là rất cao. Hơn nữa, protein và chitin từ côn trùng cũng là một trong những dị nguyên hàng đầu gây ra các cơn sốc phản vệ hoặc dị ứng nghiêm trọng.

Những ai tuyệt đối nên thận trọng và tránh xa xác ve sầu?

Với tình trạng thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu hiện nay, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai: Dù ở bất kỳ giai đoạn nào (3 tháng đầu, 3 tháng giữa hay 3 tháng cuối), tuyệt đối không tự ý dùng xác ve sầu vì chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận tính an toàn cho thai nhi.
• Phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu liệu các chất N-acetyldopamine hay dẫn xuất của xác ve sầu có bài tiết qua sữa mẹ hay không ^[1].
• Người có cơ địa dị ứng: Những người có tiền sử dị ứng với hải sản, côn trùng hoặc nhạy cảm với chitin không nên tiếp xúc hoặc sử dụng.
• Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu: Tránh tự ý kết hợp với thảo dược không rõ nguồn gốc để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.

Giải pháp an toàn trị khản tiếng cho mẹ bầu trong đời sống

Khản tiếng trong thai kỳ thường xuất phát từ việc nói quá nhiều, cảm lạnh thông thường, thay đổi nội tiết hoặc do chứng trào ngược axit dạ dày thực quản (rất phổ biến khi mang thai do tử cung lớn chèn ép dạ dày). Thay vì tìm đến các vị thuốc truyền miệng như xác ve sầu, mẹ bầu có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và lành tính đã được y khoa công nhận:

• Hạn chế nói lớn tiếng: Để thanh quản được nghỉ ngơi tuyệt đối trong vài ngày, không cố gắng thì thầm vì việc thì thầm còn tạo áp lực lên dây thanh quản nhiều hơn.
• Uống nhiều nước ấm: Duy trì độ ẩm cho niêm mạc họng bằng cách uống từng ngụm nước ấm nhỏ đều đặn trong ngày. Có thể dùng nước ấm pha một lượng nhỏ mật ong (nếu thai phụ không bị đái tháo đường thai kỳ) và vài lát gừng mỏng để làm dịu cảm giác ngứa rát cổ họng.
• Súc họng bằng nước muối sinh lý: Dùng dung dịch nước muối 0,9% súc họng nhẹ nhàng từ 2 - 3 lần mỗi ngày giúp làm sạch dịch nhầy và giảm bớt các tác nhân kích ứng tại chỗ.
• Giữ ẩm không khí: Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ hoặc phòng làm việc, tránh ngồi trực tiếp dưới luồng gió của máy điều hòa nhiệt độ.
• Tránh các thức ăn kích thích: Hạn chế đồ ăn cay nóng, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ và các loại đồ uống có ga nhằm hạn chế kích thích niêm mạc thanh quản và ngăn ngừa chứng trào ngược dạ dày.

Nếu tình trạng khản tiếng kéo dài trên 1 tuần, hoặc đi kèm các triệu chứng cảnh báo như sốt cao, đau họng dữ dội, khó thở, ho ra máu, mẹ bầu cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng hoặc sản khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc an toàn, tuyệt đối không tự mua thuốc hay các loại thảo dược theo lời mách bảo.

Mang thai là thiên chức thiêng liêng nhưng cũng là giai đoạn cơ thể người mẹ vô cùng nhạy cảm. Trước khi đưa bất kỳ loại thuốc hay dược liệu truyền miệng nào vào cơ thể, sự an toàn của thai nhi phải luôn được đặt lên hàng đầu. Hãy lắng nghe cơ thể, chăm sóc giọng nói bằng các biện pháp vệ sinh nhẹ nhàng và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường.