Nhiều người thường tin thảo dược tự nhiên lành tính, không gây hại cho cơ thể. Khi mang thai, một số chị em tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa bệnh hoặc bồi bổ. Trong số đó, cây mướp sát (hải mồng hoa) tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chết người.

Tuyệt đối không sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây mướp sát cho phụ nữ mang thai. Đây là loài cây chứa độc tính cực mạnh, có khả năng kích thích co bóp tử cung gây sảy thai và dẫn đến ngừng tim, đe dọa trực tiếp tính mạng của cả mẹ lẫn con.

Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược truyền miệng trong thai kỳ

Quan niệm thảo dược luôn an toàn vì có nguồn gốc tự nhiên rất phổ biến [1]. Không ít người mang thai tự ý dùng các bài thuốc lá cây mà không hề qua kiểm chứng khoa học [1]. Thực tế, phần lớn các phương pháp chữa trị bằng thảo dược chưa được chứng minh về tính hiệu quả hay độ an toàn [1].

Tại nhiều quốc gia, thị trường thảo dược chưa được quản lý chặt chẽ, tạo tâm lý chủ quan cho người bệnh [1]. Các hoạt chất trong cây cỏ có thể gây độc cho cơ thể mẹ và thai nhi [1]. Việc dùng bừa bãi dễ dẫn đến nhiễm độc phôi thai, dị tật bẩm sinh hoặc kích thích sảy thai ngoài ý muốn [1].

Độc tính chết người từ cây mướp sát

Cây mướp sát, tên khoa học là Cerbera manghas, thuộc nhóm thực vật ven biển nguy hiểm bậc nhất tại khu vực Nam Á [2]. Toàn thân cây, đặc biệt là phần hạt quả, chứa hàm lượng lớn các chất độc cực mạnh [2].

Cơ chế gây hại chính của loài cây này bắt nguồn từ các glycoside tim (cardenolide heteroside) [2]. Độc tố tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền cơ tim, gây rối loạn nhịp tim trầm trọng [3]. Khi đi vào tuần hoàn, các hoạt chất này còn có thể qua nhau thai, phá hủy tế bào thai và gây kích thích co thắt cơ trơn [1].

Nghiên cứu định lượng độc chất trong hạt mướp sát

Nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện phân tích chuyên sâu các thành phần steroid glycoside trong hạt mướp sát (Cerbera manghas) thu thập tại Thái Lan [2]. Các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-HRMS/MS và UHPLC-PDA-MS) để nhận diện và đo lường độc tính [2].

Kết quả định lượng cho thấy bốn hợp chất glycoside steroid chính bao gồm: deacetyltanghinin, neriifolin, tanghinin và cerberin [2]. Nồng độ các chất này thay đổi mạnh tùy theo độ chín của quả [2].

Trong hạt quả khô chín, nồng độ của các độc tố ở mức báo động [2]:

  • Deacetyltanghinin đạt 1209,1 mcg/g [2].
  • Neriifolin đạt 804,2 mcg/g [2].
  • Tanghinin đạt 621,4 mcg/g [2].
  • Cerberin đạt 285,9 mcg/g [2].

Ở hạt quả tươi chưa chín, các nồng độ này thấp hơn nhưng vẫn rất độc, lần lượt là 49,4 mcg/g; 47,0 mcg/g; 3,5 mcg/g và 2,3 mcg/g [2]. Giới hạn nghiên cứu dừng lại ở mức phân tích hóa học trong phòng thí nghiệm, chưa thử nghiệm trực tiếp ngưỡng gây hại trên cơ thể người do độc tính quá cao.

Ghi nhận ca tử vong thực tế do độc tố mướp sát

Một báo cáo năm 2010 tại New Caledonia đã ghi nhận hai trường hợp tử vong do ăn phải cua dừa (Birgus latro L.) nhiễm độc từ quả mướp sát [3]. Cua dừa trên đảo Loyalty tích tụ chất độc sau khi ăn quả của cây Cerbera manghas [3].

Cả hai bệnh nhân nhập viện với triệu chứng đường tiêu hóa nặng nề [3]. Tình trạng nhanh chóng xấu đi với biểu hiện nhịp tim chậm nghiêm trọng, tụt huyết áp rõ rệt và cuối cùng là ngừng tim (vô tâm thu) dẫn tới tử vong [3].

Xét nghiệm lâm sàng cho thấy cả hai nạn nhân đều bị tăng kali máu rõ rệt, dấu hiệu đặc trưng của nhiễm độc hoạt chất giống digitalis [3]. Xét nghiệm huyết thanh bệnh nhân, ruột cua và nhân hạt mướp sát xác nhận sự có mặt của độc tố neriifolin [3]. Nghiên cứu ca bệnh này minh chứng rõ ràng việc neriifolin từ mướp sát có thể truyền qua chuỗi thức ăn và gây tử vong nhanh chóng cho người trưởng thành [3].

Nguy cơ sảy thai và co bóp tử cung ở thai phụ

Trong thai kỳ, một số hóa chất thực vật cùng chất chuyển hóa của chúng có khả năng kích hoạt phản ứng co bóp cơ tử cung [1]. Sự co bóp bất thường này làm tăng áp lực buồng ối, bong nhau và đẩy thai ra ngoài, dẫn tới hiện tượng sảy thai nguy hiểm [1].

Bên cạnh đó, các chất độc thảo dược còn gây mất cân bằng nội tiết tố của người mẹ [1]. Rối loạn hormon cản trở sự phát triển của phôi, gây quái thai hoặc đình chỉ thai kỳ [1]. Thai phụ nhiễm độc tim từ mướp sát đối mặt với nguy cơ trụy tuần hoàn cấp, khiến thai nhi thiếu oxy trầm trọng trước khi mẹ rơi vào tình trạng ngừng thở, ngừng tim [3].

Hiểu lầm phổ biến về các bài thuốc dân gian

Nhiều người tin rằng "thuốc nam, thuốc bắc không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Họ nghĩ dùng cây cỏ thanh nhiệt, an thai sẽ không gây hại như tân dược [1]. Đây là nhận định hoàn toàn sai lầm và thiếu căn cứ khoa học [1].

Thảo dược tự nhiên chứa vô số hoạt chất phức tạp chưa được tách chiết [1]. Độc tố mướp sát không hề bị triệt tiêu qua đun nấu hay phơi khô [2]. Hạt mướp sát khô thậm chí còn chứa hàm lượng cardenolide đậm đặc hơn hạt tươi gấp nhiều lần [2]. Việc nhầm lẫn cây mướp sát với các loại cây ăn quả hoặc dược liệu khác đã dẫn đến nhiều ca ngộ độc thương tâm.

Đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Cây mướp sát là loài thực vật có độc tính cực cao đối với tất cả mọi người [2]:

  • Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn của thai kỳ, do độc tố qua nhau thai gây sảy thai hoặc dị tật phôi [1].
  • Phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.
  • Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp bất thường.
  • Tuyệt đối không dùng gia súc, thủy hải sản sống tại vùng có cây mướp sát nếu nghi ngờ chúng ăn phải quả rụng của loài cây này [3].

Khi xuất hiện dấu hiệu buồn nôn, đau bụng, choáng váng hoặc tim đập chậm sau khi tiếp xúc hoặc ăn nhầm thảo mộc lạ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [3]. Không tự ý gây nôn hay chữa mẹo tại nhà.

Hướng dẫn bảo vệ sức khỏe mẹ và bé trong thai kỳ

Để bảo đảm an toàn thai kỳ, phụ nữ cần tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

  1. Không tự ý dùng thuốc thảo mộc: Ngừng ngay việc uống các loại nước lá, rễ cây truyền miệng không rõ nguồn gốc hoặc chưa được bác sĩ chỉ định [1].
  2. Kiểm tra kỹ nguồn gốc thực phẩm: Khi đi du lịch ven biển hoặc vùng nông thôn, tuyệt đối không hái ăn các loại quả dại ven đường có hình dáng giống quả xoài, mướp nhưng có độc như quả mướp sát [2].
  3. Thăm khám định kỳ: Mọi vấn đề sức khỏe trong thai kỳ như ốm nghén, mệt mỏi, ho sốt cần được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tìm đến bài thuốc truyền miệng [1].
  4. Hỏi ý kiến bác sĩ: Luôn thông báo cho bác sĩ sản khoa về bất kỳ sản phẩm bổ sung nào đang dùng để kiểm tra tính tương tác và nguy cơ tiềm ẩn [1].

Mướp sát là cây có độc tính chết người, chứa các glycoside tim nồng độ cao [2]. Thai phụ không sử dụng thảo dược truyền miệng vô căn cứ. Luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào trong thai kỳ để bảo vệ tính mạng bản thân và em bé [1].