Nhiều gia đình Việt Nam quen thuộc với cây hương bài như một loại thảo mộc dùng để làm hương thắp ngày Tết hoặc làm vị thuốc bôi ngoài da theo kinh nghiệm truyền miệng. Tuy nhiên, không ít người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì luôn lành tính, thậm chí còn tìm cách sắc nước uống để thanh nhiệt hay chữa bệnh cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Đây là quan niệm hết sức sai lầm và tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường.

Thực tế, rễ hương bài chứa các hợp chất sinh học phức tạp với hoạt tính tế bào chưa được kiểm chứng an toàn trên cơ thể người. Đối với phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh, việc tiếp xúc hoặc sử dụng rễ thảo dược này mang lại nguy cơ ngộ độc rất lớn, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của mẹ và sự phát triển của thai nhi.

Rễ hương bài là gì và thành phần gồm những gì?

Hương bài, có tên khoa học là Dianella ensifolia, là loài cây thân thảo lâu năm thuộc họ Asphodelaceae, phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á [1], [2]. Cây có phần thân rễ dày, trong dân gian từng được dùng ngoài da để trị nhọt, áp xe, vết thương hoặc dùng trong các bài thuốc cổ truyền [2].

Về mặt di truyền và hóa thực vật, bộ gen lục lạp của Dianella ensifolia có kích thước 156.571 cặp base với 114 gen độc nhất [1]. Nghiên cứu hóa học phân lập được hàng chục hợp chất khác nhau từ cây, bao gồm 4 hợp chất flavan mới cùng 67 hợp chất đã biết như flavanone, chalcone, steroid, triterpene và 2 ancaloit [2]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng tách chiết được nhiều hợp chất phenolic, bao gồm các dẫn xuất tetralone và biflavan mới [3].

Bằng chứng về độc tính và hoạt tính tế bào của rễ hương bài

Mặc dù một số chất phân lập từ hương bài có tác dụng ức chế men tyrosinase trong ống nghiệm với giá trị nồng độ ức chế IC50 lần lượt là 8,6 và 14,5 microM đối với hai hợp chất flavan [2], độc tính tế bào từ rễ cây lại là vấn đề đáng lo ngại.

Năm 2017, một nghiên cứu phân lập hóa thực vật tập trung vào phần rễ của cây hương bài (Dianella ensifolia) đã phát hiện ra một triterpenoid dạng cycloartane mới mang tên 22-hydroxy-cyclolaudenol, cùng hai triterpenoid khác [4]. Khi đưa vào thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư gồm B16-F10, A549 và MDA-MB-231, hợp chất 22-hydroxy-cyclolaudenol từ rễ cây này đã thể hiện rõ tác dụng độc tế bào (cytotoxic effects) [4]. Tác dụng độc tế bào cho thấy hoạt chất trong rễ hương bài có khả năng phá hủy hoặc làm chết tế bào sống [4].

Điều này đồng nghĩa với việc các thành phần hóa học trong rễ cây hoàn toàn không trơ về mặt sinh học. Khi các chất này đi vào cơ thể chưa hoàn thiện của thai nhi hoặc trẻ nhỏ, chúng có thể phá hủy cấu trúc tế bào và gây nhiễm độc mô.

Nguy cơ co bóp tử cung và nhiễm độc thai kỳ từ thảo dược

Trong sản khoa, việc sử dụng các chế phẩm thảo dược mà không có kiểm chứng y khoa luôn bị cảnh báo nghiêm ngặt. Nhiều loại cây cỏ có chứa các chất kích thích co bóp tử cung (emmenagogue), làm gia tăng đột ngột trương lực cơ trơn tử cung, dẫn tới nguy cơ sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn [5].

Bên cạnh đó, các loài thực vật chứa ancaloit có thể gây độc cho phôi thai và bị cấm chỉ định tuyệt đối trong thai kỳ [5]. Việc sử dụng thảo dược chứa các chất đắng, tinh dầu đậm đặc hoặc hoạt chất chưa rõ liều lượng an toàn đều có nguy cơ gây nhiễm độc thai kỳ [5].

Đối với hương bài, các phân tích hóa học cho thấy cây có chứa ancaloit và nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp mạnh [2]. Dù dữ liệu hiện tại về tác động kích thích co bóp trực tiếp của hương bài trên người chưa có thử nghiệm lâm sàng, nhưng việc tự ý dùng một thảo dược chứa ancaloit và có độc tính tế bào [2], [4] đặt thai phụ vào tình thế rủi ro cực kỳ cao về nhiễm độc thai và tổn thương tế bào thai nhi.

Chưa từng có bằng chứng an toàn cho thai phụ và trẻ nhỏ

Cần phải nhấn mạnh rõ ràng rằng: Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm tiền lâm sàng nào chứng minh rễ hương bài an toàn khi sử dụng cho phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em.

Các dữ liệu nghiên cứu khoa học công bố gần đây chỉ dừng lại ở mức độ phân tích cấu trúc bộ gen [1], giải mã cấu trúc hóa học phân tử trong phòng thí nghiệm [2], [3] và thử nghiệm độc tính trên các dòng tế bào nuôi cấy nhân tạo [4]. Hoàn toàn không có dữ liệu về liều lượng an toàn, khả năng chuyển hóa qua gan, mức độ thải trừ qua thận hay sự tích tụ độc chất trong cơ thể người sống.

Hệ thống enzyme gan và chức năng lọc của cầu thận ở thai nhi cũng như trẻ nhỏ còn rất non nớt. Khi tiếp xúc với những hoạt chất có độc tính tế bào từ rễ hương bài [4], các cơ quan này không đủ khả năng giải độc, dễ dẫn đến hoại tử tế bào gan, suy thận cấp hoặc nhiễm độc toàn thân.

Hiểu lầm thường gặp về rễ cây thảo dược

Một hiểu lầm tai hại phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì không có độc". Thực tế, rất nhiều hoạt chất tự nhiên có độc tính mạnh gấp nhiều lần hóa dược tổng hợp nếu không được tinh chế và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.

Nhiều người cũng nghĩ rằng rễ hương bài chỉ dùng đốt làm hương thắp thơm phòng thì vô hại. Tuy nhiên, khói từ quá trình đốt cháy rễ cây chứa nhiều hợp chất bay hơi phức tạp. Hệ hô hấp non nớt của trẻ nhỏ và niêm mạc nhạy cảm của mẹ bầu khi hít phải lượng khói đặc có thể bị kích ứng, nhiễm độc đường thở. Việc uống nước sắc từ rễ hương bài theo lời đồn truyền miệng lại càng nguy hiểm gấp bội, bởi độc chất sẽ hấp thu trực tiếp qua hệ tiêu hóa vào máu.

Ai nên tuyệt đối tránh xa rễ hương bài?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa việc uống hoặc tiếp xúc đậm đặc với rễ hương bài bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, do nguy cơ độc tế bào [4] và nguy cơ kích thích tử cung chưa thể lường trước.
  • Phụ nữ đang cho con bú, do các chất chuyển hóa độc hại có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây hại cho trẻ bú mẹ.
  • Trẻ sơ sinh, trẻ mới biết đi và trẻ nhỏ, nhóm có hàng rào bảo vệ gan thận chưa hoàn thiện để xử lý các hợp chất có hoạt tính sinh học lạ.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc suy giảm miễn dịch, do nguy cơ quá tải chuyển hóa độc chất.

Lời khuyên áp dụng thực tế và phòng tránh rủi ro

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và con nhỏ, phụ nữ mang thai và các bậc phụ huynh cần thực hiện các nguyên tắc an toàn sau:

  • Không sử dụng các bài thuốc truyền miệng: Tuyệt đối không tự ý đào rễ hương bài phơi khô để sắc uống, ngâm rượu xoa bóp hay đắp lên vết thương hở mà không có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.
  • Hạn chế tiếp xúc khói hương: Trong các dịp lễ Tết, gia đình có phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên thắp hương với số lượng ít, chọn không gian thoáng khí, mở cửa thông gió để tránh hít phải nồng độ khói đậm đặc.
  • Thận trọng với mọi loại thảo mộc: Y văn sản khoa đã chỉ ra rất nhiều loại cây cỏ quen thuộc cũng có thể gây kích thích tử cung hoặc nhiễm độc thai [5]. Mọi loại thảo dược dùng để uống trong thai kỳ đều cần được bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá cẩn thận trước khi dùng.

Rễ hương bài dù có giá trị trong nghiên cứu hóa học tự nhiên nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây độc tế bào [4]. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cần giữ khoảng cách an toàn, tránh xa mọi hình thức sử dụng dược liệu chưa được chứng minh an toàn này để bảo vệ tối đa sức khỏe mẹ và bé.