Nhiều vùng quê lưu truyền bài thuốc dùng quả mắc nưa để tẩy giun sán đường ruột. Thói quen tự hái dược liệu vườn nhà khiến nhiều người tin rằng đây là biện pháp tự nhiên và an toàn.
Tuy nhiên, quả mắc nưa chứa hoạt tính sinh học mạnh và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nếu dùng tùy tiện. Y văn ghi nhận việc sử dụng thảo dược chi thị (Diospyros) cần hết sức thận trọng vì nguy cơ gây độc tính, trong khi các bằng chứng tẩy giun trên người vẫn còn hạn chế.
Cơn sốt truyền miệng và sự thật về quả mắc nưa
Mắc nưa (tên khoa học Diospyros mollis, tại Thái Lan gọi là Ma-Klua) vốn nổi tiếng trong ngành dệt nhuộm nhờ chất màu đen đặc trưng. Từ lâu đời, quả cây này còn được dùng làm thuốc tẩy giun dân gian ở một số nước Đông Nam Á. Người dân thường giã nát quả tươi lấy nước uống hoặc kết hợp với nước dừa để xổ giun.
Việc tự ý dùng quả tươi tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Hàm lượng hoạt chất trong quả thay đổi tùy theo độ chín, thổ nhưỡng và mùa thu hái. Sử dụng dược liệu chưa qua kiểm soát liều lượng dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy độc chất trong cơ thể.
Cơ chế tác động của hoạt chất lên ký sinh trùng
Nghiên cứu về các loài thực vật cùng chi Diospyros ghi nhận sự hiện diện của nhiều nhóm chất có khả năng ức chế ký sinh trùng. Đơn cử, chiết xuất từ vỏ cây Diospyros anisandra chứa plumbagin – một hợp chất thể hiện hoạt tính diệt trứng và ức chế ấu trùng nở rất mạnh [1]. Ngoài ra, các hợp chất triterpene như betulin và lupeol cũng được tìm thấy trong loài này nhưng hoạt tính diệt giun yếu hơn nhiều [1], [2].
Khi ký sinh trùng tiếp xúc với hoạt chất từ chiết xuất mắc nưa, cấu trúc thân và các đốt sinh sản bị phá vỡ nghiêm trọng [3]. Điều này làm giảm khả năng vận động, khiến giun sán không bám được vào niêm mạc ruột và bị đào thải ra ngoài [3]. Trứng giun sán khi phơi nhiễm hoạt chất cũng bị giảm hoặc mất khả năng gây nhiễm [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả xổ giun?
Một nghiên cứu công bố năm 1983 đã đánh giá tác động của chiết xuất cồn từ quả mắc nưa (Diospyros mollis) đối với sán dây lùn Hymenolepis nana ký sinh trên chuột [3]. Động vật thí nghiệm nhiễm sán được cho uống một liều đơn chiết xuất từ 10 đến 1000 mg/kg thể trọng vào các ngày 1, 2, 3, 4 hoặc 12 sau nhiễm, đối chứng với thuốc flubendazole [3].
Kết quả cho thấy chiết xuất mắc nưa có hiệu quả loại bỏ sán trưởng thành với liều hiệu quả trung vị ED50 là 79 mg/kg [3]. Chiết xuất gây ảnh hưởng mạnh đến khả năng vận động và cấu trúc của sán trưởng thành, làm giảm số lượng sán theo thời gian sau khi dùng thuốc vào ngày thứ 12 [3]. Một số ít sán còn sót lại sau 2 ngày dùng thuốc bị tổn thương nặng ở các đốt mang trứng, dẫn đến lượng trứng đào thải giảm rõ rệt [3].
Trứng sán tươi khi tiếp xúc với chiết xuất trong ống nghiệm hoặc trong cơ thể sống đều bị suy giảm khả năng lây nhiễm [3]. Tuy nhiên, chiết xuất mắc nưa không có tác dụng đối với ấu trùng sán [3]. Ở nghiên cứu này, thuốc đối chứng flubendazole thể hiện tác dụng rất hạn chế trên cả sán trưởng thành và ấu trùng [3].
Nghiên cứu khác năm 2020 trên loài cùng chi Diospyros anisandra cho thấy dịch chiết vỏ cây thu hái vào mùa mưa có tỷ lệ ức chế ấu trùng nở đạt trên 90% ở nồng độ 75 microgam/ml đối với giun móc Ancylostoma caninum, Haemonchus placei và nhóm giun tròn nhỏ Cyathostomins [1]. Tỷ lệ diệt trứng đạt từ 90,0% đến 93,4% ở cùng nồng độ [1]. Phân đoạn n-hexane cho hoạt tính cao nhất, và hoạt chất plumbagin tinh khiết đạt tỷ lệ ức chế trên 90% ngay ở nồng độ 2,3 microgam/ml [1]. Ngược lại, betulin và lupeol chỉ đạt tỷ lệ ức chế dưới 5,3% ở nồng độ này [1].
Bằng chứng còn hạn chế, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người
Dù các thử nghiệm trên sán dây ở chuột hay trứng giun tròn cho thấy tiềm năng sinh học rõ rệt, dữ liệu hiện tại phần lớn dừng lại ở mô hình động vật và ống nghiệm [1], [3]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng hiện đại, chuẩn hóa trên người để xác định liều an toàn tuyệt đối của quả mắc nưa.
Bên cạnh đó, hiệu lực của dược chất thực vật trong ống nghiệm thường có sự chênh lệch lớn khi vào cơ thể sống. Quá trình chuyển hóa sinh học tại đường tiêu hóa có thể làm suy giảm hàm lượng hoạt chất trước khi kịp phát huy tác dụng diệt ký sinh trùng [2]. Do đó, kết quả khả quan trên chuột không đồng nghĩa với việc người dùng uống nước quả mắc nưa sẽ đạt kết quả tương tự mà không gặp phản ứng phụ.
Cảnh báo độc tính và nguy cơ tổn thương thần kinh
Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cống với loài Diospyros mespiliformis ghi nhận giá trị LD50 qua đường uống lớn hơn 5000 mg/kg (cho thấy độc tính cấp thấp) [4], việc sử dụng chiết xuất thực vật chi Diospyros liều cao kéo dài vẫn làm thay đổi chỉ số huyết học như tăng bạch cầu trung tính [4].
Đặc biệt, trong y văn và thực tiễn lâm sàng khu vực, quả mắc nưa từng ghi nhận nguy cơ gây độc tính nghiêm trọng trên hệ thần kinh thị giác. Một số hoạt chất naphthoquinone và dẫn xuất trong quả khi chuyển hóa hoặc bị oxy hóa có thể tác động tiêu cực lên võng mạc và dây thần kinh thị giác, dẫn đến suy giảm thị lực, thậm chí mù lòa vĩnh viễn nếu dùng quá liều hoặc dùng chế phẩm bị biến chất. Đây là lý do chính khiến nhiều cơ quan y tế ngừng khuyến cáo dùng quả mắc nưa làm thuốc tẩy giun đại trà.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu tẩy giun
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính hơn thuốc tây". Nhiều người e ngại tác dụng phụ của thuốc tổng hợp nên tìm đến các loại hạt, quả dân gian. Thực tế, thuốc giun hiện đại đã qua kiểm định khắt khe về liều lượng và độc tính, trong khi quả tươi tự nhiên chứa phức hợp nhiều chất độc chưa được loại bỏ.
Hiểu lầm thứ hai là quả mắc nưa có thể diệt sạch mọi giai đoạn phát triển của giun sán. Thử nghiệm khoa học chỉ rõ chiết xuất mắc nưa chỉ tác động lên sán trưởng thành, hoàn toàn không diệt được ấu trùng sán [3]. Do đó, việc tự điều trị không thể giải quyết triệt để tình trạng nhiễm ký sinh trùng.
Ai cần tuyệt đối tránh xa quả mắc nưa?
Người có tiền sử bệnh lý về mắt hoặc suy giảm thị lực không được sử dụng quả mắc nưa dưới bất kỳ hình thức nào để tránh nguy cơ tổn thương dây thần kinh thị giác.
Trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người mắc bệnh gan, thận mạn tính cần tránh xa loại quả này. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên chuột và động vật thực nghiệm [3], [4]. Việc dùng tùy tiện có thể dẫn tới ngộ độc nội tạng hoặc gây biến chứng nguy hiểm tính mạng.
Lời khuyên an toàn và áp dụng thực tế
Người dân không nên tự ý thu hái quả mắc nưa tươi để vắt nước uống tẩy giun theo kinh nghiệm truyền miệng. Mọi biện pháp dùng thảo dược xổ giun chưa chuẩn hóa đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp hoặc biến chứng mù lòa.
Khi nghi ngờ nhiễm giun sán (đau bụng tái diễn, sụt cân, rối loạn tiêu hóa), người bệnh cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm phân hoặc máu. Hãy tuân thủ phác đồ điều trị bằng các thuốc kháng ký sinh trùng đã được cấp phép, có hướng dẫn liều lượng chuẩn xác và được bác sĩ theo dõi sát sao.
