Dứa dại là loài cây mọc hoang phổ biến ven biển và các vùng đất ngập nước tại Việt Nam. Trong kinh nghiệm dân gian, cả quả và rễ của cây dứa dại đều được thu hái để đun nước uống nhằm thanh nhiệt hoặc cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều người dùng thường thắc mắc liệu hai bộ phận này có giá trị dược tính giống nhau hay không.
Về mặt dược liệu, quả dứa dại và rễ dứa dại có thành phần hóa học khác biệt rõ rệt. Dữ liệu khoa học cho thấy quả dứa dại chứa hàm lượng phong phú các flavonoid, polyphenol, vitamin và hợp chất dinh dưỡng [1], [2]. Ngược lại, dữ liệu nghiên cứu về rễ của cây dứa dại còn rất hạn chế, và hiện chưa có bằng chứng khoa học cụ thể so sánh định lượng flavonoid hay tinh dầu giữa quả và rễ của loài cây này.
Thành phần hoạt chất và cơ chế tác động của dứa dại
Các loài thuộc chi dứa dại (Pandanus) thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhờ chứa lượng lớn chất chuyển hóa thứ cấp. Trong đó, flavonoid và các hợp chất phenolic đóng vai trò quan trọng trong việc dập tắt gốc tự do, giảm căng thẳng oxy hóa [2], [3]. Các gốc tự do dư thừa trong cơ thể là nguyên nhân thúc đẩy phản ứng viêm và đẩy nhanh tiến trình lão hóa tế bào.
Đối với quả dứa dại, nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của các flavonoid chuyên biệt như quercetin-3-glucoside-7-rhamnoside [2]. Hợp chất này có khả năng gắn kết vào các túi enzyme như alpha-glucosidase – một loại enzyme chịu trách nhiệm phân giải carbohydrate thành đường đơn trong ruột [2]. Bằng cách ức chế enzyme này, chiết xuất từ quả dứa dại giúp làm chậm quá trình hấp thu đường, từ đó hỗ trợ ổn định đường huyết [2].
Bên cạnh đó, dịch chiết quả dứa dại còn chứa các dẫn xuất lipid như 2,3-dihydroxypropyl elaidate [2]. Hợp chất này có tác động gắn kết và ức chế enzyme tyrosinase, loại enzyme giữ vai trò mấu chốt trong sinh tổng hợp sắc tố melanin [2]. Tác động này mở ra tiềm năng ứng dụng các chiết xuất từ quả trong việc điều hòa sắc tố da hoặc chống oxy hóa tại chỗ [2].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học về quả dứa dại
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 đã phân tích toàn diện về loài dứa dại Pandanus odoratissimus [1]. Kết quả chỉ ra rằng cây chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học giá trị như isoflavone, lignan, coumestrol, alkaloid, steroid, hợp chất phenolic, glycoside và protein [1]. Theo y học cổ truyền Ayurveda, cây từng được ghi nhận dùng hỗ trợ các tình trạng như đau đầu, thấp khớp, co thắt, cảm cúm, vết thương, viêm gan hoặc chứng khó tiểu [1].
Về mặt dinh dưỡng, 100 gram vỏ quả dứa dại ăn được chứa 80 gram nước, 17 gram carbohydrate, 1,3 miligam protein, 0,7 miligam chất béo và 3,5 gram chất xơ [1]. Bột nhão từ quả cung cấp 321 kilocalories, 2,2 gram protein, 134 miligam canxi, 108 miligam photpho, 5,7 miligam sắt, 0,04 miligam thiamin, 5 miligam vitamin C và từ 19 đến 19.000 microgam beta-carotene [1]. Quả dứa dại là nguồn cung cấp dồi dào các loại vitamin như vitamin C, B1, B2 và B3, thường được dùng để chế biến thức uống dinh dưỡng [1].
Đến năm 2025, một nghiên cứu trên loài dứa dại Pandanus helicopus Kurz phân tích định tính và định lượng dịch chiết quả [2]. Phân đoạn chiết ethyl acetate từ quả thể hiện khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase vượt trội với chỉ số IC50 đạt 31,38 ± 0,12 microgam/mL, mạnh hơn cả thuốc đối chứng acarbose vốn có IC50 là 39,85 ± 0,09 microgam/mL [2]. Phân đoạn này cũng cho thấy hoạt tính ức chế tyrosinase đáng kể và khả năng chống oxy hóa tốt qua các phép thử DPPH, ABTS và CUPRAC [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành khảo sát dịch chiết từ cây Pandanus odorifer để tìm kiếm chất ức chế protein gai của virus SARS-CoV-2 [4]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định được tổng cộng 145 hợp chất thực vật tiềm năng [4]. Hoạt tính chống oxy hóa của chiết xuất lá là 112,50 microgam/mL, trong khi của chiết xuất quả là 292,71 microgam/mL [4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất từ lá có độc tính tế bào đối với ấu trùng tôm biển Artemia salina thấp hơn so với chiết xuất từ quả [4].
Thiếu hụt dữ liệu về rễ dứa dại
Mặc dù trong dân gian rễ dứa dại thường được đào về, phơi khô để sắc thuốc, các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại tập trung vào bộ phận rễ của chi dứa dại còn rất khan hiếm. Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chủ yếu cung cấp thông tin chi tiết về quả và lá của các loài dứa dại [1], [2], [4]. Do đó, chưa có số liệu khoa học xác thực để so sánh trực tiếp hàm lượng flavonoid hay tinh dầu giữa quả và rễ dứa dại.
Một nghiên cứu so sánh trên một loài thực vật khác là Mondia whitei cho thấy các bộ phận khác nhau trong cùng một cây thường tích lũy các chất chuyển hóa thứ cấp rất khác nhau [5]. Cụ thể ở loài này, rễ chứa nhiều saponin và tannin hơn lá, trong khi lá lại tích lũy nhiều flavonoid hơn rễ [5]. Điều này chứng minh rằng việc quy đổi hoạt tính hoặc hàm lượng hoạt chất từ quả sang rễ là không có căn cứ khoa học, đòi hỏi phải có các thử nghiệm riêng biệt trên rễ cây dứa dại.
Vì lý do này, người dùng không nên tự ý gộp chung công dụng của rễ và quả dứa dại. Rễ cây thường tích lũy các hợp chất khoáng hoặc các hoạt chất chuyên biệt từ đất, và việc thiếu nghiên cứu độc tính rõ ràng trên rễ khiến mức độ an toàn khi dùng kéo dài chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu dứa dại
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi bộ phận của cây dứa dại đều lành tính và có thể dùng thay thế lẫn nhau mà không gây hại. Thực tế nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ các bộ phận khác nhau thể hiện mức độ độc tính tế bào khác nhau, chẳng hạn dịch chiết quả có độc tính tế bào đối với Artemia salina cao hơn dịch chiết lá [4]. Việc dùng bừa bãi rễ hoặc quả mà không kiểm soát hàm lượng có thể dẫn đến gánh nặng cho gan và thận.
Một quan niệm sai lầm khác là dùng quả dứa dại để tự ý thay thế các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính như đái tháo đường. Mặc dù chiết xuất quả dứa dại thể hiện khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase mạnh mẽ trong ống nghiệm [2], các thử nghiệm này mới dừng lại ở mức mô hình phân tử và phòng thí nghiệm. Quả dứa dại không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa đã được bác sĩ chỉ định.
Hiểu lầm cho rằng thảo dược thiên nhiên có thể uống thay nước lọc hằng ngày cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất chuyển hóa thứ cấp trong dứa dại khi dung nạp quá mức hoặc kéo dài có thể gây kích ứng đường tiêu hóa.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú cần hết sức thận trọng và tránh tự ý sử dụng các chế phẩm từ quả hay rễ dứa dại. Hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn lâm sàng nào trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Việc dùng thảo dược đậm đặc có thể tác động không mong muốn lên tử cung hoặc thai nhi.
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan không nên tự ý dùng nước sắc từ rễ hoặc quả dứa dại. Dịch chiết quả dứa dại chứa lượng khoáng chất đáng kể và có thể chứa các chất đòi hỏi quá trình chuyển hóa phức tạp [1], [4]. Nếu gan hoặc thận suy yếu, việc đào thải các hợp chất này có thể bị đình trệ, gây tích tụ độc tố.
Người đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng. Vì quả dứa dại có hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa đường [2], việc phối hợp cùng thuốc tây có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát.
Hướng dẫn áp dụng và kết luận thực tế
Nếu muốn bổ sung quả dứa dại vào chế độ chăm sóc sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và không dùng liên tục nhiều ngày. Quả dứa dại có thể được sơ chế sạch bụi bẩn, phơi khô rồi sắc nước uống như một loại trà giải nhiệt thông thường. Không nên đun nấu dịch chiết quá đậm đặc hoặc tự ý phối trộn nhiều loại rễ thảo mộc khi chưa rõ tính tương tác.
Đối với bộ phận rễ, do bằng chứng khoa học về thành phần hóa thực vật và ngưỡng an toàn còn thiếu thốn, người dùng tuyệt đối không nên tự ý đào hoặc mua rễ dứa dại trôi nổi để làm thuốc chữa bệnh. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường về sức khỏe, việc đầu tiên cần làm là đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.
Tóm lại, quả dứa dại là nguồn cung cấp dồi dào dưỡng chất, vitamin và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên đã được khoa học ghi nhận [1], [2]. Tuy nhiên, dược tính giữa quả và rễ không đồng nhất và chưa thể đánh đồng. Sử dụng thảo dược đúng cách, tỉnh táo trước các lời đồn thổi và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ an toàn cho bản thân.
