Nhiều người bệnh đái tháo đường tìm kiếm dược liệu tự nhiên hạ đường huyết. Cây quyển bá, hay móng lưng rồng, là cây thuốc cổ truyền được quan tâm [1]. Dân gian truyền miệng khả năng kiểm soát đường huyết của loài thảo dược này.
Dữ liệu phòng thí nghiệm cho thấy quyển bá có tác dụng hạ đường huyết trên mô hình động vật và tế bào [1, 2, 5]. Hoạt chất từ cây giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm mỡ máu và giảm đường huyết [1, 2]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người.
Cơ chế tác động ghi nhận từ thực nghiệm
Nghiên cứu trên tế bào mỡ 3T3-L1 chỉ ra hoạt chất phân lập từ quyển bá ức chế enzyme protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) [2]. PTP1B là enzyme điều hòa tiêu cực con đường truyền tín hiệu insulin. Khi PTP1B bị ức chế, tế bào tăng cường hấp thu phân tử đường 2-NBDG, hỗ trợ giảm glucose ngoại vi [2]. Hợp chất biflavonoid và selaginellin thể hiện cơ chế ức chế cạnh tranh hỗn hợp với giá trị IC50 từ 4,5 ± 0,1 đến 13,2 ± 0,8 µM [2].
Chiết xuất flavonoid toàn phần từ quyển bá (TFST) tác động lên hệ vi sinh vật đường ruột ở chuột thí nghiệm [3]. TFST điều hòa lượng vi khuẩn Alloprevotella, làm tăng hàm lượng acid butyric trong lòng ruột [3]. Acid butyric đóng vai trò cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết tổng thể [3]. Đồng thời, chiết xuất thực vật hỗ trợ phục hồi tổn thương gan do tình trạng kháng insulin gây ra [1, 2].
Hoạt chất trong cây làm tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh [2, 5]. Sự gia tăng superoxide dismutase (SOD), catalase, glutathione peroxidase giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương oxy hóa mạn tính [2, 5].
Chi tiết các thử nghiệm trên chuột đái tháo đường
Năm 2024, nghiên cứu đánh giá hiệu quả trên 60 chuột đực db/db mắc đái tháo đường và 10 chuột db/m đối chứng [3]. Động vật được phân vào các nhóm: đối chứng bệnh, dùng chiết xuất thô STS (1,1 g/kg), dùng flavonoid TFST (140 mg/kg), dùng amentoflavone (60 mg/kg), dùng viên alkaloid cành dâu (MTA 24 mg/kg), và metformin (160 mg/kg) [3]. Thử nghiệm kéo dài trong 4 tuần liên tục [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng TFST cải thiện đáng kể tình trạng tăng đường huyết, độ nhạy insulin và tổn thương gan [3]. Tác dụng hạ đường huyết của TFST tương đương metformin và vượt trội hơn MTA [3].
Trước đó, nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm TFST trên chuột bình thường, chuột ăn chế độ nhũ dịch giàu béo kết hợp tiêm streptozotocin (STZ) [4]. Quá trình can thiệp diễn ra trong 6 tuần [4]. TFST làm giảm nồng độ glucose máu lúc đói, giảm cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-cholesterol [4]. Đồng thời, nồng độ insulin và HDL-cholesterol tăng lên, kết quả nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống được cải thiện [4]. Gan nhiễm mỡ và nồng độ acid béo tự do trong gan giảm, đi kèm sụt giảm sản xuất protein visfatin [4]. Đáng chú ý, TFST không làm thay đổi đường huyết ở nhóm chuột bình thường [4].
Năm 2011, nghiên cứu so sánh dịch chiết cồn (EtOH) và dịch chiết nước (H2O) trên chuột cống đái tháo đường týp 2 do STZ liều thấp kết hợp chế độ ăn giàu béo [5]. Dịch chiết cồn thể hiện hiệu quả vượt trội hơn dịch chiết nước trong việc hạ đường huyết lúc đói và cải thiện dung nạp glucose [5]. Phân đoạn ethanol 80% từ cột polyamide cho hoạt tính mạnh nhất trên tế bào HepG2 [5]. Cả hai loại dịch chiết giúp giảm TNF-alpha, ALT, AST, BUN, MDA và tăng lượng glycogen tích trữ trong gan chuột [5].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các kết quả hạ đường huyết của quyển bá hoàn toàn đến từ mô hình chuột thực nghiệm và dòng tế bào nuôi cấy [1, 2, 4, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2. Dữ liệu dược động học, liều an toàn tối ưu và độc tính trường diễn trên cơ thể người chưa được xác lập đầy đủ.
Chiết xuất thô tự chế biến bằng phương pháp dân gian chứa hàm lượng hoạt chất không đồng nhất [1]. Quy trình chiết xuất bằng dung môi cồn hoặc nước đem lại hiệu quả sinh học khác biệt rõ rệt [5]. Phương pháp bào chế cổ truyền như thán sao (đốt tồn tính) làm thay đổi tính chất dược lý, chuyển từ hoạt huyết sang cầm máu [1]. Do đó, người bệnh không thể tự quy đổi liều dùng trên động vật sang liều uống thực tế.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người nhầm tưởng quyển bá là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh đái tháo đường. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất hỗ trợ điều hòa đường huyết và cải thiện chuyển hóa lipid, không thay thế được thuốc đặc trị [1, 2]. Căn bệnh đái tháo đường týp 2 đòi hỏi kiểm soát đa yếu tố lâu dài.
Một ngộ nhận khác là thảo dược tự nhiên hoàn toàn không gây tác dụng phụ khi dùng liều cao. Hoạt chất amentoflavone và các biflavonoid có tác động sinh học mạnh mẽ lên các enzyme chuyển hóa [4, 6]. Việc tự ý phối hợp dược liệu với thuốc tây y tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc khó lường.
Đối tượng cần thận trọng
Người đang dùng thuốc hạ đường huyết như metformin, insulin hoặc sulfonylurea không tự ý uống nước sắc quyển bá. Dược liệu có tác dụng hạ glucose máu tương đương metformin trên động vật, nguy cơ gây hạ đường huyết quá mức nếu phối hợp không kiểm soát [3].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú cần tránh dùng dược liệu này. Chiết xuất quyển bá thông thường có tác dụng hoạt huyết, dễ gây ảnh hưởng tiêu cực đến thai kỳ [1]. Người có bệnh lý suy gan, suy thận nặng hoặc rối loạn đông máu phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ cây quyển bá [1].
Hướng dẫn tiếp cận và ứng dụng an toàn
Quyển bá nên được nhìn nhận là dược liệu tiềm năng đang trong quá trình nghiên cứu, không dùng thay đơn thuốc điều trị [1, 6]. Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ phác đồ điều trị nội khoa do bác sĩ chỉ định.
Chế độ dinh dưỡng cân bằng và vận động thể lực đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi để duy trì đường huyết ổn định. Nếu có nguyện vọng sử dụng thảo dược hỗ trợ, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ y học cổ truyền. Việc kiểm tra định kỳ nồng độ HbA1c và đường huyết mao mạch là bắt buộc để theo dõi tiến triển bệnh.
Chiết xuất cây quyển bá cho thấy tiềm năng hạ đường huyết và cải thiện chuyển hóa mỡ rõ rệt trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, các bằng chứng mới dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [1, 5]. Người bệnh cần giữ thái độ thận trọng, không tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng thảo dược khi chưa có hướng dẫn y khoa.
