Lời đồn dân gian về cây rau tục đoạn và bệnh gan
Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau rằng rau tục đoạn (tên khoa học: Sonchus oleraceus L.) có khả năng giải độc và "chữa lành" các bệnh lý về gan như viêm gan [1]. Loại cây dại mọc phổ biến này thường được nấu nước uống hoặc dùng như một món rau ăn hàng ngày với niềm tin tăng cường chức năng gan.
Tuy nhiên, lời đồn thổi về việc loại thảo dược này "trị dứt điểm viêm gan" có thực sự dựa trên cơ sở khoa học? Thực tế cho thấy, nhiều người bệnh đã tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để uống nước sắc từ cây cỏ với hy vọng bệnh gan thuyên giảm.
Khoa học nói gì: Có chữa được viêm gan?
Câu trả lời ngắn gọn: Rau tục đoạn không thể thay thế thuốc điều trị bệnh gan và hoàn toàn không có bằng chứng chữa khỏi viêm gan trên người. Dân gian Brazil từng ghi nhận việc dùng cây này để làm dịu viêm gan, đau nhức hay nhiễm trùng [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại mới chỉ bước đầu ghi nhận tiềm năng bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm.
Đáng chú ý, các dữ liệu thực nghiệm hiện nay tập trung vào mô hình động vật bị nhiễm độc chất, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gan [2]. Do đó, coi thảo dược này là thuốc "trị viêm gan" là sự phóng đại thiếu căn cứ.
Cơ chế tác động: Chống oxy hóa và ức chế phản ứng viêm
Các phản ứng tổn thương tế bào gan cấp tính thường đi kèm với tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng và sự bùng phát của các chất gây viêm. Khi gan chịu tải độc chất, lượng chất chống oxy hóa tự nhiên nội sinh bị cạn kiệt, dẫn đến hoại tử tế bào gan và giải phóng các men gan vào máu [2].
Chiết xuất từ rau tục đoạn chứa nhiều hợp chất tự nhiên như flavonoid, phenolic acid và terpen [2]. Khi thử nghiệm trên tế bào và mô hình tính toán, các hoạt chất như luteolin-O-dihexoside, isorhamnetin-O-hexoside, di-O-caffeoylquinic và kaempferol-O-hexoside có khả năng gắn kết mạnh với vị trí xúc tác của JNK1 và JNK2, qua đó ức chế tín hiệu tiền viêm và ngăn ngừa chết tế bào theo chương trình [2].
Bằng chứng bảo vệ gan từ các nghiên cứu trên động vật
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của chiết xuất ethanol từ rau tục đoạn (SOEtOH) trên chuột cống bị nhiễm độc gan do quá liều paracetamol [2]. Chuột được cho dùng các liều 50, 100 và 200 mg/kg [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp phục hồi nồng độ men gan ALT và AST trong huyết thanh về mức bình thường theo mức độ phụ thuộc liều [2]. Lượng glutathione trong mô gan tăng trở lại lên tới 3,9 lần và enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) tăng tới 4,7 lần [2]. Đồng thời, chiết xuất giảm biểu hiện caspase-3 liên quan đến quá trình chết tế bào, làm giảm các tổn thương mô học như hoại tử tế bào gan, viêm và sung huyết xoang gan [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 thử nghiệm hệ dẫn tự vi nhũ hóa chứa chiết xuất rau tục đoạn (SSEDDS) trên chuột cống mắc đái tháo đường do streptozotocin [3]. Chuột được cho dùng liều 100, 200 và 400 mg/kg/ngày phối hợp cùng metformin (1 mg/kg/ngày) liên tục trong 4 tuần [3]. Kết quả ghi nhận việc điều trị giúp cải thiện đáng kể và khôi phục các chỉ số viêm trong gan gồm NF-kappaB, TNF-alpha và IL-6 về mức gần như bình thường [3].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động của chiết xuất rau tục đoạn liều 300 mg/kg đường uống trên chuột Wistar bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu (I/R) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoàn toàn không gây độc cho gan (không gây tăng alanine aminotransferase ngoài ý muốn) hay gây độc cho thận, đồng thời hỗ trợ giảm men urê máu, creatinine và các cytokine gây viêm [4].
Tác dụng chống viêm và độ an toàn qua các thử nghiệm
Không chỉ hỗ trợ giảm stress oxy hóa tại gan, rau tục đoạn còn thể hiện hoạt tính chống viêm và giảm đau rõ rệt trên động vật. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống cho thấy chiết xuất cồn - nước của rau tục đoạn ở liều 100-300 mg/kg đường uống làm giảm phù chân do carrageenan, ức chế bạch cầu di chuyển vào khoang màng bụng và giảm sốt do LPS [1]. Ở liều 300 mg/kg, hoạt tính chống viêm thậm chí còn mạnh hơn indomethacin (10 mg/kg) hoặc dexamethasone (1 mg/kg) [1].
Về độc tính và mức độ an toàn, nghiên cứu năm 2018 trên mô hình chuột bị loét dạ dày và viêm đại tràng cho thấy dịch chiết cồn toàn phần từ rễ và phần trên mặt đất của cây không làm thay đổi chức năng gan, thận và an toàn ở liều lên tới 5000 mg/kg [5]. Nghiên cứu năm 2009 cũng xác nhận dịch chiết phần trên mặt đất liều 30-300 mg/kg đường uống giúp giảm đáng kể phản ứng đau hóa học và nhiệt ở chuột nhắt [6].
Hiểu lầm thường gặp giữa phòng thí nghiệm và đời thực
Một sai lầm rất lớn là việc đánh đồng tác dụng bảo vệ mô gan trên chuột bị tổn thương do hóa chất với việc "chữa khỏi bệnh viêm gan" ở người. Trong các thử nghiệm, động vật được dùng chiết xuất cô đặc với nồng độ hoạt chất chuẩn hóa cao [2]. Việc người dân hái rau nấu canh hay đun nước uống có hàm lượng hoạt chất không ổn định và chưa từng được kiểm chứng hiệu quả lâm sàng.
Bên cạnh đó, các hợp chất polyphenol trong rau tục đoạn tự nhiên có đặc tính hấp thu kém qua đường tiêu hóa và bị chuyển hóa rất nhanh, khiến sinh khả dụng thực tế thấp hơn nhiều so với kỳ vọng [3]. Do đó, người bệnh không thể dựa vào rau này để thay thế các loại thuốc kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các bệnh gan mạn tính tiến triển như xơ gan mất bù, suy gan cấp cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định y khoa, không tự ý dùng các loại nước sắc thảo mộc vì có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên người, do đó cần tránh sử dụng chiết xuất liều cao. Người có bệnh lý nền đang dùng nhiều thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Rau tục đoạn là loại cây có thể ăn được, được dùng như rau ăn lá ở nhiều nơi [7]. Nếu muốn bổ sung vào thực đơn, người dân có thể dùng rau tục đoạn tươi sạch nấu chín như một món rau xanh thông thường trong bữa ăn gia đình. Việc sử dụng rau ở lượng thực phẩm vừa phải góp phần cung cấp thêm chất chống oxy hóa tự nhiên và chất xơ.
Tuyệt đối không tự ý mua và dùng các loại cao, cồn thuốc chiết xuất trôi nổi với mục đích "trị bệnh gan". Mọi thay đổi trong phác đồ điều trị bệnh lý gan phải luôn có sự tham vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
