Nhiều người dân thường truyền tai nhau cách dùng các loại rễ thảo dược tự nhiên, trong đó có rễ dương đào, để ngâm rượu uống dần hoặc sắc nước uống thay trà hàng ngày nhằm bồi bổ sức khỏe. Thói quen sử dụng thảo mộc theo kinh nghiệm dân gian này khiến không ít người tin rằng dược liệu từ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại, dùng càng nhiều càng tốt.
Tuy nhiên, việc tùy tiện chiết xuất rễ dược liệu bằng rượu độ cồn cao hoặc sắc nước uống liên tục nhiều ngày tiềm ẩn rủi ro quá liều hoạt chất. Sự khác biệt giữa dung môi chiết xuất và thời gian sử dụng có thể dẫn đến nguy cơ tích tụ độc tính tế bào mà người dùng không hề hay biết.
Cơ chế chiết xuất dung môi và nguy cơ hoạt chất
Khi ngâm dược liệu trong cồn hoặc đun sắc với nước, các nhóm hoạt chất sinh học khác nhau sẽ được phân tách tùy theo độ phân cực của dung môi. Nước nóng thường hòa tan tốt các hợp chất phân cực như polysaccharide, trong khi cồn lại dễ dàng kéo ra các hợp chất hữu cơ kém phân cực hơn hoặc làm biến đổi tỷ lệ các chất chống oxy hóa, polyphenol.
Sự thay đổi về nồng độ và tỷ lệ hoạt chất sau quá trình chiết xuất có thể tác động trực tiếp đến dược lực học của thảo dược. Việc uống rượu thuốc ngâm kéo dài hay sắc nước quá đặc khiến cơ thể tiếp nhận một lượng lớn hoạt chất đậm đặc vượt ngưỡng an toàn, từ đó buộc gan và thận phải làm việc quá tải để chuyển hóa, đồng thời gia tăng nguy cơ ngộ độc tế bào.
Nghiên cứu khoa học nói gì về rễ dương đào?
Hiện nay, các dữ liệu khoa học về chiết xuất từ rễ cây thuộc chi dương đào vẫn đang dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát các hoạt tính chống oxy hóa và kháng u của dịch chiết nước từ rễ cây dương đào Actinidia kolomikta [1].
Nghiên cứu trong ống nghiệm này tiến hành đánh giá hàm lượng polysaccharide, polyphenol, hoạt tính dọn gốc tự do DPPH và hoạt tính giống enzyme SOD của dịch chiết nước ở các mức nhiệt độ khác nhau [1]. Các nhà khoa học đã phân tách dịch chiết thành hai phân đoạn: phân đoạn kết tủa ethanol (WE-EP) chứa polysaccharide và phân đoạn dịch nổi ethanol (WE-ES) giàu polyphenol, sau đó thử nghiệm tác động chống tăng sinh trên dòng tế bào ung thư đại tràng DLD-1 ở người [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết rễ dương đào thực hiện ở nhiệt độ 100 độ C đem lại hiệu suất chiết xuất và hoạt tính chống oxy hóa cao hơn so với dịch chiết ở mức nhiệt 40 độ C [1]. Cả hai phân đoạn WE-EP và WE-ES đều thể hiện tác dụng ức chế tăng sinh dòng tế bào ung thư DLD-1 [1]. Đặc biệt, phân đoạn dịch nổi WE-ES giàu polyphenol cho thấy tác động kháng tăng sinh mạnh hơn thông qua cơ chế kích hoạt chu trình chết tự nhiên của tế bào (apoptosis) [1].
Mặc dù nghiên cứu ghi nhận tiềm năng chống oxy hóa và kháng tăng sinh tế bào, tác giả cũng chỉ rõ đây là các thử nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm trên tế bào, chưa phải nghiên cứu lâm sàng trên người [1]. Hoạt tính tiêu diệt hoặc ức chế tế bào mạnh mẽ này cho thấy việc tự ý chiết xuất đậm đặc không kiểm soát có thể gây hại cho các tế bào khỏe mạnh của cơ thể.
Bài học về độc tính khi dùng chiết xuất rễ thảo dược dài ngày
Dù nghiên cứu trên rễ dương đào chưa thực hiện thử nghiệm độc tính dài ngày trên động vật, các công trình khảo sát trên nhiều loại rễ thảo dược khác trong y học cổ truyền đã cung cấp nhiều cảnh báo quan trọng về nguy cơ này.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên chuột Sprague Dawley cho thấy việc dùng chiết xuất rễ cồn - nước (Vetiveria zizanioides) liều đơn 5000 mg/kg không gây ngộ độc cấp [2]. Tuy nhiên, khi cho chuột uống lặp lại liên tục trong 28 ngày ở mức liều 1000 mg/kg, chỉ số men gan ALT đã tăng có ý nghĩa thống kê và xuất hiện các biến đổi nhẹ ở mô tế bào gan [2].
Tương tự, nghiên cứu năm 2021 trên dịch chiết rễ Polypodium feei ghi nhận dùng cấp tính giúp bảo vệ dạ dày, nhưng khi dùng liên tục trong 90 ngày ở mức liều 400 và 800 mg/kg lại làm tăng nồng độ ure huyết thanh và gây tổn thương niêm mạc dạ dày ở động vật thí nghiệm [3]. Nghiên cứu năm 2024 đối với dịch chiết rễ Tetracera alnifolia cũng cho thấy ở mức liều lặp lại cao 5000 mg/kg trong 28 ngày, hoạt độ men gan AST, ALT và ALP tăng rõ rệt kèm theo giảm protein và albumin máu, thể hiện rõ độc tính lên gan [4].
Một khảo sát khác năm 2010 trên chuột uống dịch chiết rễ Elephantorrhiza elephantina kéo dài 35 ngày cũng ghi nhận các biến đổi bệnh lý mô học ở thận, phổi, gan và lách của nhóm dùng liều cao [5]. Điều này chứng minh rằng việc tự ý dùng dịch chiết rễ thảo mộc nồng độ cao trong thời gian dài hoàn toàn có khả năng dẫn đến tổn thương cơ quan nội tạng.
Hiểu lầm thường gặp về rượu thuốc và nước sắc thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rễ cây ngâm rượu để càng lâu càng bổ". Trên thực tế, dung môi ethanol trong rượu có thể trích ly một số hợp chất hữu cơ với nồng độ rất cao, đồng thời cồn còn là chất gây độc trực tiếp cho tế bào gan khi dung nạp thường xuyên. Uống rượu ngâm rễ cây không rõ liều lượng đồng nghĩa với việc đưa đồng thời cả cồn và hoạt chất đậm đặc vào cơ thể.
Quan niệm "sắc nước uống thay nước lọc cả ngày giúp thanh lọc cơ thể" cũng hoàn toàn sai lầm. Quá trình đun sắc ở nhiệt độ cao kéo dài sẽ làm thay đổi cấu trúc và hàm lượng các chất sinh học [1]. Cơ thể tiếp nhận liên tục các hoạt chất này mà không có thời gian đào thải sẽ gây tích tụ độc tính mạn tính, ảnh hưởng xấu đến chức năng lọc của thận và chuyển hóa của gan.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào khẳng định tính an toàn của rễ dương đào trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thực nghiệm hiện có chỉ mới khảo sát trên dòng tế bào ung thư trong ống nghiệm [1]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng chiết xuất rễ dương đào dưới bất kỳ hình thức nào.
Những người có tiền sử viêm gan, suy gan, bệnh thận mạn tính hoặc loét dạ dày tá tràng cần đặc biệt tránh xa việc uống rượu ngâm rễ cây hoặc nước sắc đậm đặc. Hoạt chất dược lý chưa được chuẩn hóa kết hợp cùng dung môi cồn có thể nhanh chóng làm bùng phát các đợt suy gan, suy thận cấp tính. Người đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh sử dụng để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng các bộ phận của cây dương đào như quả hay lá thông thường, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm thương phẩm rõ nguồn gốc xuất xứ, đã qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm. Không tự ý đào rễ cây tự nhiên về phơi khô để ngâm rượu hay đun sắc theo các công thức truyền miệng.
Trong trường hợp có nhu cầu dùng thảo dược hỗ trợ sức khỏe, cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được kê đơn liều lượng và thời gian dùng phù hợp. Không uống nước sắc thảo mộc liên tục nhiều tuần mà không kiểm tra chức năng gan thận định kỳ. Tuyệt đối không dùng rượu ngâm thảo mộc làm thức uống giải trí hay sử dụng quá mức hàng ngày.
Tóm lại, rễ dương đào dù bước đầu thể hiện các tiềm năng chống oxy hóa trên tế bào nhưng chưa có đủ bằng chứng lâm sàng về tính an toàn trên người. Người dân cần tỉnh táo, không tự ý ngâm rượu hay sắc nước uống tùy tiện để bảo vệ chức năng gan thận và tránh các rủi ro sức khỏe không đáng có.