Nhiều người có thói quen tìm mua các loại thảo dược tự nhiên hoặc các vị thuốc Bắc về sắc uống để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ tiêu hóa. Trong số đó, mộc hương là một vị thuốc quen thuộc lâu đời, thường được tìm kiếm khi gặp các triệu chứng đầy bụng, khó tiêu hay rối loạn đường ruột. Tuy nhiên, trên thị trường dược liệu trôi nổi, ranh giới tên gọi giữa mộc hương chuẩn và một dược liệu cực kỳ nguy hiểm mang tên rễ gió (thanh mộc hương) lại rất mập mờ, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng nếu người dùng vô tình nhầm lẫn.
Thực chất, "rễ gió" thuộc chi Mã đậu linh (Aristolochia), là loại rễ chứa axit aristolochic – một độc tố gây tổn thương thận vĩnh viễn và làm tăng nguy cơ ung thư, hoàn toàn khác biệt về mặt bản chất cũng như tính an toàn so với mộc hương thật thuộc họ Cúc. Do hình dạng rễ khô sau khi thái lát hoặc tán bột khá tương đồng, việc phân biệt bằng mắt thường là vô cùng khó khăn. Nếu không nắm rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc mua phải dược liệu bị pha trộn, người tiêu dùng có thể phải đối mặt với những tai biến sức khỏe không thể hồi phục.
Bối cảnh và nguy cơ nhầm lẫn tên gọi
Trong y học cổ truyền, rễ củ phơi khô của cây mộc hương (Saussurea lappa hay Aucklandia lappa) thuộc họ Cúc (Asteraceae) là một vị thuốc nổi tiếng dùng để chữa các chứng bệnh về đường tiêu hóa [1], [2]. Tuy nhiên, trong tự nhiên, loài Saussurea lappa hoang dã là thực vật đang bị đe dọa nghiêm trọng, khiến nguồn cung phụ thuộc phần lớn vào trồng trọt hoặc các nguồn thay thế [1]. Chính sự khan hiếm và nhu cầu lớn trên thị trường đã tạo cơ hội cho hiện tượng tráo đổi hoặc nhầm lẫn giữa các cây có tên thương phẩm giống nhau [1].
Điểm đáng báo động nhất nằm ở việc cây rễ gió họ Mã đậu linh (như Aristolochia debilis hay Aristolochia contorta), còn có tên thương phẩm trong một số tài liệu là "thanh mộc hương" (Radix Aristolochiae), thường bị dùng thay thế lẫn lộn hoặc cố ý trộn lẫn với mộc hương thật [1], [2]. Thậm chí, một số vị thuốc khác họ Cúc cũng mang tên mộc hương như xuyên mộc hương (Vladimiria souliei) hay thổ mộc hương (Inula helenium) cũng thường xuyên xuất hiện trên thị trường [1], [2]. Sự nhập nhằng giữa các danh từ "mộc hương", "thanh mộc hương", "rễ gió" khiến người tiêu dùng bình thường không thể tự định lượng được mức độ rủi ro.
Độc tính nguy hiểm từ axit aristolochic trong rễ gió
Cơ chế gây độc của rễ gió đến từ thành phần axit aristolochic (viết tắt là AA), vốn có tự nhiên trong các loài thuộc chi Aristolochia [3]. Axit aristolochic được khoa học xác định là chất độc thận cực mạnh và có khả năng gây ung thư [3], [2]. Khi các dược liệu họ Mã đậu linh bị nhầm lẫn và đưa vào các bài thuốc đông y để sắc uống, lượng axit aristolochic này sẽ hấp thu thẳng vào cơ thể người dùng mà không bị phân hủy bởi nhiệt độ đun nấu thông thường [3].
Để làm rõ độc tính tế bào, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 đã kiểm tra tác động gây độc của axit aristolochic và các dược liệu liên quan trên hai dòng tế bào là tế bào thận khỉ COS-7 và tế bào thận người HEK-293 [3]. Kết quả đo lường nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) sau 48 giờ cho thấy: đối với dạng axit aristolochic I (AAI), chỉ số IC50 trên tế bào COS-7 là 78 µM và trên tế bào HEK-293 là 70 µM [3]. Đối với dạng axit aristolochic II (AAII), chỉ số IC50 vượt trên 100 µM ở cả hai dòng tế bào [3]. Đáng chú ý, thử nghiệm cũng chỉ ra rằng các loài thảo dược chứa axit aristolochic có độc tính tế bào cao hơn hẳn so với mộc hương thật (Aucklandia Radix) và các vị thuốc thay thế chuẩn xác [3].
Bằng chứng khoa học về việc phân biệt mộc hương và rễ gió
Khoa học hiện đại đã phát triển nhiều phương pháp định lượng và sinh học phân tử để tách bạch rễ gió độc hại ra khỏi mộc hương thật dùng cho đường tiêu hóa.
Trước hết, về mặt hóa học, một nghiên cứu năm 2007 đã áp dụng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) kết hợp với phân tích cụm phân cấp (HCA) để phân tích thành phần tinh dầu của rễ mộc hương thật (Aucklandia lappa) cùng các loài thường bị dùng thay thế [2]. Nghiên cứu kiểm tra mộc hương thật cùng xuyên mộc hương (Vladimiria souliei, V. souliei var. cinerea), thổ mộc hương (Inula helenium, Inula racemosa) và rễ gió họ Mã đậu linh gây độc thận (Aristolochia debilis, Aristolochia contorta) [2]. Kết quả phân tích cụm cho thấy toàn bộ các mẫu Aucklandia lappa thật sự gom lại thành một nhóm đồng nhất, trong khi rễ gió (Radix Aristolochiae) cùng các loài họ Cúc khác tách riêng thành các nhóm độc lập [2]. Điều này chứng minh rằng cấu trúc hóa học của rễ gió khác xa với mộc hương thật và hoàn toàn có thể nhận diện khách quan qua phổ hóa học [2].
Ở cấp độ di truyền, một nghiên cứu năm 2008 đã phân tích trình tự DNA các vùng đệm ITS và 5S rRNA nhằm xác định khả năng phân biệt mộc hương thật với rễ gió họ Mã đậu linh (Aristolochia debilis) và các loài họ Cúc khác [1]. Kết quả cho thấy độ tương đồng của vùng ITS-1, ITS-2 và 5S rRNA giữa Saussurea lappa và các loài liên quan lần lượt dao động trong khoảng 56,3 - 97,8%, 58,5 - 97,0% và 26,4 - 77,9% [1]. Sự biến dị di truyền trong cùng một loài thấp hơn rất nhiều so với giữa các loài, đồng thời xuất hiện một số biến đổi đặc hữu trong trình tự của Saussurea lappa có thể làm chỉ thị phân biệt rõ ràng [1].
Tiếp tục hướng tiếp cận này, nghiên cứu công bố năm 2014 đã thu thập 60 mẫu dược liệu bao gồm mộc hương (Aucklandia lappa), xuyên mộc hương (Vladimiria souliei, V. souliei var. cinerea), thổ mộc hương (Inula helenium), rễ gió (Aristolochia debilis) và hắc hổ (Kadsura longipedunculata) để giám định bằng mã vạch DNA vùng ITS2 [4]. Kết quả giải trình tự ghi nhận có tới 162 vị trí biến dị trong tổng số 272 cặp bazơ sau khi gióng hàng [4]. Cây phát sinh loài dựng theo mô hình kimura 2-parameter (K2P) và phương pháp Neighbor-Joining (NJ) đã tách biệt dứt khoát rễ gió Aristolochia debilis ra khỏi mộc hương thật và các loài khác, khẳng định ITS2 là công cụ phân loại chuẩn xác để ngăn ngừa nhầm lẫn trong lâm sàng [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2014 về độc tính tế bào cũng xác định được các vị trí đa hình chẩn đoán trên cả 4 locus DNA (matK, rbcL, trnH-psbA và trnL-trnF) để phân định mộc hương thật khỏi các tạp chất lẫn từ chi Mã đậu linh [3].
Lợi ích của kiểm định và giới hạn của bằng chứng
Việc ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử như giải trình tự DNA mã vạch (ITS2, matK, rbcL) và phân tích hóa học GC-MS mang lại giá trị to lớn cho ngành y học cổ truyền [1], [3], [2], [4]. Chúng giúp xây dựng hàng rào kỹ thuật tin cậy để loại bỏ hoàn toàn các lô dược liệu chứa rễ gió độc hại, ngăn ngừa hội chứng bệnh thận do axit aristolochic [3], [2]. Người tiêu dùng nhờ đó có cơ hội tiếp cận đúng các vị thuốc an toàn cho hệ tiêu hóa như mộc hương thật (Aucklandia lappa) [1], [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các phương pháp phân tích này là chỉ có thể thực hiện được trong các phòng thí nghiệm chuyên sâu với trang thiết bị đắt tiền [3], [2], [4]. Ở điều kiện mua bán thường ngày, người mua không thể tự mình giải trình tự gen hay chạy sắc ký khí để kiểm tra mẫu thảo dược. Dữ liệu độc tính tế bào về IC50 đối với AAI và AAII cũng được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm (in vitro), phản ánh sức tàn phá trực tiếp lên tế bào thận nhưng chưa đại diện cho diễn tiến lâm sàng đầy đủ trên từng cá thể người có liều dùng và thời gian tiếp xúc khác nhau [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu rễ gió và mộc hương
Một hiểu lầm vô cùng phổ biến là cho rằng "cứ thảo dược có chữ mộc hương thì công dụng như nhau và đều an toàn". Thực tế, tên gọi mộc hương thương phẩm có thể bị dùng lẫn cho cả cây họ Cúc (Aucklandia lappa, Vladimiria, Inula) lẫn cây họ Mã đậu linh mang độc tính (Aristolochia debilis) [1], [2]. Khi người bán hoặc người bốc thuốc truyền miệng gọi rễ gió họ Mã đậu linh là "thanh mộc hương", người dùng rất dễ ngộ nhận đây chỉ là một phân nhánh lành tính của vị thuốc mộc hương thông thường.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "dược liệu khô ngửi mùi hoặc nhìn vân gỗ là biết ngay thật giả". Cây mộc hương thật chứa tinh dầu đặc trưng và rễ gió cũng chứa tinh dầu, việc thái lát phơi khô làm bay mất nhiều đặc điểm cảm quan nhận dạng [2]. Kết quả nghiên cứu hóa học đã chứng minh cần đến phương pháp phân tích sâu tinh dầu bằng GC-MS hoặc kiểm tra DNA thì mới nhận diện tách biệt được các nhóm cây này [2], [4]. Do đó, việc tự tin dùng mắt thường để phân biệt rễ mộc hương thật với rễ gió chứa độc là nguyên nhân chính dẫn đến các ca ngộ độc nhầm.
Ai nên thận trọng với các loại rễ mang tên mộc hương?
Tất cả mọi người đều tuyệt đối không được sử dụng rễ gió chi Mã đậu linh (Aristolochia) vì độc tính gây hại tế bào thận và khả năng gây ung thư của axit aristolochic đã được cảnh báo rõ ràng [3], [2]. Dược liệu này hoàn toàn không an toàn cho bất kỳ đối tượng nào khi dùng làm thuốc uống trị bệnh thông thường.
Đặc biệt, những người đang có bệnh lý về thận, suy giảm chức năng thận, phụ nữ có thai, người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ cần cẩn trọng tối đa trước bất kỳ thang thuốc nam, thuốc bắc nào có thành phần ghi "mộc hương", "thanh mộc hương" hoặc "rễ gió" không rõ ràng. Mặc dù mộc hương thật (Aucklandia lappa) có lịch sử dùng lâu đời trong các chứng rối loạn tiêu hóa [1], [2], nhưng nếu mua phải sản phẩm trôi nổi bị pha tạp axit aristolochic thì gánh nặng đầu tiên sẽ đè nặng lên chức năng lọc của cầu thận [3], [2].
Hướng dẫn nhận biết và áp dụng thực tế an toàn
Để tránh tối đa rủi ro ngộ độc do nhầm lẫn rễ gió chứa axit aristolochic với mộc hương an toàn, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát nguồn gốc nghiêm ngặt:
- Chỉ mua dược liệu tại các bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở khám chữa bệnh hoặc nhà thuốc đông dược uy tín, có giấy phép hoạt động và nguồn cung được kiểm nghiệm đạt chuẩn theo tiêu chuẩn của cơ quan quản lý y tế.
- Kiểm tra rõ ràng tên khoa học trên nhãn phụ của vị thuốc; mộc hương chuẩn y học cổ truyền là rễ của Aucklandia lappa (hoặc Saussurea lappa) [1], [2]. Từ chối mua hoặc sử dụng các loại rễ mang tên thanh mộc hương, rễ gió có nguồn gốc từ chi Aristolochia [1], [2].
- Không tự ý thu hái rễ cây dại trên rừng hoặc mua các loại rễ cây bán rong vỉa hè theo kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng để sắc uống điều trị tiêu hóa hay đau nhức.
- Dùng đúng lượng vừa phải theo chỉ định của bác sĩ hoặc lương y; không tự ý gia giảm liều lượng hay uống kéo dài ngày khi chưa có tư vấn chuyên môn. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường về tiêu hóa hay tiết niệu sau khi uống thuốc, cần ngưng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Rễ gió họ Mã đậu linh và mộc hương thật họ Cúc là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt cả về bộ gen, thành phần hóa học lẫn mức độ an toàn sức khỏe [1], [3], [2], [4]. Việc mập mờ trong tên gọi dân gian có thể biến một bài thuốc hỗ trợ tiêu hóa thành nguồn độc chất axit aristolochic tàn phá thận và tế bào nghiêm trọng [3], [2]. Người tiêu dùng cần nâng cao cảnh giác, lựa chọn cơ sở uy tín và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu nào.
