Rễ khí sinh cây gừa chữa viêm khớp: Sự thật từ nghiên cứu tiền lâm sàng

Rễ khí sinh cây gừa và lời đồn chữa dứt điểm viêm khớp

Đau nhức xương khớp, thoái hóa khớp và viêm khớp dạng thấp là những vấn đề mạn tính khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong đó, rễ khí sinh cây gừa (loài cây thuộc chi Ficus, thường buông rễ từ trên cành xuống) được không ít người truyền tai như một phương thuốc giúp giảm đau nhức, tiêu sưng khớp nhanh chóng.

Thực tế khoa học cho thấy rễ khí sinh cây gừa có chứa một số hợp chất hữu cơ tự nhiên, nhưng hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh bộ phận này chữa khỏi bệnh viêm khớp. Các nghiên cứu tiền lâm sàng hiện nay chỉ dừng lại ở mức độ phân lập thành phần hóa học, kiểm tra hoạt tính kháng viêm của dịch chiết lá trên dòng tế bào hoặc đánh giá giảm đau từ rễ của loài cây khác cùng chi trên động vật thí nghiệm.

Người bệnh không nên vội vã từ bỏ phác đồ điều trị y khoa chuẩn để dùng rễ gừa ngâm rượu hay sắc uống với kỳ vọng khỏi dứt điểm bệnh khớp. Việc hiểu rõ ranh giới giữa những ghi chép cổ truyền, các kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên cơ thể người là yếu tố quan trọng để tránh tiền mất tật mang.

Đặc điểm sinh học và hệ rễ khí sinh của cây gừa

Cây gừa có tên khoa học là Ficus microcarpa, thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), là loại cây thân gỗ lâu năm có đặc trưng nổi bật là hệ thống rễ khí sinh phát triển mạnh mẽ ^[1]. Bộ rễ khí sinh này mọc từ thân và cành, buông thõng xuống không khí trước khi cắm sâu vào lòng đất tạo thành các cột chống đỡ vững chắc cho cây vươn rộng tán ^[2]. Cây phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam và các tỉnh phía Nam Trung Quốc ^[3].

Về mặt di truyền học, nghiên cứu giải mã bộ gen công bố năm 2020 phát hiện sự mở rộng số lượng bản sao của các gen liên quan đến auxin và sự gia tăng sản sinh auxin là nguyên nhân thúc đẩy sự phát triển rễ khí sinh ở loài Ficus microcarpa ^[2]. Phân tích bộ gen của các loài thuộc chi Ficus cũng chỉ ra các dấu ấn gen về sự đồng thích ứng hình thái và sinh lý với loài ong thụ phấn liên quan đến các hợp chất có nguồn gốc từ terpenoid và benzenoid ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu giải trình tự hệ gen lục lạp hoàn chỉnh của cây gừa cho thấy kích thước hệ gen này đạt 141.611 cặp base, bao gồm 74 gen mã hóa protein, 43 gen tRNA và 8 gen rRNA ^[1]. Dữ liệu cây phát sinh loài từ 25 hệ gen lục lạp hoàn chỉnh xác định Ficus microcarpa có mối quan hệ di truyền gần gũi nhất với loài Ficus racemosa ^[1]. Những đặc điểm sinh học và di truyền này biến cây gừa thành một đối tượng nghiên cứu thực vật học thu hút nhiều sự quan tâm.

Thành phần hóa học thực tế trong rễ khí sinh cây gừa

Nhiều người tin rằng rễ khí sinh cây gừa tích tụ những dược chất thần kỳ có khả năng tái tạo sụn khớp hay đảo ngược quá trình thoái hóa. Tuy nhiên, các phân tích hóa học hiện đại cho thấy các chất tìm thấy trong rễ khí sinh phần lớn là các hợp chất chuyển hóa thứ cấp quen thuộc trong giới thực vật.

Một nghiên cứu năm 2009 về thành phần hóa học của rễ khí sinh cây Ficus microcarpa bằng phương pháp chiết dung môi và sắc ký cột đã phân lập được 8 hợp chất tinh khiết ^[4]. Các nhà khoa học xác định cấu trúc của chúng gồm: microcarpaceramide A (hợp chất mới được đặt tên), 12,20(30)-ursa-dien-3alpha-ol (lần đầu phân lập từ rễ khí sinh loài này), epifriedelanol, alpha-amyrin acetate, beta-sitosterol, beta-daucosterol, hexacosanoic acid và heneicosanoic acid ^[4].

Mặc dù một số hợp chất như triterpenoid hay sterol thực vật (như beta-sitosterol, alpha-amyrin acetate) thường được biết đến với tiềm năng sinh học nhất định trong tự nhiên, sự hiện diện của chúng trong dịch chiết thô không đồng nghĩa với khả năng chữa khỏi bệnh viêm khớp ở người ^[4]. Không phải mọi hoạt chất sinh học của cây gừa đều tập trung ở rễ khí sinh.

Nghiên cứu định lượng hoạt chất PA trên các bộ phận khác nhau của Ficus microcarpa bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (HPLC) năm 2018 cho thấy sự phân bố hóa chất rất không đồng đều ^[5]. Hàm lượng PA cao nhất được ghi nhận ở thân cây với 2,2 ± 0,2 microgam/mg trọng lượng khô, lá cây đạt 1,529 ± 0,08 microgam/mg và quả đạt 1,06 ± 0,1 microgam/mg ^[5]. Đáng chú ý, nghiên cứu kết luận hoạt chất PA hoàn toàn không được tìm thấy trong rễ và rễ bất định (rễ khí sinh) của cây gừa ^[5].

Bằng chứng kháng viêm: Thử nghiệm trên tế bào và dịch chiết lá

Trong y học cổ truyền, cây gừa được ghi nhận có công dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu thũng, trừ thấp, chỉ thống và từng được sử dụng hỗ trợ trị bầm tím, viêm amidan, đau răng ^[3]. Lá và rễ khí sinh của cây là hai bộ phận thường được thu hái làm dược liệu dân gian ^[3]. Nhiều hợp chất triterpenoid, hợp chất phenolic, isoflavone và flavone đã được phân lập từ rễ khí sinh, vỏ thân, lá và quả của cây gừa ^[3].

Nghiên cứu năm 2011 cũng tách chiết thành công 4 hợp chất flavone C-glycoside từ lá cây gừa gồm orientin, isovitexin-3''-O-glucopyranoside, isovitexin và vitexin với độ tinh khiết cao từ 92,23% đến 98,40% ^[3]. Những chất này đóng góp vào hoạt tính sinh học chung thường thấy ở các loài thực vật họ Dâu tằm ^[3].

Đối với tác dụng kháng viêm - cơ chế cốt lõi cần có để can thiệp vào bệnh viêm khớp - dữ liệu khoa học hiện nay lại ghi nhận chủ yếu từ lá chứ không phải từ rễ khí sinh. Nghiên cứu công bố năm 2012 đánh giá dịch chiết methanol từ lá cây Ficus microcarpa đã phân lập được 7 hợp chất galactolipid ^[6].

Thử nghiệm tác dụng kháng viêm của 7 hợp chất galactolipid này trên dòng tế bào ruột HT-29 bị kích thích bởi yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) cho thấy chúng ức chế sự tiết interleukin-8 (IL-8) khoảng 40% ở nồng độ 50 micromol/L ^[6]. Kết quả này gợi ý tiềm năng phát triển chất kháng viêm từ lá cây gừa ^[6]. Dù vậy, đây mới chỉ là thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào ruột trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm chứng minh tác dụng tương tự trên mô khớp sống của người.

Dữ liệu giảm đau tiền lâm sàng: Khảo sát từ chi Ficus

Mục tiêu lớn nhất của bệnh nhân viêm khớp là giảm đau và phục hồi vận động. Để làm rõ hoạt tính giảm đau của các bộ phận thuộc chi Ficus, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm hành vi đau trên động vật gặm nhấm. Tuy nhiên, nghiên cứu tiêu biểu về rễ cây lại được thực hiện trên loài bồ đề (Ficus religiosa) chứ chưa phải trực tiếp trên loài gừa (Ficus microcarpa).

Một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên chuột nhắt trắng dòng Swiss Albino đã kiểm tra dịch chiết nước từ rễ khí sinh của cây bồ đề (Ficus religiosa) ^[7]. Nghiên cứu sử dụng các mô hình hành vi đau ngoại biên (gây quặn đau bụng bằng acid acetic), đau tủy sống (phản xạ giật đuôi) và đau trên tủy sống (nghiệm pháp mâm nhiệt) ^[7].

Dữ liệu thực nghiệm cho thấy dịch chiết rễ khí sinh Ficus religiosa ở liều 50 mg/kg và 100 mg/kg làm tăng thời gian phản ứng có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng trong nghiệm pháp mâm nhiệt và giật đuôi theo mức độ phụ thuộc liều ^[7]. Ở thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic, chuột được dùng dịch chiết liều 50 mg/kg và 100 mg/kg giảm số lần quặn đau lần lượt là 57,45% và 79,20% so với nhóm đối chứng dùng giả dược ^[7].

Nghiên cứu kết luận dịch chiết rễ Ficus religiosa ở các liều trên có hiệu lực tương đương với các thuốc đối chứng chuẩn là Morphin và Indomethacin trong các mô hình thử nghiệm đau, cho thấy cả hoạt tính giảm đau trung ương lẫn ngoại biên ^[7]. Dù kết quả này rất hứa hẹn cho các loài thuộc chi Ficus, giới nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây là dữ liệu trên cây bồ đề (Ficus religiosa), không thể đánh đồng hoàn toàn với cây gừa (Ficus microcarpa) do sự khác biệt về thành phần định tính và định lượng hoạt chất giữa các loài.

Phân tích giá trị và khoảng trống của các bằng chứng hiện có

Từ các công trình nghiên cứu hiện có, bức tranh khoa học về rễ khí sinh cây gừa dần được làm sáng tỏ:

Thứ nhất, rễ khí sinh của cây gừa (Ficus microcarpa) thực sự chứa các hợp chất tự nhiên như ceramide, triterpenoid và sterol thực vật ^[4]. Những chất này giải thích vì sao cây gừa được y học cổ truyền xếp vào nhóm dược liệu hỗ trợ tiêu thũng, giảm bầm tím và giảm đau ^[3].

Thứ hai, khoảng trống nghiên cứu còn rất lớn. Hoạt tính ức chế chất trung gian gây viêm IL-8 mới chỉ được ghi nhận từ lá của cây gừa trên dòng tế bào ống nghiệm ở nồng độ 50 micromol/L ^[6]. Trong khi đó, hoạt tính giảm đau mạnh mẽ trên động vật thí nghiệm (giảm quặn đau tới 79,20%) lại là dữ liệu từ rễ cây bồ đề (Ficus religiosa), một loài cây cùng chi chứ không phải rễ khí sinh cây gừa ^[7].

Thứ ba, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp hay viêm cột sống dính khớp sử dụng rễ gừa. Việc suy diễn từ một vài hoạt chất trong rễ ^[4], hay từ tác dụng trên tế bào ruột ^[6] thành bài thuốc chữa khỏi bệnh khớp trên cơ thể người là thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Những ngộ nhận phổ biến và rủi ro tự ý điều trị

Nhiều người bệnh khớp tuổi trung niên và cao niên thường mắc phải những hiểu lầm sau khi tiếp cận các thông tin truyền miệng về rễ khí sinh cây gừa:

• Ngộ nhận "thuốc nam thảo mộc thì vô hại": Dược liệu tự nhiên thu hái tự do tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng từ đất và bụi bẩn bám trên rễ khí sinh. Quá trình sơ chế thủ công không loại bỏ được tạp chất, dễ gây rối loạn tiêu hóa hoặc nhiễm độc đường ruột.
• Tự ý ngâm rượu rễ gừa để uống: Rượu ngâm dược liệu không rõ nồng độ và liều lượng có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây độc cho gan và thận, đặc biệt nguy hiểm ở những người cao tuổi vốn đã có suy giảm chức năng chuyển hóa.
• Bỏ thuốc kê đơn để dùng rễ cây: Viêm khớp mạn tính và viêm khớp tự miễn nếu không được kiểm soát bằng thuốc điều trị chuyên khoa sẽ dẫn đến dính khớp, biến dạng khớp và mất khả năng vận động không thể hồi phục. Tự ý thay thế phác đồ bác sĩ bằng rễ gừa có thể đẩy bệnh nhân vào tình trạng tàn phế nhanh hơn.

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc từ rễ gừa: phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền, người mắc bệnh suy gan, suy thận hoặc người đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về rễ khí sinh cây gừa trên các đối tượng nhạy cảm này.

Khuyến cáo y khoa và cách tiếp cận an toàn cho người bệnh khớp

Rễ khí sinh cây gừa là đối tượng nghiên cứu thực vật học và hóa học đáng chú ý, nhưng việc ứng dụng làm thuốc chữa bệnh khớp đòi hỏi một hành trình nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng bài bản trong tương lai.

Khi gặp các triệu chứng như sưng, nóng, đỏ, đau tại các khớp ngón tay, cổ tay, khớp gối hoặc cứng khớp buổi sáng kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, xét nghiệm và chẩn đoán chính xác căn nguyên. Điều trị viêm khớp cần sự phối hợp giữa thuốc kháng viêm, vật lý trị liệu, chế độ vận động hợp lý và kiểm soát cân nặng.

Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc hỗ trợ nào từ thảo dược tự nhiên, bệnh nhân bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền uy tín. Tuyệt đối không tự ý đào, hái rễ khí sinh cây gừa để sắc nước uống hay ngâm rượu với hy vọng thay thế các phương pháp điều trị chuẩn mực của y học hiện đại.