Nhiều người có thói quen hái các loại lá thảo dược quanh vườn như đơn răng cưa đem nấu nước tắm rửa khi gặp các vấn đề ngoài da như ngứa ngáy, nấm da hay ghẻ. Phương pháp dân gian này được truyền miệng qua nhiều thế hệ vì tiện lợi, rẻ tiền và cảm giác an toàn từ cây cỏ tự nhiên. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá đun nước rửa không đúng cách tiềm ẩn không ít nguy cơ gây kích ứng biểu bì, đặc biệt là khi dùng trên những vùng da đang có tổn thương trợt loét hoặc vết thương hở sâu.
Nấu nước lá đơn răng cưa để rửa ngoài chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ vệ sinh ngoài da, không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu diệt cái ghẻ hay nấm mốc. Đến nay, các nghiên cứu khoa học về chi thực vật này mới dừng lại ở việc khảo sát hoạt chất và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Người dân tuyệt đối không dùng nước lá đậm đặc hoặc bôi đắp trực tiếp lên vùng da rách toạc, có vết thương hở sâu để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn và nhiễm độc tế bào.
Nhầm lẫn phổ biến giữa kinh nghiệm dân gian và điều trị y khoa
Trong đời sống hằng ngày, bất cứ loại mẩn ngứa nào từ dị ứng, ghẻ nước đến viêm da nấm đều thường bị đánh đồng với nhau. Khi thấy da ngứa ran hoặc nổi mụn nước, nhiều người vội vã đun nồi nước lá đặc để tắm ngâm nhằm "tiệt trùng". Cây đơn răng cưa (thuộc chi Maesa) thường được chỉ định trong các mẹo dân gian nhờ kinh nghiệm sát khuẩn ngoài da.
Tuy nhiên, ghẻ là bệnh do ký sinh trùng Sarcoptes scabiei đào hầm dưới lớp sừng, còn nấm da do các vi nấm sợi hoặc nấm men phát triển ở tầng thượng bì. Nước lá rửa ngoài đơn thuần khó có thể thẩm thấu sâu xuống lớp biểu bì để tiêu diệt tận gốc nguồn cơn gây bệnh nếu không có dạng bào chế đạt chuẩn. Việc dùng nước lá thay thế hoàn toàn phác đồ y tế chuẩn dễ khiến bệnh kéo dài, lây lan cho người thân và tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn.
Tác chất tự nhiên trong cây và cơ chế tác động
Các khảo sát thực vật học cho thấy các loài thuộc chi Maesa chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học phong phú. Các nhà khoa học đã phân lập được các thành phần chính gồm saponin triterpenoid, benzoquinone, steroid và terpenoid [1]. Trong đó, hoạt chất benzoquinone như maesanin thể hiện khả năng ức chế enzym 5-lipoxygenase, cho thấy tiềm năng chống viêm tự nhiên [1]. Một số hợp chất maesasaponin khác cũng được ghi nhận tính chất chống nấm, kháng khuẩn và chống oxy hóa trong các mô hình thử nghiệm sinh học [1].
Bên cạnh đó, các saponin nhóm 13,28-epoxy-oleanane đặc trưng của loài này có hoạt tính sinh học rất mạnh [2]. Saponin tự nhiên có đặc tính tạo bọt, hoạt động tương tự như một chất tẩy rửa nhẹ, giúp cuốn trôi bụi bẩn và dịch tiết trên bề mặt da. Tuy nhiên, chính hoạt tính phá hủy màng tế bào mạnh mẽ của saponin nồng độ cao lại là con dao hai lưỡi. Nếu tiếp xúc với lớp biểu bì bị tổn thương sâu, các chất này có thể gây kích ứng mô, rát buốt và cản trở quá trình liền da tự nhiên.
Khoa học nói gì về chi thực vật Đơn răng cưa?
Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người đánh giá hiệu quả rửa ngoài da của lá đơn răng cưa đối với bệnh ghẻ hay nấm da. Hầu hết các bằng chứng khoa học hiện có tập trung vào việc nghiên cứu hóa thực vật và hoạt tính kháng ký sinh trùng nội tạng Leishmania trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật.
Năm 2009, một nghiên cứu hóa thực vật tiến hành thu thập các mẫu lá và cành của nhiều loài thuộc chi Maesa mọc hoang dã tại Việt Nam và Vườn Bách thảo Quốc gia Meise (Bỉ) [2]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) cho thấy dịch chiết của các loài như M. ambigua, M. argentea, M. brevipaniculata, M. japonica và M. perlarius chứa các saponin tự nhiên như maesasaponin và maesabalides [2]. Các dịch chiết này thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng Leishmania mạnh trong ống nghiệm ở nồng độ dưới 0,1 microg/mL [2].
Nghiên cứu công bố năm 2004 đã thử nghiệm hoạt chất maesabalide III (MB-III) - một triterpene saponin phân lập từ loài Maesa balansae của Việt Nam - trên các nhóm gồm 5 chuột hamster vàng bị nhiễm ký sinh trùng Leishmania donovani [3]. Động vật được tiêm dưới da liều đơn vào ngày 1 (phòng ngừa) hoặc ngày 28 (điều trị) [3]. Kết quả cho thấy liều phòng ngừa 0,2 mg/kg giúp giảm gánh nặng amastigote ở gan 99,8% sau 7 ngày và 83% sau 56 ngày [3]. Tuy nhiên, ở mốc 56 ngày, tất cả động vật đều bị ốm và một số con bị chết [3]. Khi dùng liều điều trị 0,2 mg/kg và 0,4 mg/kg, không có con vật nào sống sót đến khi kết thúc thử nghiệm vào ngày 84 [3]. Mặc dù liều 0,8 mg/kg làm giảm 94,2% ký sinh trùng ở gan, vẫn có 2 con chuột chết và không đạt được sự bảo vệ lâm sàng trọn vẹn [3].
Cũng trong năm 2004, một nghiên cứu khác đánh giá hỗn hợp 6 triterpene saponin (mã PX-6518) chiết xuất từ lá cây Maesa balansae của Việt Nam trên ống nghiệm và chuột nhắt BALB/c [4]. Trong ống nghiệm, nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với amastigote Leishmania infantum là 0,04 microg/ml [4]. Tuy nhiên, nồng độ gây độc làm chết 50% tế bào (CC50) là khoảng 1 microg/ml đối với đại thực bào chuột và trên 32 microg/ml đối với nguyên bào sợi người (dòng tế bào MRC-5) [4]. Trên chuột, tiêm dưới da liều đơn 0,4 mg/kg sau 1 ngày nhiễm bệnh giúp giảm khoảng 95% gánh nặng ký sinh trùng ở gan, nhưng nếu để đến ngày thứ 14 mới tiêm thì cần liều lên tới 1,6 mg/kg [4]. Đáng chú ý, việc cho chuột uống thuốc với liều lên tới 200 mg/kg mỗi ngày trong 5 ngày hoàn toàn không ghi nhận hoạt tính [4]. Cấu trúc phân tử đường phức tạp của saponin này sau đó cũng được tổng hợp nhân tạo thành công để phục vụ nghiên cứu hóa dược [5].
Có thể thấy, dữ liệu hiện tại chỉ chứng minh các saponin từ cây thuộc chi Maesa có hoạt tính sinh học mạnh trên mô hình tế bào và động vật, đi kèm độc tính nhất định khi dùng liều cao [4, 5]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu chứng minh tác dụng diệt nấm hay trị ghẻ trên người khi nấu nước lá tắm rửa ngoài da.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá rửa da
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, nấu càng đặc càng tốt". Thực tế, dịch chiết đậm đặc chứa lượng lớn saponin và tanin chưa qua tinh chế dễ làm biến tính protein bề mặt tế bào, gây cảm giác khô căng, rát bỏng và làm hàng rào biểu bì thương tổn nặng nề hơn. Các dữ liệu độc học tế bào cho thấy saponin chiết từ lá cây có thể gây chết tế bào đại thực bào ở nồng độ thấp (khoảng 1 microg/ml) [4].
Nhiều người cũng tin rằng nước lá đun sôi có thể làm lành các vết lở loét sâu do cào gãi khi bị ghẻ. Ngược lại, việc ngâm rửa vết thương hở bằng nước lá tự nấu tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn ngược từ cặn bã thực vật, vi nấm hoặc bụi bẩn còn sót lại. Nước lá không vô trùng tuyệt đối như các dung dịch sát khuẩn y tế chuẩn hóa, dễ dẫn đến viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng huyết nguy hiểm.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không nên dùng?
Người có vết thương hở sâu, da bị lở loét trợt biểu bì nặng, chảy mủ hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát tuyệt đối không được dùng nước lá đơn răng cưa để ngâm rửa hay đắp bã. Lớp bảo vệ tự nhiên của da lúc này đã mất, các hoạt chất saponin và tạp chất sẽ thấm thẳng vào mô hạt gây xót buốt dữ dội, hoại tử mô nông và làm chậm quá trình lành sẹo.
Người có cơ địa viêm da tiếp xúc dị ứng, da quá nhạy cảm cũng cần hết sức cẩn trọng. Dù các chế phẩm thảo dược bôi ngoài nói chung thường được đánh giá là dung nạp tốt hơn một số hóa chất tổng hợp [2, 6], nguy cơ kích ứng da, nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy vẫn có thể xảy ra ở những cá nhân nhạy cảm [6].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh không nên tự ý dùng nước lá này. Các nghiên cứu hiện có về chiết xuất lá đơn răng cưa chưa từng được thử nghiệm về tính an toàn trên phụ nữ có thai hay trẻ nhỏ; các tổng quan lâm sàng về thảo dược bôi ngoài da cũng thường loại trừ nhóm thai phụ [7]. Do đó, phụ huynh tuyệt đối không dùng tắm cho trẻ nhỏ khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Hướng dẫn sử dụng ngoài da an toàn và hạn chế kích ứng
Nếu muốn áp dụng phương pháp dân gian này như một biện pháp vệ sinh hỗ trợ cho vùng da lành lặn bị ngứa nhẹ, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo vệ biểu bì:
Trước hết, chỉ nên dùng một lượng lá tươi vừa phải, không nấu nước quá đặc. Toàn bộ lá và cành non phải được rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng để loại bỏ bụi bẩn, trứng côn trùng và nấm mốc bám ngoài tự nhiên trước khi cho vào nồi.
Khi đun sôi, chỉ nấu kỹ trong thời gian vừa đủ rồi gạn lấy phần nước trong, loại bỏ hoàn toàn cọng bã vụn. Trước khi dùng, phải pha loãng nước lá với nước sạch nguội để đạt độ ấm vừa phải, nồng độ loãng màu vàng nhạt. Tuyệt đối không dùng nước quá nóng vì nhiệt độ cao sẽ phá hủy lớp màng lipid bảo vệ da, làm da khô rát và ngứa dữ dội hơn sau khi tắm.
Thực hiện thử phản ứng dị ứng trước khi dùng diện rộng: thoa một ít nước lá đã pha loãng lên vùng da nhỏ ở mặt trong cẳng tay và theo dõi trong 24 giờ. Nếu không có biểu hiện đỏ rát, châm chích mới tiến hành rửa nhẹ nhàng ngoài da. Không chà xát cọng lá lên bề mặt tổn thương để tránh gây trầy xước biểu bì. Sau khi tắm hoặc rửa nước lá, cần dội lại bằng nước sạch và dùng khăn mềm thấm khô nhẹ nhàng.
Lá đơn răng cưa chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng nhưng việc đun rửa ngoài da chỉ mang tính chất vệ sinh hỗ trợ theo kinh nghiệm dân gian. Người bệnh cần giữ nồng độ nước loãng, không ngâm rửa trên vết thương hở sâu và phải đi khám da liễu để được kê đơn thuốc đặc trị khi bị ghẻ hay nấm mốc.
