Nhiều người khi phát hiện sỏi đường tiết niệu thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian với hy vọng "đánh tan" sỏi mà không cần can thiệp y tế. Trong số các cây cỏ được truyền tai nhau, cây rút dại (thường thuộc chi Aeschynomene, như Aeschynomene indica) được đồn thổi có khả năng lợi tiểu mạnh mẽ và tống sỏi thận ra ngoài nhanh chóng. Thực hư tác dụng của loại cây này ra sao dưới lăng kính y học hiện đại vẫn là điều khiến nhiều người bệnh băn khoăn.

Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học thực nghiệm hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây rút dại có khả năng điều trị sỏi thận hoặc làm tan sỏi. Những lời truyền miệng hoàn toàn xuất phát từ kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.

Cơ chế bài sỏi và vai trò của lợi tiểu trong y học

Sỏi tiết niệu là bệnh lý hình thành tinh thể lắng đọng trong thận hoặc đường dẫn niệu [2, 3]. Đây là căn bệnh phổ biến thứ ba trong các bệnh lý về đường tiết niệu, sau nhiễm trùng tiểu và bệnh tuyến tiền liệt, với tỷ lệ mắc ước tính từ 2% đến 3% dân số và tỷ lệ tái phát suốt đời lên tới khoảng 50% [1]. Các phương pháp xử trí sỏi hiện nay bao gồm theo dõi, tán sỏi ngoài cơ thể và các can thiệp ngoại khoa khác [1].

Trong y học, thuốc lợi tiểu có vai trò thúc đẩy thận tăng bài tiết nước tiểu và điện giải [2]. Việc tăng lưu lượng dòng nước tiểu được cho là có thể hỗ trợ tống xuất các mảnh sỏi vụn ra khỏi đường tiết niệu [1]. Tuy nhiên, các thuốc lợi tiểu tác động bằng cách can thiệp vào quá trình tái hấp thu ở các đoạn khác nhau của ống thận [2]. Điều này đòi hỏi sự kiểm soát y khoa chặt chẽ vì dùng thuốc bừa bãi có thể gây mất kali nghiêm trọng hoặc rối loạn cân bằng khoáng chất trong cơ thể [2].

Nghiên cứu nói gì về lợi tiểu hỗ trợ tống sỏi?

Mặc dù cây rút dại chưa được nghiên cứu điều trị sỏi, y học hiện đại đã ghi nhận việc phối hợp liệu pháp lợi tiểu có thể hỗ trợ hiệu quả điều trị sỏi sau các thủ thuật can thiệp y khoa [1].

Một phân tích tổng hợp và tổng quan hệ thống công bố năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu MEDLINE, EMBASE và Thư viện Cochrane (dữ liệu từ tháng 1/1980 đến tháng 11/2019) đã đánh giá hiệu quả của thuốc lợi tiểu trên bệnh nhân tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) [1]. Tổng cộng có 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 1.344 bệnh nhân được đưa vào phân tích [1].

Kết quả cho thấy, so với nhóm dùng giả dược, nhóm bệnh nhân được dùng thuốc lợi tiểu trong quá trình tán sỏi ngoài cơ thể có tỷ lệ sạch sỏi thành công cao hơn đáng kể (tỷ số chênh OR = 1,73; khoảng tin cậy 95% CI: 1,35 - 2,21; P < 0,0001) [1]. Nhóm này cũng có tỷ lệ vỡ sỏi cao hơn (OR = 2,83; 95% CI: 1,30 - 6,16; P = 0,009) và số lần can thiệp trung bình cho mỗi viên sỏi ít hơn (chênh lệch trung bình MD = -0,13; 95% CI: -0,25 đến -0,01; P = 0,03) [1]. Tuy nhiên, số lượng xung kích trung bình cho mỗi viên sỏi giữa hai nhóm là tương đương (MD = -126,89; 95% CI: -394,53 đến 140,76; P = 0,35) [1]. Nghiên cứu kết luận thuốc lợi tiểu trong can thiệp tán sỏi ngoài cơ thể mang lại hiệu quả quản lý sỏi tốt hơn và giảm nguy cơ biến chứng [1].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng khác về chế phẩm bổ sung đa thành phần hỗ trợ tán sỏi ngoài cơ thể cũng được tiến hành [5, 6]. Một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở so sánh đa trung tâm năm 2014 tại Nga trên 114 bệnh nhân (18 - 75 tuổi, độ tuổi trung bình 45,56 ± 12,49) sau tán sỏi ngoài cơ thể cho thấy sản phẩm bổ sung NefroDoz có tác dụng lợi tiểu, chống viêm và hỗ trợ đào thải mảnh sỏi (lithokinetic) [3]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2011 trên 60 bệnh nhân sỏi tiết niệu kèm viêm đài bể thận mạn tính được tán sỏi ngoài cơ thể, trong đó 30 bệnh nhân dùng chế phẩm Uroprofit, ghi nhận tác dụng tăng lượng nước tiểu 24 giờ, giảm bạch cầu niệu và giảm tinh thể niệu [4].

Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ xem xét liệu pháp lợi tiểu hoặc thực phẩm bổ sung chuyên biệt như một biện pháp bổ trợ sau khi viên sỏi đã được phá vỡ bằng thiết bị y tế hiện đại, hoàn toàn không phải là phương pháp tự uống thảo dược đơn thuần để làm tan sỏi tại nhà [1, 5, 6].

Khoảng trống dữ liệu khoa học về cây rút dại

Hiện nay, các công trình nghiên cứu quốc tế về chi thực vật rút dại (Aeschynomene) hầu như chỉ tập trung vào góc độ thực vật học, di truyền và vi sinh vật [7, 8]. Cụ thể, các nghiên cứu năm 1994 và 2014 tập trung phân tích nốt sần cộng sinh cố định đạm, axit béo, trình tự 16S rRNA và hiện tượng đa bội hóa loài của chi Aeschynomene (bao gồm Aeschynomene indica) [7, 8].

Hoàn toàn không có bất kỳ báo cáo khoa học nào chứng minh độc tính, độ an toàn hay hiệu quả sinh học của cây rút dại trong việc lợi tiểu hoặc bài tiết sỏi thận ở người [7, 8].

Trong khi đó, ở lĩnh vực nghiên cứu dược liệu tự nhiên trị sỏi, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên động vật đối với một số loài cây khác, nhưng kết quả này cũng chưa thể ngoại suy cho cây rút dại:

  • Cây thủy xương bồ (Acorus calamus L.): Thử nghiệm năm 2016 trên chuột cống trắng Wistar đực bị gây sỏi canxi oxalat bằng ethylene glycol 0,75% trong 28 ngày cho thấy chiết xuất ethanol liều 750 mg/kg làm tăng lượng nước tiểu (p < 0,001), tăng thải trừ ion natri và kali (p < 0,05) tương tự furosemide, đồng thời giảm lắng đọng các chất tạo sỏi (p < 0,05) tương đương thuốc chuẩn Cystone [5].
  • Cây mãng cầu xiêm/na (Annona squamosa Linn.): Thử nghiệm năm 2020 trên chuột cống trắng Wistar ở hai mức liều chiết xuất lá 250 và 500 mg/kg cho thấy liều 500 mg/kg có hoạt tính lợi tiểu và chống tạo sỏi vượt trội dựa trên thể tích nước tiểu, pH và các chỉ số sinh hóa máu [2].
  • Cây tai tượng ấn (Acalypha indica Linn.): Thử nghiệm năm 2011 trên chuột đực bị gây sỏi tiết niệu bằng ethylene glycol 0,75% trong 30 ngày ghi nhận chiết xuất liều 200 mg/kg/ngày giúp hồi phục hoạt tính các enzym màng tế bào và enzym đánh dấu (AST, ALT, ACP, ALP) về mức gần bình thường [6].

Cần nhấn mạnh rằng, tất cả các dữ liệu khả quan nói trên chỉ xuất hiện ở các loài thực vật khác và mới dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm, chưa chứng minh được hiệu quả chữa bệnh trên cơ thể người [2, 3, 4].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi tự chữa sỏi thận bằng cây cỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng cây thuốc mọc dại có thể "bào mòn" hoặc "phá tan" sỏi thận lớn. Các viên sỏi tiết niệu được hình thành từ nhiều tinh thể khoáng chất phức tạp [1, 4]. Không có loại thảo dược uống vào mà hòa tan được sỏi ngay lập tức.

Nguy cơ lớn hơn là nếu cây cỏ có tác dụng kích thích đi tiểu bất ngờ, dòng nước tiểu tăng áp lực có thể đẩy các viên sỏi kích thước lớn di chuyển vào niệu quản, gây tắc nghẽn đường tiểu cấp tính. Tình trạng này dẫn đến những cơn đau quặn thận dữ dội, ứ nước tại thận và nguy cơ suy giảm chức năng thận cấp nếu không được cấp cứu kịp thời. Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý thu hái cây rút dại ngoài môi trường tự nhiên dễ dẫn đến nhầm lẫn loài cây, hoặc nhiễm phải kim loại nặng, thuốc trừ sâu và vi sinh vật gây hại.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người đang được chẩn đoán có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô, hoặc sỏi đang gây biến chứng ứ nước, nhiễm trùng tiết niệu tuyệt đối không được tự ý dùng nước lá rút dại để "bài sỏi".

Người bệnh có tiền sử suy thận, suy tim, người cao tuổi hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị chuyên khoa cần hết sức cẩn thận, bởi việc tự ý dùng các loại cây cỏ lợi tiểu không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn điện giải nghiêm trọng (như mất cân bằng natri, kali) và làm trầm trọng thêm các bệnh lý nền [2, 3].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Đối với người bị sỏi thận, việc quản lý và điều trị bệnh cần tuân theo các nguyên tắc y khoa đã được kiểm chứng thay vì trông chờ vào thảo dược truyền miệng:

  • Thăm khám chuyên khoa: Khi có triệu chứng đau lưng hông, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu ra máu, cần đi khám tại cơ sở y tế để được siêu âm, chụp X-quang xác định chính xác kích thước và vị trí của sỏi [3].
  • Uống đủ nước: Giữ thói quen uống đủ nước mỗi ngày để duy trì lượng nước tiểu ổn định, giảm nguy cơ kết tinh khoáng chất trong nước tiểu.
  • Tuân thủ phác đồ điều trị: Nếu sỏi nhỏ có chỉ định theo dõi hoặc sỏi lớn cần can thiệp tán sỏi, mổ lấy sỏi, bệnh nhân cần tuân theo hướng dẫn dùng thuốc và can thiệp của bác sĩ chuyên khoa [1].
  • Tham vấn y khoa: Trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian hoặc thực phẩm hỗ trợ nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để tránh tương tác bất lợi với các loại thuốc đang sử dụng.

Tóm lại, cây rút dại trị sỏi thận hoàn toàn là kinh nghiệm truyền miệng và hiện đang có khoảng trống dữ liệu y học về hiệu quả cũng như độ an toàn. Người bệnh cần tỉnh táo, không đánh cược chức năng thận của bản thân vào các bài thuốc chưa được khoa học kiểm chứng.