Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường có tâm lý e ngại phẫu thuật hoặc can thiệp ngoại khoa, từ đó tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng với hy vọng làm tan sỏi tự nhiên. Trong số các loại thảo mộc thường được nhắc tới, thòng bong (còn gọi là hải kim sa) nổi lên như một vị thuốc được đồn thổi có khả năng bào mòn và tán sạch mọi loại sỏi đường tiết niệu. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự làm tiêu biến được viên sỏi như lời đồn, hay đây chỉ là sự nhầm lẫn giữa tác dụng hỗ trợ bài tiết và hiệu quả điều trị thực tế?
Câu trả lời dựa trên cơ sở khoa học hiện nay là: thòng bong hoàn toàn không có khả năng "tán" hay làm tan biến viên sỏi thận đã hình thành trong cơ thể người. Các bằng chứng y học hiện đại đối với các hợp chất thảo dược tự nhiên mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật nhằm đánh giá khả năng ức chế kết tinh hoặc tăng lượng nước tiểu, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa nào trên người chứng minh thòng bong có thể thay thế các can thiệp y khoa.
Thòng bong và lời đồn "thần dược tán sỏi" trong dân gian
Trong kinh nghiệm dân gian, thòng bong là loài dương xỉ mọc leo thường được thu hái toàn cây hoặc lấy phần bào tử nhỏ màu nâu vàng phủ trên lá để làm thuốc. Dược liệu này từ lâu đã được gán cho công dụng thanh nhiệt, lợi tiểu tiện, thông lâm, thường dùng cho người bị tiểu buốt, tiểu rắt hoặc có cặn lắng ở đường tiết niệu. Chính từ tác dụng thúc đẩy bài tiết nước tiểu này, nhiều lời truyền miệng đã nâng tầm thòng bong thành một loại "thần dược" có thể làm tan sỏi thận mà không cần phẫu thuật.
Thực tế, có sự nhầm lẫn rất lớn giữa việc "lợi tiểu giúp tống đẩy cặn sỏi nhỏ" và việc "hòa tan một khối sỏi rắn chắc". Khi lượng nước tiểu tăng lên, dòng chảy có thể hỗ trợ đẩy các tinh thể bùn sỏi li ti ra ngoài theo đường tiểu tự nhiên, khiến người dùng lầm tưởng rằng sỏi đã bị "tán nhỏ". Tuy nhiên, đối với những viên sỏi đã có kích thước cố định và cấu trúc canxi oxalat bền vững, việc uống nước thảo mộc đơn thuần không thể tạo ra cơ chế hòa tan hóa học để làm viên sỏi biến mất.
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý đun sắc thòng bong uống kéo dài mà không qua thăm khám thường dẫn đến việc bỏ lỡ giai đoạn điều trị tối ưu. Sỏi không tan đi mà tiếp tục tăng kích thước, gây tắc nghẽn niệu quản, ứ nước ở đài bể thận và dẫn đến suy giảm chức năng thận mạn tính mà người bệnh không hề hay biết.
Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat diễn ra như thế nào?
Để hiểu vì sao các loại cây cỏ khó lòng "tán sỏi", cần nhìn vào bản chất sinh hóa học của bệnh sỏi đường tiết niệu. Dạng sỏi phổ biến nhất ở người là sỏi canxi oxalat, chiếm phần lớn các trường hợp mắc bệnh sỏi thận trên lâm sàng [1]. Quá trình hình thành sỏi không diễn ra trong một sớm một chiều mà trải qua nhiều giai đoạn nối tiếp nhau, bắt đầu từ hiện tượng siêu bão hòa các chất khoáng trong nước tiểu.
Khi nồng độ canxi và oxalat trong nước tiểu vượt quá ngưỡng hòa tan, các ion này sẽ kết hợp lại với nhau để tạo thành các mầm tinh thể ban đầu, hay còn gọi là quá trình tạo mầm (nucleation). Sau khi mầm tinh thể hình thành, chúng bắt đầu tích tụ, kết tụ lại với nhau thành các cụm lớn hơn (aggregation) và tiếp tục phát triển về kích thước (growth) [2]. Nếu các tinh thể này không bị dòng nước tiểu rửa trôi kịp thời, chúng sẽ lắng đọng và bám dính vào lớp lót biểu mô của ống thận [1].
Các nghiên cứu mô học trên mô hình thực nghiệm cho thấy tinh thể canxi oxalat thường nằm trong lòng ống thận và gắn vào màng đáy của lớp biểu mô bị bong tróc, tổn thương [1]. Đỉnh nhú thận và vòm thận là những vị trí lắng đọng ưu tiên của các khối sỏi canxi oxalat kích thước lớn [1]. Nước tiểu của các đối tượng hình thành sỏi luôn có độ siêu bão hòa canxi oxalat cao hơn đáng kể so với nhóm khỏe mạnh [1]. Một khi cấu trúc tinh thể đã liên kết chặt chẽ và lắng đọng vào mô thận, không có cơ chế dược lý nào của thảo mộc tự nhiên có thể làm vỡ vụn khối cứng này từ bên trong.
Bằng chứng từ mô hình thực nghiệm: Lợi ích và khoảng cách tới con người
Nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh của sỏi thận đòi hỏi các mô hình thực nghiệm đa dạng trước khi có thể áp dụng bất kỳ liệu pháp nào trên cơ thể người. Động vật gặm nhấm, đặc biệt là chuột cống trắng, thường được sử dụng rộng rãi để tạo mô hình sỏi canxi oxalat do tình trạng sỏi tự phát ở loài này rất hiếm [1]. Các nhà khoa học tạo sỏi thực nghiệm trên chuột bằng cách gây tăng oxalat niệu thông qua việc cho dùng quá mức oxalat, tiếp xúc với độc chất ethylene glycol, hoặc can thiệp chế độ dinh dưỡng [1]. Do quá trình chuyển hóa oxalat ở chuột gần như tương đồng với người, mô hình này giúp làm sáng tỏ nhiều phản ứng tổn thương thận đi kèm với lắng đọng tinh thể [1].
Tuy nhiên, việc chuyển giao kết quả từ động vật gặm nhấm sang người gặp phải những giới hạn nhất định [3]. Một số nghiên cứu đánh giá việc sử dụng mô hình động vật lớn hơn như lợn trong suốt 8 năm để tìm hiểu sâu hơn về tình trạng tăng oxalat niệu và bệnh thận do tinh thể oxalat gây ra [3]. Mô hình lợn mang lại nhiều góc nhìn sinh lý tương đồng hơn với người, giúp bổ khuyết cho các hạn chế khi chỉ nghiên cứu trên chuột [3].
Thậm chí, các nhà khoa học còn phát triển cả mô hình ruồi giấm Drosophila bằng cách cho ăn các tác nhân sinh sỏi như ethylene glycol, hydroxyl-L-proline và natri oxalat [4]. Sau các khoảng thời gian khác nhau, ống Malpighian (cơ quan tương đương thận ở côn trùng) được mổ xẻ và quan sát dưới kính hiển vi phân cực để phát hiện các tinh thể lưỡng chiết [4]. Kính hiển vi điện tử quét (SEM) và phổ tán sắc năng lượng tia X (EDX) đã xác nhận thành phần tinh thể chủ yếu là canxi oxalat [4]. Trong mô hình này, việc dùng kali citrat đã làm giảm số lượng và thay đổi tính toàn vẹn của các tinh thể do ethylene glycol gây ra [4].
Những mô hình trên cho thấy khoa học cần những bước đi rất phức tạp từ côn trùng, gặm nhấm đến động vật lớn chỉ để hiểu về sự lắng đọng tinh thể. Đối với thòng bong, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người đạt chuẩn để chứng thực tác dụng làm tan sỏi, và các dữ liệu sơ khởi nếu có ở mức thực nghiệm hoàn toàn không đủ căn cứ để kết luận trên bệnh nhân thực tế.
Thử nghiệm ức chế kết tinh: Dữ liệu từ phòng thí nghiệm
Khi xem xét các thảo dược hay chiết xuất tự nhiên có tiềm năng đối với sỏi thận, giới khoa học thường kiểm tra tác động của chúng đối với ba giai đoạn: tạo mầm, kết tụ và phát triển tinh thể canxi oxalat trong ống nghiệm, sau đó thử nghiệm đối chứng trên động vật [2]. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chiết xuất giàu phlorotannin từ rong biển Sargassum wightii với hiệu suất chiết đạt 74,5 g/kg, các thử nghiệm in vitro đã ghi nhận chiết xuất này có khả năng ức chế tạo mầm, kết tụ và phát triển tinh thể canxi oxalat phụ thuộc vào nồng độ, được hỗ trợ bởi hình ảnh SEM [2].
Khi đưa vào mô hình in vivo trên chuột cống đực Sprague-Dawley bị gây sỏi bằng gentamicin kết hợp chế độ ăn sinh sỏi (gồm 5% amoni oxalat và thức ăn viên), chiết xuất tự nhiên này đã làm giảm độ siêu bão hòa của cả canxi lẫn oxalat trong nước tiểu, huyết thanh và giảm lắng đọng ở thận [2]. Các phân tích mô bệnh học cũng củng cố cho kết quả sinh hóa này, cho thấy tiềm năng trong việc ngăn ngừa tái phát sỏi hơn là phá vỡ viên sỏi đã cứng chắc [2].
Tương tự, các nghiên cứu từ năm 1986 trên mô hình động vật bị sỏi canxi oxalat đã chứng minh tác dụng ức chế tạo sỏi của các hoạt chất như pyridoxine và magie [5]. Việc bổ sung pyridoxine hoặc magie cho động vật thí nghiệm đã ức chế sự hình thành các mảng bám trên nhú thận [5]. Đáng chú ý, việc chỉ dùng riêng magie cũng giúp làm giảm đáng kể tần suất xuất hiện tình trạng nhiễm canxi thận (nephrocalcinosis) [5].
Những dữ liệu trên chỉ ra rằng các chất tự nhiên hoặc vi chất chủ yếu đóng vai trò phòng ngừa kết tinh hoặc hạn chế sự phát triển thêm của mầm sỏi trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt. Hoàn toàn không có dữ liệu nào cho thấy thòng bong hay bất kỳ chiết xuất thảo mộc nào có thể làm tiêu biến một viên sỏi thận kích thước lớn đã tồn tại trong đài bể thận của con người.
Vi khuẩn đường ruột và độ bão hòa nước tiểu: Các yếu tố then chốt
Sự hình thành và tiến triển của sỏi thận phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố chuyển hóa nội sinh và sự cân bằng hóa sinh trong cơ thể, chứ không đơn thuần chỉ phụ thuộc vào việc uống một loại nước lá. Một trong những hướng nghiên cứu quan trọng là mối liên hệ giữa hệ vi sinh vật đường ruột và bài tiết oxalat qua đường tiểu [6]. Vi khuẩn Oxalobacter formigenes là một vi khuẩn kỵ khí trong đường ruột sử dụng oxalat làm nguồn năng lượng duy nhất [6].
Một nghiên cứu năm 2009 trên 76 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 4,1 đến 18 tuổi) bị sỏi canxi vô căn (gồm 36 trẻ xác nhận có sỏi canxi oxalat qua phân tích hóa học và 40 trẻ có nghi ngờ lâm sàng mạnh) so sánh với 50 đối chứng khỏe mạnh cho thấy: tỷ lệ có O. formigenes trong phân ở nhóm bệnh nhân là 27,6% (21/76 trẻ), tương đương với 26% ở nhóm đối chứng [6]. Tuy nhiên, lượng bài tiết oxalat trong nước tiểu 24 giờ ở nhóm trẻ có vi khuẩn O. formigenes thấp hơn đáng kể so với nhóm không có vi khuẩn này, với trung vị lần lượt là 0,319 mmol/1,73 m2/24 giờ (dao động 0,141-0,546) so với 0,437 mmol/1,73 m2/24 giờ (dao động 0,198-0,967) [6]. Điều này chứng tỏ sự vắng mặt của vi khuẩn chuyển hóa oxalat có thể làm tăng lượng oxalat bài tiết, thúc đẩy nguy cơ tạo sỏi [6].
Bên cạnh yếu tố vi sinh, độ bão hòa nước tiểu là chỉ số trực tiếp quyết định khả năng kết tinh sỏi [7]. Trong một nghiên cứu năm 1998 sử dụng chương trình máy tính EQUIL 2 trên 30 trẻ bị sỏi thận, 36 trẻ tiểu máu đơn độc và 15 trẻ khỏe mạnh, các nhà khoa học đã đo lường bài tiết 24 giờ của nhiều ion như canxi, natri, oxalat, citrat, magie, phosphat để tính toán độ bão hòa canxi oxalat [7]. Trẻ bị sỏi thận có sự gia tăng đáng kể lượng bài tiết canxi, oxalat và độ bão hòa nước tiểu so với nhóm đối chứng [7]. Nghiên cứu xác định giá trị ngưỡng 4,29 của độ bão hòa nước tiểu giúp phân tách nhóm trẻ có nguy cơ cao phát triển sỏi với độ phân loại chính xác lên tới 85,41% [7].
Những phát hiện khoa học này khẳng định cơ chế sinh sỏi chịu sự chi phối chặt chẽ của các chỉ số sinh hóa và bài tiết oxalat, canxi phức tạp. Do đó, việc kỳ vọng thòng bong giải quyết được tận gốc căn bệnh sỏi thận mà bỏ qua các yếu tố chuyển hóa nền tảng là điều hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị sỏi thận
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đồng nhất khái niệm "lợi tiểu" với "tán sỏi". Khi sử dụng các bài thuốc từ thòng bong, lượng nước tiểu đào thải trong ngày thường tăng lên do tính chất lợi niệu của thảo mộc. Điều này đôi khi có thể giúp cuốn trôi các tinh thể bùn sỏi cực nhỏ hoặc cặn lắng chưa kịp kết tụ. Tuy nhiên, nhiều người nhầm tưởng rằng viên sỏi lớn của mình đã bị "bào mòn" và vỡ ra, dẫn tới tâm lý chủ quan không tái khám định kỳ.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể uống thay nước lọc hằng ngày với số lượng lớn. Bất kỳ loại dược liệu nào khi đưa vào cơ thể đều phải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Việc tự ý sử dụng thòng bong không rõ nguồn gốc, liều lượng tùy tiện, hoặc dược liệu bị ẩm mốc, nhiễm kim loại nặng và hóa chất bảo quản có thể gây độc trực tiếp cho nhu mô thận, làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng lọc máu.
Cuối cùng, không ít người tin rằng thòng bong có thể trị được mọi loại sỏi. Thực tế, sỏi đường tiết niệu có rất nhiều dạng khác nhau như sỏi canxi oxalat, canxi phosphat, sỏi acid uric, sỏi cystin hay sỏi nhiễm trùng (struvite). Mỗi loại sỏi có cơ chế sinh bệnh, nồng độ pH nước tiểu và phương pháp điều trị hoàn toàn khác biệt. Dùng một loại nước lá duy nhất cho mọi thể sỏi là cách tiếp cận phản khoa học và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi đối mặt với sỏi thận?
Bệnh nhân đã được chẩn đoán có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô hoặc sỏi gây tắc nghẽn đường dẫn nước tiểu tuyệt đối không được tự ý điều trị tại nhà bằng thòng bong hay bất kỳ loại thảo dược nào. Khi viên sỏi gây bít tắc niệu quản, việc tự ý uống các loại thuốc lợi tiểu mạnh có thể làm tăng áp lực lọc của cầu thận, khiến thận ứ nước nhanh hơn, gây ra cơn đau quặn thận dữ dội và nguy cơ vỡ đài bể thận hoặc nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Hiện nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả của thòng bong trên đối tượng phụ nữ có thai hay nuôi con bằng sữa mẹ. Do đó, nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng để tránh ảnh hưởng xấu tới thai nhi và trẻ nhỏ.
Trẻ em và thanh thiếu niên bị sỏi thận cũng cần được theo dõi y tế chặt chẽ bởi các bác sĩ chuyên khoa nhi và tiết niệu. Nghiên cứu cho thấy sỏi ở trẻ em thường liên quan đến các rối loạn chuyển hóa nguyên phát, bài tiết oxalat bất thường hoặc thiếu hụt các vi khuẩn đường ruột bảo vệ như Oxalobacter formigenes [6]. Việc can thiệp bằng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng trên trẻ nhỏ có thể làm chậm trễ việc phát hiện các bệnh lý chuyển hóa di truyền tiềm ẩn.
Người có bệnh nền mạn tính như suy thận, tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào. Việc tương tác giữa các hoạt chất trong dược liệu với thuốc tây y có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc gây rối loạn điện giải nghiêm trọng.
Lời khuyên thực tế để chăm sóc hệ tiết niệu an toàn
Thay vì tìm kiếm các biện pháp tán sỏi truyền miệng chưa được khoa học chứng thực, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác lập để bảo vệ đường tiết niệu. Việc quan trọng hàng đầu là duy trì lượng nước uống đầy đủ trong ngày, giúp làm loãng nước tiểu và giảm độ siêu bão hòa của các ion canxi và oxalat [1], [7]. Khi nước tiểu không bị quá bão hòa, nguy cơ tạo mầm và kết tụ tinh thể sẽ giảm đi rõ rệt [2].
Về chế độ ăn uống, cần giảm lượng muối tiêu thụ, duy trì lượng canxi từ thực phẩm ở mức cân bằng, tránh dung nạp quá mức các thực phẩm chứa hàm lượng oxalat cao. Không nên tự ý kiêng khem canxi quá mức vì có thể làm tăng hấp thu oxalat tự do tại ruột, gián tiếp làm tăng bài tiết oxalat qua nước tiểu và tăng nguy cơ sỏi [1], [6]. Việc bổ sung các vi chất như magie hay vitamin nhóm B cũng cần có chỉ định chuyên môn, dựa trên bằng chứng thực nghiệm về vai trò ức chế mảng bám tinh thể của các chất này [5].
Nếu muốn sử dụng thòng bong như một biện pháp hỗ trợ lợi tiểu nhẹ nhàng, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn nguồn dược liệu sạch và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau thắt lưng dữ dội, tiểu ra máu, tiểu đục, sốt cao hoặc rét run, cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa tiết niệu để được chẩn đoán hình ảnh và can thiệp kịp thời bằng các phương pháp hiện đại như tán sỏi ngoài cơ thể, nội soi tán sỏi qua da hoặc nội soi niệu quản.
Tóm lại, thòng bong không phải là phương thuốc kỳ diệu có thể thay thế y học hiện đại trong việc tán sỏi thận. Hiệu quả ngăn ngừa kết tinh của các hợp chất tự nhiên hiện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm mô hình thực nghiệm và ống nghiệm [2]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là con đường an toàn, hiệu quả nhất để kiểm soát sỏi thận.
