Nấm ngọc cẩu (tỏa dương) từ lâu đã trở thành vị thuốc quen thuộc trong dân gian, thường được nhiều người săn lùng để bồi bổ sức khỏe. Khi sử dụng dược liệu này, câu hỏi phổ biến nhất là nên thái mỏng sắc nước uống hàng ngày hay đem ngâm rượu để chiết xuất hoạt chất tối ưu.

Thực tế khoa học cho thấy, việc lựa chọn dung môi chiết xuất quyết định trực tiếp đến hàm lượng và hoạt tính sinh học của các hợp chất quý. Dưới góc độ hóa học và dược lý, dung môi chứa cồn (ethanol) hoặc hỗn hợp cồn - nước tỏ ra vượt trội hơn hẳn nước đơn thuần trong việc thu hồi polyphenol, flavonoid và các chất chống oxy hóa, dù việc dùng nước nóng vẫn mang lại những giá trị riêng và an toàn hơn cho gan.

Bản chất của các hoạt chất và cơ chế hòa tan

Các nhóm chất quý trong dược liệu, đặc biệt là nhóm polyphenol, flavonoid và sterol thực vật, thường có độ phân cực trung bình đến yếu. Theo nguyên lý hòa tan tương đồng trong hóa học, các chất có cực sẽ dễ tan trong dung môi phân cực, và ngược lại. Nước là dung môi cực mạnh, trong khi cồn (ethanol) có độ phân cực vừa phải nhờ chứa cả nhóm hydroxyl (-OH) và gốc ethyl không phân cực.

Chính vì vậy, ethanol dễ dàng thâm nhập vào màng tế bào thực vật, hòa tan các hợp chất phenolic, carboxylic anthraquinones và flavonoid tốt hơn [1]. Ngược lại, nước đơn thuần khi đun nóng thường chỉ hòa tan tốt các hợp chất đường đa (polysaccharide), một số glycoside hoặc các acid phenolic ưa nước [2, 4]. Ngoài ra, nhiệt độ cao trong quá trình đun sôi kéo dài có thể làm phân hủy các hoạt chất nhạy cảm với nhiệt, làm giảm hiệu lực sinh học của bài thuốc [1].

Tuy nhiên, cồn ethanol nồng độ quá cao hoặc các dung môi công nghiệp như methanol lại tiềm ẩn rủi ro độc tính nếu lạm dụng [3, 7]. Do đó, việc tối ưu hóa tỷ lệ dung môi để vừa chiết tối đa hoạt chất, vừa đảm bảo an toàn cho cơ thể là vấn đề then chốt.

Bằng chứng chiết xuất từ nghiên cứu trên chi Tỏa dương

Để trả lời trực tiếp cho việc sắc nước hay ngâm cồn đối với nấm ngọc cẩu, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài tỏa dương (Balanophora latisepala) thu hái tại vùng núi An Giang, Việt Nam đã cung cấp dữ liệu thực nghiệm quan trọng [2]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của dịch chiết nước, methanol và ethanol trên chuột thí nghiệm bình thường, chuột dung nạp glucose và chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin [2].

Chuột được cho uống các loại dịch chiết với liều lượng 500 mg/kg [2]. Kết quả theo dõi suốt 21 ngày cho thấy, dịch chiết nước và ethanol hoàn toàn không làm thay đổi đường huyết ở chuột khỏe mạnh (P > 0.05) [2]. Đáng chú ý, ở nhóm chuột đái tháo đường, dịch chiết ethanol giúp giảm 40,33% đường huyết sau 21 ngày nghiên cứu, trong khi dịch chiết methanol làm giảm 45,67% [2].

Ngược lại, dịch chiết nước sắc từ thảo dược này không cho thấy bất kỳ hiệu quả làm giảm đường huyết nào trên chuột đái tháo đường trong suốt 21 ngày (tương tự như nhóm đối chứng dùng gliclazide 10 mg/kg) [2]. Bên cạnh đó, cả dịch chiết methanol và ethanol đều có hiệu quả trong việc điều hòa nồng độ men gan ở chuột bệnh [2]. Thử nghiệm trên động vật này cho thấy việc dùng cồn giúp chiết tách được các hoạt chất sinh học hỗ trợ đường huyết mà nước sôi thông thường đã bỏ sót [2].

Bằng chứng từ các loại nấm và thảo dược tự nhiên

Ưu thế của dung môi cồn và hỗn hợp cồn - nước trong việc chiết tách polyphenol tiếp tục được khẳng định qua nhiều công trình nghiên cứu trên các loài nấm và dược liệu khác.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 về nấm linh chi tự nhiên (Ganoderma lucidum) vùng núi cao Nepal đã so sánh trực tiếp hiệu quả của nước, ethanol, methanol và acetone [3]. Kết quả định lượng cho thấy dung môi ethanol thu được hàm lượng phenolic tổng số cao nhất (đạt 376,5 ± 9,3 mg PG/g) và hàm lượng flavonoid tổng số cao nhất (đạt 30,3 ± 0,5 mg QE/g) [3]. Dịch chiết ethanol thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH, superoxide, hydroxyl và nitric oxide vượt trội, đồng thời cùng dịch chiết nước ức chế mạnh tế bào ung thư HeLa (>65% ở nồng độ 1000 microg/mL) [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2025 trên nấm bụng dê (morel mushroom) đã chỉ ra rằng phương pháp phối hợp ethanol - nước đem lại hiệu suất vượt trội so với chỉ dùng một dung môi đơn lẻ [4]. Cụ thể, hệ dung môi ethanol - nước đạt hiệu suất chiết 6,99% polysaccharide và 37,81% tinh dầu, trong khi phương pháp dùng nước truyền thống chỉ đạt 6,52% polysaccharide và phương pháp cồn chỉ đạt 3,17% tinh dầu [4]. Hỗn hợp này giúp phá vỡ cấu trúc tế bào nấm mạnh hơn, tăng độ tinh sạch và nâng tỷ lệ dọn gốc tự do DPPH lên 72,77% (polysaccharide) và 72,80% (tinh dầu) [4].

Tương tự, nghiên cứu tối ưu hóa chiết xuất polyphenol từ màng hạt óc chó năm 2018 cho thấy nhiệt độ cao kết hợp với tỷ lệ cồn - nước cân bằng là yếu tố quyết định [5]. Các hợp chất như catechin, syringic acid, gallic acid và protocatechuic acid đều đạt hiệu suất thu hồi tối ưu khi có mặt của ethanol pha nước ở nhiệt độ thích hợp [5].

Nguy cơ độc tính và hạn chế của các loại dung môi

Mặc dù cồn hòa tan polyphenol tốt hơn, việc sử dụng dung môi cần hết sức thận trọng về mặt an toàn độc học. Dung môi hữu cơ như methanol có khả năng chiết rất mạnh các hợp chất terpen, triterpen và phenolic phân cực, nhưng lại có độc tính cao và bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn trước khi ứng dụng cho thực phẩm hoặc sinh học [1]. Nghiên cứu trên loài tỏa dương cũng ghi nhận dịch chiết methanol hạ đường huyết ở cả chuột khỏe mạnh bình thường (P < 0.05), cho thấy nguy cơ gây rối loạn chuyển hóa nếu không kiểm soát liều [2]. Do đó, tuyệt đối không tự ý dùng cồn công nghiệp hay cồn methanol để ngâm dược liệu.

Ngay cả với ethanol thực phẩm (rượu nấu), ethanol là chất có thể gây độc cho gan, hệ thần kinh và làm tăng huyết áp nếu tiêu thụ quá mức. Ngoài ra, nghiên cứu trên chuột dùng tỏa dương ghi nhận cấu trúc đảo tụy ở chuột bệnh đều bị thoái hóa tạo khoảng trống do tổn thương tế bào beta, cho thấy dược liệu không thể giúp tái tạo hoàn toàn mô tụy đã hỏng [2]. Việc lạm dụng rượu ngâm nấm ngọc cẩu dưới danh nghĩa "bổ thận tráng dương" có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý gan mật sẵn có.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngọc cẩu

Nhiều người tin rằng "ngâm rượu càng đặc, độ cồn càng cao thì càng tốt". Đây là quan niệm sai lầm. Dữ liệu khoa học cho thấy cồn tuyệt đối đôi khi làm biến tính protein tế bào, làm chai cứng dược liệu và cản trở việc khuếch tán hoạt chất. Ngược lại, hệ dung môi nhị phân cồn - nước (tương đương rượu nếp từ 35 - 40 độ) mới là môi trường tối ưu để phá vỡ vách tế bào và hòa tan đồng thời cả chất ưa nước lẫn chất ưa mỡ [4, 6].

Hiểu lầm thứ hai là nước sắc ngọc cẩu không có giá trị gì. Thực tế, nước nóng vẫn chiết xuất rất tốt các polysaccharide hòa tan và một số acid phenolic [2, 4]. Dù hiệu quả hạ đường huyết trên động vật không bằng dịch cồn, nước sắc lại là giải pháp thay thế hoàn hảo cho những người không dung nạp được cồn [2].

Cuối cùng, không ít người coi ngọc cẩu như thần dược chữa dứt điểm bệnh tiểu đường hoặc yếu sinh lý. Nghiên cứu thực tế mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột đái tháo đường thực nghiệm và hỗ trợ điều hòa men gan, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định khả năng chữa khỏi bệnh [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Cần phân định rõ ràng giữa dạng sắc nước và dạng ngâm rượu khi dùng cho từng đối tượng:

  • Người mắc bệnh gan (viêm gan, xơ gan, men gan cao): Tuyệt đối không sử dụng dạng ngâm rượu. Dù dịch chiết cồn có thể hỗ trợ điều hòa men gan trên chuột thực nghiệm [2], cồn trong rượu uống vào cơ thể người vẫn chuyển hóa qua gan và làm tăng gánh nặng phá hủy tế bào gan.
  • Người có bệnh nền đái tháo đường: Cần theo dõi đường huyết chặt chẽ và không tự ý ngưng thuốc điều trị chỉ định. Thử nghiệm trên chuột cho thấy dịch cồn có khả năng hạ đường huyết rõ rệt [2], nên việc kết hợp tùy tiện với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn tới nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này; các nghiên cứu mới chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm hoặc tế bào [1, 7]. Nhóm này không nên sử dụng cả dạng ngâm rượu lẫn dạng sắc nước đậm đặc.
  • Người mắc bệnh dạ dày, tăng huyết áp: Cồn kích thích niêm mạc dạ dày và làm tăng áp lực mạch máu, chỉ nên cân nhắc dùng dạng nước sắc loãng nếu được thầy thuốc đồng ý.

Hướng dẫn áp dụng thực tế đúng cách

Để tận dụng tối đa hoạt chất từ nấm ngọc cẩu mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người dùng nên áp dụng linh hoạt theo các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn hình thức: Nếu mục tiêu là tối ưu hóa hàm lượng polyphenol, flavonoid và các chất chống oxy hóa, ngâm rượu nhẹ độ (khoảng 35 - 40 độ) là phương thức hiệu quả nhờ tạo ra hệ dung môi cồn - nước tương hỗ [1, 4]. Nếu người dùng có bệnh gan, dạ dày hoặc cần kiêng rượu, sắc nước uống là lựa chọn an toàn [2].
  • Cách sắc nước: Nên thái mỏng dược liệu tươi hoặc dùng dược liệu khô đã sao thơm. Không nên đun sôi sùng sục quá lâu ở nhiệt độ cực cao để tránh nhiệt phân hủy các chất phenolic nhạy cảm; nên hãm hoặc đun lửa nhỏ trong khoảng thời gian vừa phải [1].
  • Liều lượng sử dụng: Hiện chưa có liều lượng chuẩn hóa tuyệt đối cho người; trong nghiên cứu động vật, liều dùng là 500 mg/kg chiết xuất thô [2]. Vì vậy, trong đời sống chỉ nên dùng lượng vừa phải theo khuyến cáo của thầy thuốc Đông y, không uống rượu ngâm ngọc cẩu theo kiểu "uống say".
  • Hỏi ý kiến chuyên môn: Luôn tham khảo bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi bắt đầu dùng ngọc cẩu như một vị thuốc hỗ trợ trị bệnh, đặc biệt khi đang dùng kèm thuốc tây.

Tóm lại, ngâm rượu nhẹ độ giúp hòa tan các hợp chất polyphenol và hoạt chất sinh học trong nấm ngọc cẩu tốt hơn so với sắc nước thông thường. Tuy nhiên, hiệu quả chiết xuất cần được cân nhắc kỹ lưỡng cùng yếu tố an toàn sức khỏe, tránh việc lạm dụng rượu gây hại cho cơ thể. Người có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để chọn phương pháp sử dụng phù hợp nhất.