Lời đồn dân gian về sâm bòng bong

Sâm bòng bong hay còn gọi là quán chúng, sâm dừa thảo, là cây dương xỉ thuộc họ Ophioglossaceae với danh pháp khoa học Helminthostachys zeylanica [1]. Trong dân gian, loài cây này thường được gắn mác thảo dược quý giúp bồi bổ sức khỏe toàn diện. Nhiều người truyền tai nhau rằng sâm bòng bong có khả năng tăng cường sinh lý nam giới, bổ thận tráng dương, cải thiện phong độ chốn phòng the một cách nhanh chóng.

Chính vì tin vào lời đồn này, không ít quý ông đã tìm mua thân rễ cây để ngâm rượu uống đều đặn mỗi ngày. Việc kỳ vọng vào một loại thảo dược mọc hoang để giải quyết các vấn đề suy giảm tình dục là tâm lý rất phổ biến. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loài cây này đối với sức khỏe sinh sản nam giới liệu có căn cứ khoa học xác thực hay không?

Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh sâm bòng bong có tác dụng tăng cường sinh lý nam. Các dữ liệu khoa học về cây Helminthostachys zeylanica hiện chỉ tập trung vào đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ gan và hỗ trợ đường hô hấp trên mô hình phòng thí nghiệm hoặc động vật thực nghiệm [1, 2, 4, 7].

Bằng chứng khoa học về sinh lý nam: Hoàn toàn trống vắng

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi vị thuốc mang tên "sâm" đều có tác dụng bổ thận tráng dương hoặc kích thích sản sinh testosterone. Thực tế, qua rà soát toàn bộ các tài liệu nghiên cứu hiện có, sâm bòng bong chưa từng được thử nghiệm về nồng độ nội tiết tố nam, khả năng cương dương hay chất lượng tinh trùng trên người hay động vật.

Cần lưu ý, việc gán ghép công dụng tráng dương cho thảo dược này chủ yếu xuất phát từ đồn thổi truyền miệng thương mại hóa. Nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ rõ loài thực vật này về mặt lịch sử được dùng để chống viêm và chữa trị một số chứng bệnh khác nhau [1]. Các hoạt tính ghi nhận đều hướng về gan, kháng viêm và tiềm năng bảo vệ tim mạch, song y văn khoa học vẫn còn rất hạn chế [1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2025 cũng nhấn mạnh rằng các hoạt chất ugonin phân lập từ Helminthostachys zeylanica được ghi nhận với các vai trò sinh học như kháng viêm, bảo vệ thần kinh, chống oxy hóa, ức chế tạo hắc tố melanosome, ngừa loãng xương và điều hòa miễn dịch [2]. Hoàn toàn không có dữ liệu nào nhắc đến chức năng sinh lý nam [2]. Do đó, nam giới không nên tin vào các lời quảng cáo thổi phồng để tránh tiền mất tật mang.

Thành phần hóa học và các hoạt tính đã được xác thực

Mặc dù không có tác dụng tăng cường sinh lý nam, Helminthostachys zeylanica vẫn là thảo dược được giới khoa học chú ý nhờ hệ hợp chất thực vật phong phú. Cây chứa nhiều dẫn xuất flavonoid đặc trưng được gọi là các ugonin [1, 3, 5].

Năm 2003, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 8 hợp chất flavonoid mang tên ugonin E đến L từ phần thân rễ của cây [3]. Khi thử nghiệm hoạt tính chống oxy hóa bằng phép đo DPPH, các hợp chất ugonin số 6, 7 và 8 cho thấy khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh hơn cả Trolox (chất chống oxy hóa chuẩn), với giá trị IC20 lần lượt là 5,29 ± 0,32; 7,23 ± 0,22 và 7,93 ± 0,31 [3].

Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng các hợp chất tham gia vào hoạt tính dược lý bao gồm Ugonin (U, J, K, M) và Neougonin A [1]. Cây có khả năng ức chế mức độ của các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và làm giảm nồng độ men gan ALT, AST [1]. Nghiên cứu năm 2025 cũng hoàn thiện việc phân lập chuỗi ugonin từ A đến Y, đồng thời khảo sát điểm gắn kết của chúng với enzyme PTP1B nhằm định hướng trị liệu cho tương lai [2].

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác dụng thực tế?

Để hiểu rõ giá trị của sâm bòng bong, cần xem xét cụ thể từng nghiên cứu tiền lâm sàng đã được công bố trên mô hình động vật và tế bào:

Đầu tiên là nghiên cứu năm 2004 trên chuột Wistar bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) [4]. Dựa trên kinh nghiệm của bộ tộc Kattunaikan ở Kerala dùng thân rễ cây để trị bệnh gan, các nhà khoa học đã dùng dịch chiết methanol từ thân rễ Helminthostachys zeylanica cho chuột uống [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết giúp giảm nồng độ men gan trong huyết thanh, phục hồi cấu trúc mô gan gần như bình thường so với nhóm đối chứng [4]. Dịch chiết cũng làm tăng tiết mật ở chuột bình thường được gây mê, rút ngắn thời gian ngủ do thuốc hexobarbitone gây ra (vốn bị kéo dài bởi CCl4) và chống peroxy hóa lipid đáng kể trong ống nghiệm [4].

Thứ hai là nghiên cứu năm 2016 khảo sát tác động kháng viêm của cây trên tế bào hình sao não chuột (tế bào RBA-1) [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện các dịch chiết sâm bòng bong (ký hiệu E0, E1, E2) làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của enzyme MMP-9 do bradykinin (BK) kích thích [5]. Dịch chiết ức chế quá trình phosphoryl hóa c-Src, Pyk2, PKC(alpha/delta), đồng thời làm giảm tạo thành các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) do NADPH oxidase sinh ra, ngăn chặn đường truyền tín hiệu ERK1/2 và p38 MAPK [5].

Thứ ba là thử nghiệm năm 2017 về tổn thương phổi cấp do lipopolysaccharide (LPS) ở chuột nhắt trắng [6]. Thử nghiệm dùng dịch chiết nước (HZW) và ethyl acetate (HZE) với nồng độ 1-10 microgam/mL trên tế bào biểu mô phổi người A549, kết hợp cho chuột BALB/c uống HZW liên tục 7 ngày trước khi bơm LPS vào khí quản [6]. Kết quả cho thấy HZW giảm cytokine và chemokine gây viêm, giảm biểu hiện ICAM-1, hạn chế bám dính tế bào bạch cầu đơn nhân [6]. Trên cơ thể chuột, HZW làm giảm thâm nhiễm bạch cầu trung tính, hạ nồng độ TNF-alpha và IL-6 trong dịch rửa phế quản phế nang và huyết thanh, đồng thời điều hòa men superoxide dismutase, glutathione và myeloperoxidase trong mô phổi [6]. HZW hoạt động hiệu quả hơn HZE thông qua việc giảm phosphoryl hóa MAPK và NF-kappaB [6].

Thứ tư là nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột hen suyễn do ovalbumin (OVA) [7]. Nghiên cứu thử nghiệm HZW và HZE ở liều 1-10 microgam/mL trên tế bào biểu mô khí quản người BEAS-2B và cho chuột BALB/c cái uống dịch chiết [7]. Kết quả, dịch chiết nước HZW ức chế sản sinh ROS, cytokine gây viêm và giảm biểu hiện ICAM-1 trên tế bào [7]. Trên chuột, HZW làm giảm rõ rệt tình trạng tăng phản ứng đường thở (AHR), giảm thâm nhiễm bạch cầu ái toan, giảm tăng sản tế bào biểu mô tuyến tiết nhầy và hạ thấp nồng độ cytokine Th2 trong dịch rửa phế quản [7].

Giới hạn nghiên cứu và hiểu lầm thường gặp

Những phát hiện trên mang lại nhiều hy vọng cho việc phát triển các hoạt chất tự nhiên chống viêm hoặc bảo vệ tạng [1, 2, 4, 7]. Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận giới hạn của các dữ liệu khoa học này.

Tất cả các nghiên cứu kể trên chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên loài gặm nhấm (chuột cống Wistar, chuột nhắt BALB/c) [2, 4, 6, 7]. Hiệu quả và mức độ an toàn trên cơ thể người vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn [1].

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là đánh đồng việc "uống thảo dược bổ gan, thanh nhiệt" với "tăng cường bản lĩnh phái mạnh". Khi cơ thể bớt viêm nhiễm, người bệnh có thể cảm thấy dễ chịu hơn, nhưng điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược liệu can thiệp được vào các rối loạn cương dương hay suy giảm testosterone. Nam giới tự ý dùng sâm bòng bong ngâm rượu uống lượng lớn có thể đối mặt với nguy cơ độc hại gan do cồn, đi ngược lại tác dụng bảo vệ mong muốn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do các dữ liệu độc tính và độ an toàn trên người của Helminthostachys zeylanica còn rất hạn chế [1], nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý sử dụng vì chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ. Người có bệnh lý nền về tim mạch, suy gan, suy thận nặng hoặc đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa loại cây này để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Ngoài ra, người có cơ địa dị ứng thảo dược hoặc có tiền sử mẫn cảm đường tiêu hóa cũng không nên tùy tiện thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng sâm bòng bong như một loại thảo mộc hỗ trợ sức khỏe thông thường, bạn chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng nấu nước uống theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Không nên sử dụng các bài thuốc ngâm rượu nồng độ cao vì cồn có thể gây tổn thương dạ dày và gan.

Đối với nam giới gặp trục trặc về sinh lý, bước đi đúng đắn nhất là đến các bệnh viện hoặc chuyên khoa nam học để được bác sĩ thăm khám cụ thể. Việc xác định đúng nguyên nhân – do tâm lý, suy giảm nội tiết, mạch máu hay bệnh lý mạn tính – sẽ giúp điều trị hiệu quả và triệt để.

Tóm lại, sâm bòng bong (Helminthostachys zeylanica) là thảo dược có tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ gan trên mô hình thực nghiệm [1, 2, 3]. Dù vậy, thảo dược này hoàn toàn không có bằng chứng khoa học về tác dụng tăng cường sinh lý nam giới. Người dân cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, duy trì lối sống lành mạnh và tham vấn bác sĩ chuyên khoa khi gặp các vấn đề về sức khỏe.