Người bệnh đái tháo đường tại Việt Nam thường có thói quen tìm mua các loại thảo dược quý như sâm Lai Châu để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, việc tự ý dùng kết hợp dược liệu này cùng đơn thuốc tây y hằng ngày khiến nhiều người lo lắng về nguy cơ tụt đường huyết quá mức.
Câu trả lời ngắn gọn là: Có nguy cơ xảy ra tương tác bất lợi. Việc dùng đồng thời thảo dược với thuốc điều trị đái tháo đường có thể tạo ra tác dụng cộng gộp hoặc hiệp đồng làm thay đổi hiệu quả của thuốc [1]. Trong bối cảnh người bệnh đái tháo đường vốn đã dễ gặp biến cố hạ đường huyết do thuốc điều trị, sự kết hợp thiếu kiểm soát có thể đẩy rủi ro này lên cao hơn [2].
Sâm Việt Nam và cơ chế tương tác thảo dược - thuốc tây
Trong chi Nhân sâm (Panax), loài sâm được phát hiện tại Việt Nam có tên khoa học là Panax vietnamensis (sâm Việt Nam, bao gồm phân loài như sâm Lai Châu, sâm Ngọc Linh) có thân rễ dạng đốt trúc đã thu hút nhiều sự chú ý nhờ các hoạt tính dược lý đặc thù [3]. Một nghiên cứu phân tích di truyền công bố năm 2001 đã giải trình tự gen 18S rRNA (dài 1809 cặp bazơ) và gen matK (dài 1509 cặp bazơ) để xác định vị trí phân loại của Panax vietnamensis [3]. Kết quả cho thấy trình tự gen 18S rRNA của sâm Việt Nam giống hệt sâm Mỹ (Panax quinquefolius) và chỉ khác một vị trí bazơ so với Panax japonicus var. major và Panax pseudo-ginseng subsp. himalaicus [3]. Trên cây phát sinh chủng loại, sâm Việt Nam có mối quan hệ họ hàng gần gũi với các loài thuộc chi Panax này [3].
Khi đưa một thảo dược có hoạt tính sinh học vào cơ thể đang dùng thuốc tây, tương tác thuốc - thảo dược (HDI) về mặt dược lực học có thể xảy ra [1]. Theo tổng quan khoa học công bố năm 2017, tương tác dược lực học làm thay đổi tác dụng của thuốc hoặc thảo dược thông qua ảnh hưởng lên các cơ quan, vị trí thụ thể hoặc hệ thống enzyme [1]. Hệ quả là tạo ra tác dụng đối kháng (làm giảm hiệu quả), tác dụng cộng gộp hoặc tác dụng hiệp đồng (làm tăng mạnh hiệu quả) [1]. Chẳng hạn, nhiều thảo dược có đặc tính chống oxy hóa giúp giảm căng thẳng oxy hóa - một yếu tố bệnh sinh quan trọng của đái tháo đường; khi dùng chung với các thuốc tây cũng có hoạt tính chống oxy hóa, tương tác cộng gộp hoặc hiệp đồng rất dễ xuất hiện [1].
Để hiểu rõ rủi ro này, cần nhìn vào cách các nhóm thuốc đái tháo đường đường uống vận hành trong cơ thể [1]. Nhóm sulfonylurea và meglitinide hoạt động bằng cách gắn vào tiểu đơn vị thụ thể sulfonylurea trên tế bào beta tuyến tụy, chặn kênh K+-ATP để kích thích tiết insulin [4], [1]. Nhóm biguanide mà đại diện chính là metformin giúp giảm sản xuất đường tại gan, tăng thu nhận đường ở mô ngoại vi và tác động trực tiếp lên tình trạng kháng insulin [1], [5]. Nhóm thiazolidinedione kích hoạt thụ thể PPAR để cải thiện độ nhạy insulin [1]. Nhóm "gliptin" (như vildagliptin) ức chế enzyme DPP-4 nhằm ngăn phân hủy hormone incretin GLP-1 [1]. Trong khi đó, nhóm ức chế alpha-glucosidase (như acarbose, miglitol) làm chậm quá trình tiêu hóa carbohydrate phức tạp tại đường ruột [1], [5].
Các tương tác với thuốc hạ đường huyết được chia thành hai nhóm chính là tương tác dược động học (ảnh hưởng quá trình hấp thu, chuyển hóa, thải trừ) và tương tác dược lực học [4], [5]. Về mặt dược động học, nhiều chất khi dùng chung có thể làm tăng mạnh tác dụng hạ đường huyết của nhóm sulfonylurea thông qua cơ chế đẩy thuốc khỏi protein gắn kết trong máu, ức chế chuyển hóa tại gan (như qua hệ enzyme cytochrome P450) hoặc giảm thanh thải qua thận [6], [5]. Đối với metformin, các tương tác làm giảm bài tiết qua thận hoặc giảm chuyển hóa ở gan sẽ làm tăng nồng độ metformin trong huyết tương, dẫn đến nguy cơ nhiễm toan lactic (tăng lactat máu) cần phải tránh [5]. Về mặt dược lực học, sự kết hợp nhiều tác nhân cùng có đích tác dụng hạ đường huyết sẽ cộng hưởng làm tăng vọt nguy cơ tụt đường huyết hoặc ngược lại là làm mất kiểm soát đường huyết [4], [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ hạ đường huyết do tương tác?
Hạ đường huyết là biến chứng quan trọng nhất của các thuốc điều trị đái tháo đường [7]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát tần suất và các yếu tố thúc đẩy hạ đường huyết do thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 trong môi trường thực tế [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những bệnh nhân mắc đái tháo đường từ 1 đến 5 năm và trên 5 năm dễ bị hạ đường huyết do thuốc hơn hẳn so với người mới mắc bệnh dưới 1 năm [2]. Nguyên nhân là trong vòng 5 năm đầu sau chẩn đoán, phản ứng tiết hormone glucagon (hormone giúp nâng đường huyết khi bị tụt) của người bệnh bị suy giảm dần, và trong vòng 10 năm, hầu hết bệnh nhân bị suy giảm thêm phản ứng tiết epinephrine, dẫn đến các cơn hạ đường huyết diễn ra thường xuyên hơn [2].
Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2019 này phát hiện khả năng xảy ra biến cố hạ đường huyết tăng lên khi người bệnh sử dụng nhiều hơn một loại thuốc trị đái tháo đường [2]. Trong nhóm bệnh nhân bị hạ đường huyết, có 28 bệnh nhân (chiếm 37,8%) được xác định có khả năng gặp tương tác thuốc - thuốc giữa các thuốc đái tháo đường đang dùng [2]. Cơ chế có thể do sự thay đổi chuyển hóa glucose hoặc tác dụng hiệp đồng giữa các hoạt chất làm tăng tần suất hạ đường huyết [2]. Dù có điểm mạnh là định nghĩa hạ đường huyết rộng để phản ánh sát thực tế đời sống, nghiên cứu này có giới hạn là chỉ thực hiện tại hai địa điểm trong thời gian ngắn với cỡ mẫu nhỏ [2].
Quy mô của rủi ro tương tác gây hạ đường huyết còn được làm rõ hơn qua một nghiên cứu cơ sở dữ liệu công bố năm 2018 [7]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích Cơ sở dữ liệu Báo cáo Biến cố Bất lợi của Thuốc tại Nhật Bản (JADER) bao gồm 468.292 hồ sơ bệnh nhân, 2.973.172 hồ sơ thông tin thuốc và 741.016 hồ sơ phản ứng bất lợi [7]. Kết quả ghi nhận biến cố hạ đường huyết được báo cáo ở 6.208 bệnh nhân [7]. Bằng phương pháp định lượng sự chênh lệch giữa số biến cố quan sát được và số biến cố kỳ vọng khi kết hợp 2 thuốc, nghiên cứu đã phát hiện hàng loạt cặp kết hợp thuốc trị đái tháo đường với nhau hoặc với thuốc huyết áp, mỡ máu gây hạ đường huyết [7].
Cụ thể, việc dùng đồng thời các cặp hoạt chất như linagliptin/glibenclamide, sitagliptin/glibenclamide, sitagliptin/buformin, exenatide/voglibose, hay kết hợp thuốc đái tháo đường với thuốc hạ áp như teneligliptin/barnidipine, teneligliptin/urapidil, exenatide/candesartan đều cho thấy tín hiệu tương tác gây hạ đường huyết rõ rệt trên cả cơ sở dữ liệu JADER của Nhật Bản và hệ thống báo cáo biến cố bất lợi FAERS của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [7]. Trong đó, cặp kết hợp teneligliptin và barnidipine tạo ra giá trị cảnh báo tương tác cao nhất [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các tài liệu khoa học hiện có đã cung cấp bức tranh rất rõ nét về cơ chế tương tác dược lực học và dược động học giữa thuốc đái tháo đường với các thảo dược nói chung cũng như với các thuốc điều trị bệnh kèm theo [1], [5]. Dữ liệu phân tử cũng đã xác định rõ vị trí phân loại và mối quan hệ họ hàng của sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) trong chi Nhân sâm [3].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo lường tỷ lệ hạ đường huyết khi kết hợp riêng biệt sâm Lai Châu với từng loại thuốc đái tháo đường trên số lượng lớn bệnh nhân. Do đó, cảnh báo rủi ro hiện nay dựa trên nguyên lý tương tác hiệp đồng dược lực học giữa thảo dược và thuốc hạ đường huyết đã được thiết lập trong y văn [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm hỗ trợ trị tiểu đường
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, có thể uống cùng thuốc tây càng nhiều càng tốt để nhanh hạ đường. Thực tế, khi hai tác nhân cùng tác động lên quá trình kiểm soát đường huyết hoặc chống oxy hóa được dùng chung, tương tác hiệp đồng có thể xảy ra làm thay đổi tác dụng theo hướng quá mức [1]. Ngay cả việc kết hợp các thuốc tây chuẩn mực như sulfonylurea và metformin cũng từng gây tranh cãi về tính an toàn trên tim mạch, cho thấy việc phối hợp nhiều hoạt chất hạ đường luôn cần sự tính toán kỹ lưỡng của y khoa [4].
Hiểu lầm thứ hai là người bệnh lâu năm đã quen thuốc nên không sợ tụt đường huyết khi uống thêm sâm. Như nghiên cứu năm 2019 đã chứng minh, chính những người mắc bệnh từ 1-5 năm và trên 5 năm mới là nhóm nhạy cảm nhất với tình trạng hạ đường huyết do cơ chế tự bảo vệ bằng hormone glucagon và epinephrine của cơ thể đã bị suy yếu [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người cao tuổi mắc đái tháo đường týp 2 [6], [4], [5]. Người lớn tuổi thường mắc kèm nhiều bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, thiếu máu cơ tim, suy tim, rối loạn mỡ máu, béo phì và bệnh khớp, dẫn đến việc phải sử dụng rất nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược học) [4], [5]. Cộng thêm những thay đổi về dược động học và dược lực học do quá trình lão hóa, người cao tuổi rất dễ gặp tương tác thuốc biểu hiện thành cơn hạ đường huyết nguy hiểm hoặc mất bù đái tháo đường [6].
Nhóm thứ hai là những người đang điều trị bằng phác đồ phối hợp nhiều thuốc hạ đường huyết (ví dụ kết hợp sulfonylurea với biguanide, hoặc thiazolidinedione với thuốc ức chế glucosidase) hoặc dùng chung với insulin [2], [1], [5]. Bản thân nhóm này đã có tỷ lệ gặp tương tác thuốc lên tới 37,8% trong nhóm bị hạ đường huyết [2]. Nhóm thứ ba là người bệnh đang dùng các thuốc thuộc nhóm sulfonylurea (như glibenclamide) hoặc đang dùng kèm thuốc hạ huyết áp (như nhóm ức chế men chuyển ACE, chẹn beta, chẹn kênh canxi như barnidipine), vì đây là những thuốc dễ xảy ra tương tác làm thay đổi khả năng kiểm soát đường huyết [7], [6], [4].
Cách áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh
Những tương tác thuốc qua hệ enzyme chuyển hóa hay cơ chế hiệp đồng hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu người bệnh thực hiện theo dõi đường huyết cẩn thận, được hướng dẫn đầy đủ và điều chỉnh liều thuốc hạ đường huyết thích hợp khi bắt đầu hoặc ngừng sử dụng một tác nhân có khả năng gây tương tác [6]. Nghiên cứu năm 2019 cũng nhấn mạnh việc trang bị kiến thức dùng thuốc an toàn cho bệnh nhân và sự tư vấn, rà soát đơn thuốc từ dược sĩ đóng vai trò then chốt giúp phát hiện sớm, phòng ngừa và xử trí các cơn hạ đường huyết [2].
Trong thực tế đời sống, người bệnh đái tháo đường nếu muốn sử dụng sâm Lai Châu để bồi bổ cần tuân thủ nguyên tắc:
- Không tự ý dùng sâm thay thế thuốc điều trị hoặc tự ý uống gộp cùng lúc với các cữ thuốc hạ đường huyết trong ngày.
- Thông báo rõ với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ về ý định dùng sâm để được rà soát đơn thuốc hiện tại (đặc biệt khi đơn có nhóm sulfonylurea, insulin hoặc phối hợp nhiều thuốc) và điều chỉnh liều nếu cần [2], [6], [5].
- Thường xuyên đo đường huyết mao mạch tại nhà trong giai đoạn đầu sử dụng để kịp thời phát hiện dấu hiệu đường huyết xuống thấp [6].
Sâm Lai Châu và các dòng sâm Việt Nam là dược liệu quý có nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý [3]. Tuy nhiên, với người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hằng ngày, an toàn đường huyết phải được đặt lên hàng đầu thông qua việc tham khảo ý kiến bác sĩ và theo dõi chỉ số đường máu sát sao, tránh để tác dụng cộng gộp gây ra những cơn hạ đường huyết nguy hiểm [2], [6], [1].
