Người bệnh tiểu đường bị cảm cúm cần điều chỉnh chế độ ăn ra sao?

Thời tiết chuyển mùa là thời điểm các bệnh lý đường hô hấp như cảm cúm, cảm lạnh bùng phát mạnh mẽ. Đối với người khỏe mạnh, một đợt cảm cúm có thể chỉ gây mệt mỏi, sốt nhẹ và tự khỏi sau vài ngày nghỉ ngơi. Tuy nhiên, với người mắc bệnh tiểu đường, ngay cả một đợt cảm sốt thông thường cũng có thể trở thành mối đe dọa sức khỏe nghiêm trọng nếu không có chế độ dinh dưỡng và kiểm soát y tế đúng cách.

Khi bị ốm, cơ thể mệt mỏi dẫn đến chán ăn, nhưng việc ăn uống kiêng khem quá mức hoặc tự ý ngưng dùng thuốc hạ đường huyết là sai lầm nguy hiểm. Người bệnh tiểu đường khi bị cảm cúm cần duy trì đủ lượng nước, bổ sung carbohydrate hợp lý thành nhiều bữa nhỏ, theo dõi đường huyết và ceton thường xuyên, đồng thời tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị.

Cơ thể người bệnh tiểu đường biến đổi ra sao khi bị cảm cúm?

Khi bị nhiễm virus cúm hoặc cảm lạnh, cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng miễn dịch tự nhiên để chống lại tác nhân gây bệnh. Tình trạng nhiễm trùng cấp tính và căng thẳng thể chất kích thích giải phóng các hormone đối kháng insulin, từ đó gây ra những xáo trộn lớn về mặt chuyển hóa trong cơ thể ^[1]. Điều này khiến đường huyết có xu hướng tăng vọt ngay cả khi người bệnh ăn ít hơn bình thường.

Đối với người cao tuổi mắc bệnh tiểu đường, một đợt cảm nặng, cúm hoặc bất kỳ bệnh lý cấp tính nào đều có thể đẩy mức đường huyết lên rất cao ^[2]. Ngược lại, nếu đợt ốm đi kèm với rối loạn tiêu hóa như nôn mửa hoặc tiêu chảy, bệnh nhân đang điều trị bằng insulin, thuốc nhóm sulfonylurea hoặc glitinide lại phải đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm ^[2].

Khi cơ thể thiếu hụt insulin hiệu dụng kết hợp với việc gia tăng các hormone gây căng thẳng, các tế bào không thể sử dụng glucose để tạo năng lượng. Tình trạng này kích hoạt quá trình phân giải mỡ ồ ạt, giải phóng các thể ceton vào máu. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, nồng độ ceton tăng cao sẽ dẫn đến nhiễm toan ceton do tiểu đường (DKA) hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu máu, đây đều là những biến chứng cấp tính có thể đe dọa tính mạng ^[2].

Nguy cơ từ việc tự ý bỏ bữa và ngưng thuốc khi mệt mỏi

Một trong những phản ứng phổ biến nhất của người bệnh khi bị cảm cúm là chán ăn, đắng miệng và buồn nôn. Nhiều người có suy nghĩ sai lầm rằng không ăn thì không cần dùng thuốc, hoặc sợ uống thuốc sẽ gây hạ đường huyết khi bụng đói.

Thực tế y khoa cho thấy, khi người bệnh tiểu đường tự ý ngừng tiêm insulin hoặc bỏ thuốc hạ đường huyết do chán ăn và giảm lượng thức ăn nạp vào, họ rất dễ rơi vào các cơn khủng hoảng chuyển hóa nguy kịch như nhiễm toan ceton hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu do tăng đường huyết ^[2]. Ngay cả khi không ăn được nhiều cơm hay thức ăn đặc, nhu cầu insulin nền của cơ thể trong lúc ốm sốt vẫn ở mức cao do phản ứng viêm và đề kháng insulin tăng vọt.

Các biến chứng cấp tính phát sinh trong ngày ốm thường là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến việc người bệnh phải nhập viện cấp cứu khẩn cấp ^[3]. Do đó, việc duy trì một kế hoạch chăm sóc ngày ốm bài bản, kết hợp giữa dinh dưỡng và dùng thuốc, là chìa khóa then chốt để bảo vệ tính mạng cho bệnh nhân ^[3].

Bằng chứng từ các khảo sát và nghiên cứu khoa học

Tầm quan trọng của việc quản lý ngày ốm (sick-day management) đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu và khảo sát thực tế trên thế giới. Quản lý tốt những ngày ốm tại nhà có khả năng làm giảm đáng kể nguy cơ tiến triển thành nhiễm toan ceton do tiểu đường cũng như tỷ lệ phải nhập viện điều trị ^[4].

Một cuộc khảo sát quốc gia được thực hiện năm 2016 bởi Hiệp hội Bác sĩ Nội tiết Nhi khoa (ACDC) đã tiến hành thu thập dữ liệu từ tất cả các đơn vị điều trị tiểu đường nhi khoa ^[4]. Khảo sát trên 127 đơn vị ghi nhận tỷ lệ phản hồi đạt 73% ^[4]. Kết quả cho thấy 93% các đơn vị đã thiết lập hướng dẫn quản lý ngày ốm, và toàn bộ 100% các hướng dẫn này đều khuyến cáo người bệnh cần bổ sung thêm liều insulin trong thời gian bị ốm ^[4]. Về phương pháp xác định liều bổ sung, 67% đơn vị căn cứ vào một phần tổng liều insulin hàng ngày, 22% đơn vị tính toán theo liều lượng trên mỗi kilogam trọng lượng cơ thể (U/kg), và 21% đơn vị sử dụng các công thức tính toán riêng của từng cơ sở ^[4].

Tuy nhiên, khảo sát này cũng chỉ ra một thực tế đáng lo ngại về khoảng trống kiến thức ở người chăm sóc bệnh nhân. Khi khảo sát 680 phụ huynh có con mắc bệnh tiểu đường tuýp 1, mặc dù 86% cho biết đã từng được tập huấn về cách xử trí ngày ốm (với 52,2% chỉ nhận được các buổi hướng dẫn không chính thức ngay tại thời điểm mới chẩn đoán), có tới 40% phụ huynh hoàn toàn không biết phải xử trí như thế nào khi đường huyết và ceton trong máu cùng tăng cao ^[4]. Điều này cho thấy sự cấp thiết của việc chuẩn hóa các chương trình giáo dục quản lý ngày ốm cho cộng đồng ^[4].

Bên cạnh đó, việc đào tạo bài bản về kỹ năng quản lý ngày ốm mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện sức khỏe tổng thể. Một báo cáo lâm sàng năm 2019 về một bệnh nhân 36 tuổi bị tiểu đường sau ghép thận cho thấy, việc tham gia chương trình giáo dục tiểu đường có cấu trúc — bao gồm quản lý chế độ ăn, tập luyện, theo dõi đường huyết, xử trí ngày ốm và hiểu biết về cơ chế thuốc — đã giúp đường huyết của bệnh nhân được kiểm soát rất tốt chỉ sau 4 tháng, giảm thiểu dần thuốc điều trị và duy trì HbA1c ổn định ở mức khoảng 5,6% ^[5].

Mô hình quản lý bệnh nhân tiểu đường hiện đại đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ một nhóm chuyên khoa gồm bác sĩ đa khoa, chuyên gia nội tiết, chuyên viên giáo dục bệnh tiểu đường và chuyên gia dinh dưỡng để can thiệp sớm các vấn đề liên quan, đặc biệt là quản lý những ngày ốm mệt ^[6].

Theo dõi đường huyết và đo ceton tại nhà

Khi bị cảm cúm, việc kiểm tra đường huyết không thể duy trì ở tần suất thông thường mà cần phải được thực hiện thường xuyên hơn rất nhiều. Việc kiểm soát ngày ốm đòi hỏi người bệnh phải tăng cường đo đường huyết và đánh giá tình trạng nhiễm ceton ^[1].

Trước đây, phương pháp truyền thống để phát hiện toan ceton là sử dụng que thử ceton trong nước tiểu ^[1]. Tuy nhiên, công nghệ hiện đại đã cho phép bệnh nhân tự đo nồng độ 3-hydroxybutyrate (3HB) trực tiếp trong máu tại nhà bằng các máy đo cầm tay tương tự máy đo đường huyết ^[1]. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) nhận định rằng việc đo nồng độ 3HB trong máu có thể là một giải pháp thay thế hữu ích cho phương pháp xét nghiệm ceton qua nước tiểu ^[1].

Xét nghiệm ceton trong máu phản ánh chính xác và tức thời tình trạng chuyển hóa của cơ thể ở thời điểm hiện tại, giúp phát hiện sớm nguy cơ nhiễm toan ceton trước khi các triệu chứng lâm sàng trở nên nghiêm trọng, từ đó góp phần giảm bớt gánh nặng về sức khỏe và kinh tế do biến chứng DKA gây ra ^[1]. Người bệnh nên kiểm tra ceton máu ngay khi đường huyết tăng cao liên tục hoặc khi xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, đau bụng, thở nhanh sâu hoặc hơi thở có mùi hoa quả chín.

Những nguyên tắc dinh dưỡng cốt lõi khi bị cảm cúm

Nguyên tắc quản lý ngày ốm mệt được các tài liệu y khoa đúc kết bao gồm 3 trụ cột cơ bản: duy trì đủ nước và lượng carbohydrate nạp vào, theo dõi sát mức đường huyết và ceton, đồng thời điều chỉnh thuốc điều trị tiểu đường dựa trên lượng carbohydrate ăn vào cùng các chỉ số đường huyết, ceton đo được ^[2].

1. Bù đủ nước và chất điện giải

Sốt, tăng tiết dịch đường hô hấp và tình trạng đường huyết tăng cao đều khiến cơ thể mất nước nhanh chóng qua mồ hôi và nước tiểu. Mất nước làm cô đặc máu, khiến nồng độ đường và áp lực thẩm thấu huyết tương tăng vọt, đẩy nhanh nguy cơ biến chứng cấp tính. Người bệnh cần uống nước liên tục suốt cả ngày, chia thành từng ngụm nhỏ. Có thể luân phiên giữa nước lọc, nước canh hầm thanh đạm, nước oresol hoặc nước cháo loãng.

2. Đảm bảo nạp đủ carbohydrate

Đây là điểm nhiều người bệnh thường hiểu sai. Khi ốm và mệt mỏi, cơ thể vẫn bắt buộc phải có carbohydrate để cung cấp năng lượng cho các tế bào hoạt động và ngăn chặn gan đốt cháy mỡ tạo ceton ^[2]. Nếu không thể ăn các bữa ăn rắn như cơm, thịt, cá thông thường, người bệnh cần chuyển sang các dạng thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp dinh dưỡng, sữa dành riêng cho người tiểu đường hoặc nước yến không đường. Mục tiêu là chia nhỏ khẩu phần thành nhiều cữ ăn trong ngày để duy trì lượng carbohydrate ổn định đưa vào cơ thể.

3. Điều chỉnh thuốc dưới sự hướng dẫn y tế

Người bệnh cần theo dõi lượng carbohydrate thực tế mình ăn vào cùng kết quả đo đường huyết để phối hợp với bác sĩ điều chỉnh liều thuốc hoặc insulin cho phù hợp ^[2]. Tuyệt đối không tự ý ngưng insulin hoàn toàn ngay cả khi ăn rất ít ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến cần loại bỏ

Một hiểu lầm rất tai hại là người bệnh cho rằng khi ốm thì "càng kiêng ngọt, kiêng tinh bột tuyệt đối càng tốt". Nhịn ăn hoàn toàn carbohydrate trong lúc cơ thể đang bị stress nhiễm trùng sẽ thúc đẩy quá trình nhiễm toan ceton diễn ra nhanh hơn và nghiêm trọng hơn ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là người bệnh chỉ dựa vào cảm giác mệt mỏi của bản thân để phán đoán đường huyết cao hay thấp. Triệu chứng của cảm cúm (mệt mỏi, uể oải, vã mồ hôi, ớn lạnh) rất giống với biểu hiện của hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết cấp. Do đó, việc tự suy đoán mà không kiểm tra bằng máy đo đường huyết có thể dẫn đến những quyết định dùng thuốc sai lầm nguy hiểm đến tính mạng ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ tập trung uống thuốc cảm cúm mà lơ là việc kiểm tra các chỉ số tiểu đường. Một số loại siro ho hoặc thuốc cảm cúm thông thường có chứa hàm lượng đường rất cao hoặc chứa các chất kích thích giao cảm làm tăng đường huyết, khiến tình trạng bệnh trở nên khó kiểm soát hơn.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả người mắc bệnh tiểu đường đều cần cảnh giác khi ốm, nhưng có những nhóm đối tượng mang nguy cơ biến chứng cao vượt trội:

• Người cao tuổi mắc bệnh tiểu đường: Bệnh nhân lớn tuổi, thể trạng suy nhược cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa đặc biệt trong những ngày ốm mệt để tránh rơi vào khủng hoảng chuyển hóa hoặc hạ đường huyết nghiêm trọng ^[2]. Tại các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh như Nhật Bản, số lượng người cao tuổi mắc tiểu đường thể trạng yếu ớt đang gia tăng rõ rệt, đòi hỏi các quy trình quản lý ngày ốm phải thực sự hiệu quả và sát sao ^[2].
• Bệnh nhân tiểu đường tuýp 1: Đây là nhóm có nguy cơ phát triển biến chứng nhiễm toan ceton nhanh nhất nếu thiếu hụt insulin trong thời gian bị nhiễm virus cúm [5, 6].
• Người có bệnh nền suy thận hoặc sau ghép tạng: Các bệnh nhân này có chức năng lọc của thận suy giảm, việc kiểm soát chuyển hóa và sử dụng thuốc trong những ngày ốm đòi hỏi phải được đánh giá cẩn trọng từ đội ngũ y tế đa chuyên khoa để tránh tổn thương tạng ghép ^[5].

Các bước xử trí thực tế khi người bệnh tiểu đường bị cúm

Để vượt qua đợt cảm cúm an toàn mà không để xảy ra biến chứng, người bệnh và người chăm sóc nên áp dụng các bước thực tế sau:

• Tần suất kiểm tra: Đo đường huyết mao mạch đều đặn mỗi 2 đến 4 giờ một lần trong ngày ^[1]. Nếu máy đo có tính năng kiểm tra ceton máu hoặc có sẵn que thử ceton, hãy thực hiện kiểm tra ngay khi mức đường huyết vượt ngưỡng an toàn hoặc khi cảm thấy buồn nôn, mệt lả ^[1].
• Cách thức ăn uống: Uống đều đặn từng ngụm nước ấm sau mỗi 15-30 phút. Nếu không thể ăn cơm, hãy chuẩn bị cháo thịt băm loãng, súp gà hoặc sữa dinh dưỡng chuyên biệt, chia nhỏ thành 6-8 bữa ăn trong ngày để duy trì lượng carbohydrate nạp vào đều đặn ^[2].
• Dùng thuốc: Tiếp tục duy trì phác đồ điều trị bệnh tiểu đường và thuốc cảm cúm theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị ^[2]. Khi mua thuốc điều trị cảm sốt không kê đơn, hãy thông báo rõ cho dược sĩ biết mình mắc bệnh tiểu đường để chọn các chế phẩm không chứa đường.
• Dấu hiệu cảnh báo cấp cứu: Người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu: nôn mửa liên tục không thể giữ được nước hoặc thức ăn trong dạ dày quá 4-6 giờ; mức đường huyết duy trì ở mức rất cao và không hạ dù đã dùng thuốc; ceton máu tăng cao; thở nhanh, hơi thở có mùi lạ; hoặc lơ mơ, mất tỉnh táo [1, 7].

Chủ động trang bị kiến thức, lắng nghe cơ thể và duy trì dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp người bệnh tiểu đường kiểm soát tốt đường huyết và hồi phục an toàn sau đợt cảm cúm. Khi có bất kỳ diễn biến bất thường nào trong ngày ốm mệt, người bệnh nên chủ động liên hệ sớm với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn điều chỉnh liều thuốc kịp thời.