Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên để giảm mỡ bụng và kiểm soát cân nặng. Trong số đó, trà nấu từ lá cây đỗ trọng (Eucommia ulmoides) được truyền tai nhau như một giải pháp hỗ trợ loại bỏ mỡ thừa vùng nội tạng hiệu quả. Thắc mắc liệu loại trà dân dã này có thực sự giúp thu nhỏ vòng eo và cải thiện mỡ nội tạng hay không đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu y dược học hiện đại.

Dựa trên các nghiên cứu tiền lâm sàng hiện có, dịch chiết từ lá đỗ trọng cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm tích tụ mỡ nội tạng và kiểm soát rối loạn mỡ máu [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng lại ở cấp độ thử nghiệm trên động vật và phòng thí nghiệm, chưa đủ cơ sở khẳng định tác dụng tương đương trên cơ thể người qua việc chỉ uống trà thông thường.

Cơ chế tác động lên chuyển hóa chất béo

Lá đỗ trọng chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý như asperuloside (một loại iridoid glucoside), axit chlorogenic, các hợp chất flavonoid và polyphenol [2], [3]. Khi đi vào cơ thể chuột thực nghiệm, các hoạt chất này can thiệp vào nhiều quá trình chuyển hóa chất béo ở gan, mô mỡ và cơ xương [2], [1].

Tại mô mỡ trắng, nơi tích lũy mỡ nội tạng chính, các thành phần trong lá đỗ trọng làm giảm mức biểu hiện của enzym tổng hợp axit béo (fatty acid synthase) và hạn chế sản xuất năng lượng ATP [2], [1]. Đồng thời, tại gan, chiết xuất lá kích thích quá trình beta-oxy hóa chất béo bằng cách gia tăng biểu hiện men carnitine palmitoyltransferase 1alpha và acyl-CoA dehydrogenase chuỗi rất dài [2], [1].

Ngoài ra, ở mô cơ xương, các thụ thể vận chuyển đường Glut4 cùng hệ thống enzyme của chu trình năng lượng được kích hoạt, thúc đẩy việc sử dụng đường và thể ketone [2], [1]. Chiết xuất này còn làm tăng tiết adiponectin – một hormone có lợi do mô mỡ tiết ra giúp tăng nhạy cảm insulin, đồng thời ức chế các chất gây viêm như resistin và TNF-alpha [1].

Nghiên cứu về hệ vi sinh vật đường ruột cũng chỉ ra dịch chiết lá đỗ trọng giúp giảm vi khuẩn thuộc họ Erysipelothrichaceae và Ruminococcaceae, kích thích sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFA) để kích hoạt thụ thể GPR43 tại ruột và mô mỡ [4]. Hoạt chất từ lá còn kích hoạt gen yếu tố mỡ do nhịn ăn (Fiaf) ở đại tràng và ức chế giải phóng men lipoprotein lipase (LPL) ở gan, qua đó ngăn chặn sự tổng hợp triglyceride [4].

Những nghiên cứu khoa học nổi bật

Tác dụng chống béo phì và giảm mỡ nội tạng của lá đỗ trọng đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm động vật có đối chứng chặt chẽ.

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành thử nghiệm trên 80 con chuột cống được cho ăn chế độ giàu chất béo 35% trong thời gian 3 tháng [1]. Số chuột này được chia thành 10 nhóm để so sánh việc sử dụng dịch chiết lá đỗ trọng hoặc bột lá xanh ở các liều khác nhau [1]. Kết quả cho thấy cả hai dạng bào chế đều làm giảm sự gia tăng trọng lượng cơ thể và khối lượng mỡ nội tạng phụ thuộc vào liều dùng [1]. Bên cạnh đó, mức tăng triglyceride huyết tương, axit béo tự do (NEFA) và tình trạng kháng insulin đều được giảm thiểu đáng kể [1].

Đến năm 2012, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá hoạt chất asperuloside (ASP) chiết xuất từ lá đỗ trọng trên chuột cống ăn chế độ giàu béo 35% suốt 3 tháng, với 5 nhóm thử nghiệm tổng cộng 6 con chuột [2]. Nghiên cứu so sánh ASP với dịch chiết toàn phần lá đỗ trọng (ELE) đóng vai trò đối chứng dương [2]. Nhóm dùng ASP cho thấy sự sụt giảm rõ rệt về trọng lượng cơ thể, khối lượng mỡ nội tạng, lượng thức ăn tiêu thụ, nồng độ glucose, insulin và lipid tuần hoàn, đồng thời tăng nồng độ adiponectin [2]. Điểm đặc biệt là ASP còn làm tăng mức mRNA của protein tách cặp 1 (UCP1) ở mô mỡ nâu giúp tăng tiêu hao năng lượng, điều mà dịch chiết toàn phần không tạo ra do có thể bị triệt tiêu bởi các chất khác [2].

Năm 2021, nghiên cứu tổng hợp về dược lý hiện đại ghi nhận dịch chiết nước lá đỗ trọng với liều 0,187 g/100 g thức ăn ở chuột đái tháo đường type 2 giúp giảm hoạt tính enzyme tổng hợp axit béo tại gan, HMG-CoA reductase và ACAT, đồng thời tăng lipoprotein lipase ở cơ xương [5]. Liều này cũng cho kết quả tương tự trên chuột hamster bị tăng lipid máu [5]. Thử nghiệm tiêm 1 mg dịch chiết vào tá tràng chuột béo phì ghi nhận sự tăng hoạt tính thần kinh giao cảm tại mô mỡ trắng mào tinh và mô mỡ nâu liên bả vai, đồng thời giảm hoạt tính thần kinh phế vị dạ dày [5]. Ở liều 100 và 200 mg/kg trên chuột rối loạn chuyển hóa lipid, dịch chiết nước thể hiện vai trò bảo vệ gan chống thoái hóa mỡ nhờ kích thích quá trình tự thực tế bào thông qua ức chế tín hiệu mTOR [5].

Năm 2021, một nghiên cứu khác khảo sát nhóm flavonoid toàn phần từ lá đỗ trọng trên mô hình chuột mắc hội chứng buồng trứng đa nang kèm kháng insulin (gây ra bởi chế độ ăn giàu béo kết hợp letrozole trong 49 ngày) [6]. Khi dùng flavonoid lá đỗ trọng liên tục 21 ngày với các liều 55 mg/kg/ngày, 110 mg/kg/ngày và 220 mg/kg/ngày, chuột giảm chỉ số khối lượng cơ thể (Lee's index), giảm cân nặng, giảm nồng độ insulin, đường huyết lúc đói và giảm chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR [6].

Nghiên cứu năm 2022 kết hợp dược lý mạng và thử nghiệm in vitro cho thấy phân đoạn EUL 50 giàu flavonoid và phenolic của lá đỗ trọng làm giảm tích tụ lipid tế bào và tăng biểu hiện PPARgamma thông qua thúc đẩy quá trình tự thực tế bào [7]. Năm 2022, nghiên cứu ứng dụng bột siêu mịn lá đỗ trọng lên men rượu nếp ghi nhận hàm lượng flavonoid đạt 729,0 ± 0,11 mcg/g và polyphenol đạt 150,0 ± 0,43 mcg/g, thể hiện khả năng ức chế men alpha-amylase, alpha-glucosidase và liên kết muối mật tốt trong ống nghiệm [3].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất khả quan, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu. Tất cả thử nghiệm giảm mỡ nội tạng trực tiếp nêu trên đều thực hiện trên chuột cống hoặc mô hình tế bào [2], [1], [7]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và lối sống phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất dùng trong phòng thí nghiệm (như dạng chiết cô đặc hay phân đoạn tinh khiết ASP, EUL 50) cao hơn và ổn định hơn rất nhiều so với việc chỉ hãm vài lá đỗ trọng khô lấy nước uống [2], [7]. Một nghiên cứu năm 2000 trên chuột còn ghi nhận việc uống bột lá khô liều 1,8 g/kg thể trọng/ngày làm tăng quá trình tạo u hạt và tăng nồng độ triglyceride cũng như HDL-cholesterol huyết tương [8]. Điều này phản ánh tác động sinh học của dược liệu có thể đa chiều tùy thuộc vào liều lượng và tình trạng sinh lý của cơ thể [8]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định việc uống trà lá đỗ trọng hàng ngày sẽ làm tiêu biến mỡ nội tạng một cách độc lập.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà lá đỗ trọng như một loại "nước thần" đốt mỡ thừa siêu tốc mà không cần điều chỉnh ăn uống. Thực tế, không một loại thảo mộc nào có thể triệt tiêu mỡ nội tạng nếu người dùng vẫn duy trì chế độ ăn dư thừa calo và lười vận động.

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa công dụng của vỏ cây và lá cây đỗ trọng. Vỏ cây đỗ trọng là vị thuốc truyền thống lâu đời, trong khi lá cây mới được quan tâm và chế biến thành trà gần đây nhờ sở hữu các hoạt chất chuyển hóa tương đồng [1], [4]. Tuy vậy, dược tính và nồng độ các nhóm chất giữa hai bộ phận này có sự khác biệt nhất định. Uống nước lá đỗ trọng quá đậm đặc với mong muốn giảm cân nhanh có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc phản tác dụng chuyển hóa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù lá đỗ trọng tương đối lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng thường xuyên:

  • Người đang điều trị bằng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết: Các hoạt chất trong lá đỗ trọng có đặc tính hỗ trợ giảm huyết áp và hạ đường huyết in vitro [3], [6]. Việc kết hợp đồng thời với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp tư thế hoặc hạ đường huyết quá mức.
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Nghiên cứu cho thấy flavonoid lá đỗ trọng có thể tác động lên trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng và các hormone sinh dục [6]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên tùy tiện sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.
  • Người có bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng lâu dài các dạng dịch chiết thảo mộc.

Cách dùng và gợi ý áp dụng thực tế

Để sử dụng lá đỗ trọng hỗ trợ sức khỏe một cách an toàn, bạn có thể áp dụng các hướng dẫn sau:

  • Dạng dùng: Chọn mua lá đỗ trọng khô có nguồn gốc rõ ràng, đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Có thể dùng dạng lá khô thái nhỏ hãm trà hoặc túi lọc tiện lợi.
  • Liều lượng: Mỗi ngày chỉ nên dùng khoảng 5 đến 10g lá khô hãm với nước sôi, không nên sắc quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc trong ngày.
  • Thời điểm: Uống sau bữa ăn khoảng 30 phút là thời điểm thích hợp, tránh uống vào lúc bụng quá đói để không gây cồn cào dạ dày.
  • Kết hợp lối sống: Trà lá đỗ trọng chỉ nên đóng vai trò là một thức uống bổ trợ chống oxy hóa [3]. Chìa khóa vàng để giảm mỡ nội tạng bền vững bắt buộc phải là sự thâm hụt năng lượng thông qua kiểm soát khẩu phần ăn, hạn chế chất béo bão hòa, đường đơn, kết hợp rèn luyện thể lực tối thiểu 150 phút mỗi tuần.

Trà lá đỗ trọng là một thức uống thảo mộc giàu chất chống oxy hóa với nhiều tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa chất béo đã được chứng minh trên động vật thí nghiệm [2], [1], [3]. Tuy nhiên, loại trà này không thể thay thế cho chế độ ăn uống khoa học, tập luyện thể thao hay các chỉ định điều trị y khoa chính thống. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào thói quen hàng ngày.