Sâm Maca có làm tăng testosterone? Bằng chứng khoa học nói gì

Nhiều quý ông tìm đến sâm Maca như một giải pháp cứu cánh tự nhiên nhằm lấy lại phong độ phái mạnh, cải thiện sinh lực và tăng cường hormone nam giới. Trên các trang mạng xã hội và thị trường thực phẩm chức năng, loại củ này thường được quảng cáo rầm rộ với danh xưng thần dược kích thích sản sinh testosterone tự nhiên. Tuy nhiên, liệu việc sử dụng sâm Maca có thực sự làm thay đổi nồng độ nội tiết tố nam trong máu hay không lại là câu chuyện hoàn toàn khác dưới lăng kính khoa học.

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng lâm sàng hiện tại: Sâm Maca không làm tăng nồng độ testosterone trong máu ở nam giới. Mặc dù nhiều nghiên cứu ghi nhận Maca có khả năng hỗ trợ cải thiện ham muốn tình dục, giảm lo âu và nâng cao các chỉ số tinh dịch, tác động tích cực này diễn ra thông qua các cơ chế sinh học độc lập, hoàn toàn không phụ thuộc vào sự biến thiên của hormone sinh dục nam ^{[1] [2] [3]}.

Nguồn gốc và truyền thuyết về sâm Maca vùng Andes

Sâm Maca, tên khoa học là Lepidium meyenii, là một loài thực vật thuộc họ Cải (Brassicaceae), mọc tự nhiên và được canh tác độc quyền tại vùng núi cao từ 4000 đến 4500 mét thuộc dãy Andes miền trung Peru ^{[1] [3]}. Tại vùng đất khắc nghiệt này, Maca từ lâu đời đã được người dân bản địa sử dụng như một loại thực phẩm bổ dưỡng và vị thuốc dân gian nhằm nâng cao khả năng sinh sản cũng như cải thiện chức năng tình dục ^{[1] [3]}. Kể từ năm 2005, loại thảo dược này đã trở thành một trong những sản phẩm biểu tượng của Peru và được xuất khẩu rộng rãi dưới nhiều dạng chế phẩm như bột, viên nang, cồn thuốc và dịch chiết ^[3].

Về mặt tự nhiên, rễ củ Maca có nhiều màu sắc khác nhau từ trắng, vàng, đỏ cho đến đen ^[3]. Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy mỗi loại màu sắc lại đem đến những tác động sinh học riêng biệt: Maca đen cho thấy hiệu quả hỗ trợ sinh tinh vượt trội hơn Maca vàng, trong khi Maca đỏ dường như không tác động lên quá trình sản xuất tinh trùng ^[3]. Ngoài ra, Maca đỏ còn được chứng minh có khả năng làm giảm kích thước tuyến tiền liệt trên mô hình động vật bị tăng sinh tuyến tiền liệt do testosterone enanthate, Maca vàng có tác dụng vừa phải, còn Maca đen không thể hiện hiệu quả này ^[3].

Thử nghiệm lâm sàng ở người: Bằng chứng về testosterone

Để kiểm chứng xem công dụng kích thích ham muốn của Maca có đi kèm việc thay đổi hormone hay không, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần đã được tiến hành trên nam giới khỏe mạnh độ tuổi từ 21 đến 56 ^[1]. Các tình nguyện viên được chia nhóm sử dụng Maca hồ hóa (Maca Gelatinizada) ở hai mức liều gồm 1500 mg hoặc 3000 mg mỗi ngày, hoặc dùng giả dược ^[1].

Các nhà nghiên cứu đã định lượng nồng độ hàng loạt hormone sinh sản trong huyết thanh trước khi bắt đầu và tại các thời điểm tuần thứ 2, 4, 8 và 12 của nghiên cứu ^[1]. Kết quả cho thấy Maca hoàn toàn không làm thay đổi nồng độ testosterone huyết thanh ở bất kỳ thời điểm nào so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Đồng thời, các hormone khác bao gồm LH, FSH, prolactin, 17-alpha hydroxyprogesterone và 17-beta estradiol cũng không hề có sự biến động nào trong suốt thời gian theo dõi ^[1]. Phân tích hồi quy đa biến khẳng định việc điều trị bằng Maca không tác động tới mức testosterone trong máu ^[1].

Một nghiên cứu lâm sàng khác kéo dài 4 tháng trên 9 người đàn ông bình thường ở độ tuổi 24 đến 44 sử dụng viên nén Maca liều 1500 mg hoặc 3000 mg/ngày cũng ghi nhận kết luận tương tự ^[2]. Sau 4 tháng, dù Maca giúp cải thiện đáng kể thể tích tinh dịch, tổng số lượng tinh trùng, số lượng tinh trùng di động và tỷ lệ tinh trùng vận động, nồng độ các hormone trong huyết thanh gồm testosterone, estradiol, LH, FSH và prolactin vẫn không thay đổi ^[2]. Sự gia tăng số lượng tinh trùng cũng không phụ thuộc vào mức liều sử dụng ^[2].

Tổng quan y khoa tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ra rằng Maca mang lại tác động thuận lợi lên năng lượng, tâm trạng, làm giảm lo âu và cải thiện ham muốn tình dục, nhưng nồng độ các hormone testosterone, estradiol, LH, FSH và prolactin trong máu đều không bị ảnh hưởng ^[3].

Nghiên cứu trên động vật: Kết quả có gì khác biệt?

Trái ngược với dữ liệu nhất quán trên người, một số nghiên cứu trên động vật lại ghi nhận khả năng làm tăng testosterone của dịch chiết Maca ^{[4] [5]}. Một nghiên cứu năm 2016 cho chuột đực 8 tuần tuổi ăn bột chiết xuất cồn-nước từ Maca trong 6 tuần ^[4]. Kết quả ghi nhận trọng lượng túi tinh, nồng độ testosterone huyết thanh và diện tích bào tương của tế bào Leydig (tế bào sản xuất hormone tại tinh hoàn) đều tăng lên, dù trọng lượng tuyến tiền liệt, nồng độ hormone LH và số lượng tế bào Leydig không đổi ^[4]. Khi nuôi cấy tế bào Leydig, khả năng tự tổng hợp testosterone cũng tăng lên đáng kể khi bổ sung 22R-hydroxycholesterol hoặc pregnenolone ^[4].

Một nghiên cứu tiếp nối vào năm 2017 xác định rằng chế độ ăn chứa 2% bột chiết xuất Maca trong 6 tuần giúp tăng biểu hiện gen HSD3B1 (men 3beta-hydroxysteroid dehydrogenase) tại tinh hoàn chuột, một enzyme then chốt trong chu trình tổng hợp steroid ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu dài hạn năm 2018 cho thấy việc bổ sung chiết xuất Maca liên tục trong nửa năm ở chuột chỉ làm tăng testosterone huyết thanh thoáng qua ở tuần thứ 6 đối với nhóm chuột đang trưởng thành, sau đó không duy trì được mức tăng này trong máu, dù nó giúp cải thiện khả năng tổng hợp steroid của tế bào Leydig để làm chậm đà suy giảm do lão hóa ^[7].

Trên mô hình chuột đực bị vô tinh không do tắc nghẽn bằng busulfan, chiết xuất Maca (cụ thể là phân đoạn polysaccharide) đã giúp phục hồi biểu mô sinh tinh, giảm tổn thương tinh hoàn, tăng chất lượng tinh trùng và làm tăng nồng độ testosterone huyết thanh ^[5]. Khi kết hợp chiết xuất Maca đen với cây Fagara tessmannii ở chuột đực trong 2 tuần, mức testosterone huyết thanh và số lượng tinh trùng chỉ tăng ở mức liều cao nhất (1 g Fagara + 50 mg Maca/kg thể trọng), trong khi ở các mức liều thấp hơn thì trọng lượng cơ quan sinh sản và testosterone lại sụt giảm ^[8]. Cần nhấn mạnh rằng, toàn bộ các phát hiện này mới chỉ dừng lại ở loài gặm nhấm và không phản ánh đúng cơ chế chuyển hóa sinh học ở cơ thể người ^{[1] [4] [3]}.

Hiểu lầm thường gặp: Cứ tăng ham muốn là tăng testosterone?

Một trong những ngộ nhận lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng cảm giác hưng phấn tình dục với việc nồng độ testosterone huyết thanh tăng vọt. Khi dùng sâm Maca, nhiều nam giới cảm thấy tinh thần sảng khoái, giảm bớt lo âu mệt mỏi và nhu cầu chăn gối được khơi dậy ^[3]. Điều này khiến họ tin chắc rằng sản phẩm đã kích thích tinh hoàn phóng thích thêm testosterone.

Tuy nhiên, các số liệu khoa học đã bóc tách rõ ràng sự khác biệt này: tác dụng kích thích ham muốn và hỗ trợ sinh sản của Maca hoàn toàn không gắn liền với việc can thiệp vào trục nội tiết sinh dục ^{[1] [2] [3]}. Cơ chế chính xác của Maca đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, nhưng các nhà khoa học nhận định rằng hiệu quả lâm sàng đến từ sự phối hợp của nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên có trong củ rễ, tác động lên hệ thần kinh và tâm trạng hơn là tác động trực tiếp vào nồng độ hormone tuần hoàn ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ sâm Maca để tự điều trị các bệnh lý suy giảm nội tiết tố nam (hypogonadism) mà chưa có chỉ định y khoa. Do Maca không làm thay đổi nồng độ testosterone huyết thanh ở người khỏe mạnh, việc kỳ vọng loại thảo dược này thay thế các liệu pháp bổ sung hormone y tế là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học ^{[1] [3]}.

Đối với những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ Maca là điều cần thiết. Các dữ liệu về liều lượng an toàn lâu dài trên các nhóm đối tượng đặc biệt vẫn còn hạn chế. Người tiêu dùng cũng cần cảnh giác với các sản phẩm trôi nổi được gắn nhãn tăng testosterone cấp tốc nhưng thực chất có thể bị trộn tân dược hoặc hóa chất độc hại.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu bạn lựa chọn sử dụng sâm Maca như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe sinh sản, nâng cao năng lượng tinh thần hoặc cải thiện chất lượng tinh trùng, có thể tham khảo mức liều đã qua thử nghiệm lâm sàng:

• Liều lượng tham khảo: Trong các nghiên cứu trên nam giới trưởng thành, mức liều từ 1500 mg đến 3000 mg Maca mỗi ngày (chia đều sử dụng trong thời gian từ 12 tuần đến 4 tháng) cho thấy hiệu quả cải thiện các thông số tinh dịch và ham muốn mà không gây xáo trộn hormone ^{[1] [2]}.
• Dạng bào chế: Các dạng chế phẩm phổ biến trên thị trường gồm có bột Maca hồ hóa (Maca Gelatinizada) hoặc dạng viên nén chiết xuất ^{[1] [2]}. Dạng hồ hóa thường dễ tiêu hóa hơn dạng củ thô.
• Mục tiêu thực tế: Nên định hình rõ việc dùng Maca là để hỗ trợ tinh thần, giảm stress, tăng hưng phấn tự nhiên và cải thiện chất lượng tinh dịch, chứ không phải để kích thích cơ bắp hay tăng hormone nam trong máu ^{[2] [3]}.
• Lối sống toàn diện: Không có bất kỳ loại thảo mộc nào có thể thay thế lối sống khoa học. Việc duy trì giấc ngủ đủ giấc, tập luyện thể dục đều đặn, kiểm soát căng thẳng và chế độ dinh dưỡng đầy đủ vi chất mới là nền tảng cốt lõi giúp bảo vệ sức khỏe sinh lý phái mạnh.

Sâm Maca là một loại thảo dược quý vùng Andes với nhiều lợi ích tiềm năng đối với sức khỏe tinh thần và cải thiện các chỉ số tinh dịch ở nam giới ^{[2] [3]}. Dẫu vậy, các bằng chứng lâm sàng đã khẳng định Maca không làm thay đổi nồng độ testosterone trong máu ^{[1] [2] [3]}. Độc giả cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa công dụng sản phẩm, đồng thời tham vấn bác sĩ chuyên khoa nếu gặp các vấn đề thực sự liên quan đến suy giảm nội tiết tố.