Nhiều người có thói quen sử dụng nhân sâm bồi bổ sức khỏe nhưng lại lo sợ vị thuốc này làm tăng huyết áp đột ngột. Nỗi băn khoăn này đặc biệt phổ biến khi nhắc tới sâm Mỹ (Panax quinquefolius), một loại thảo dược đang được tìm kiếm nhiều trên thị trường. Liệu sâm Mỹ có thực sự kích thích tim đập nhanh và đẩy chỉ số huyết áp lên cao như lời đồn dân gian?
Dựa trên các y văn và dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm, chưa có bằng chứng trực tiếp nào kết luận sâm Mỹ gây tăng huyết áp ở người dùng. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào hoạt tính sinh học của ginsenoside trên hệ tim mạch và thần kinh [1, 2]. Do đó, quan niệm sâm Mỹ luôn gây tăng huyết áp là chưa có cơ sở khoa học xác thực từ thử nghiệm lâm sàng.
Quan niệm dân gian và góc nhìn khoa học hiện đại
Trong dân gian, mọi loại nhân sâm thường bị đánh đồng là có tính đại nhiệt, dễ gây bốc hỏa, nhức đầu và làm tăng huyết áp. Quan niệm này khiến những người lớn tuổi hoặc người có vấn đề về tim mạch e ngại tiếp cận các sản phẩm từ thảo dược.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại phân định rõ các loài thảo dược qua thành phần hoạt chất riêng biệt. Sâm Mỹ có tên khoa học là Panax quinquefolius, mang đặc tính saponin và phân bố ginsenoside khác với các loài nhân sâm khác [1, 8]. Ginsenosides chính là hoạt chất sinh học chính tạo nên các tác dụng dược lý đa dạng của loài cây này [6, 8].
Cơ chế tác động của hoạt chất sâm Mỹ lên tim mạch và tế bào
Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy saponin trong sâm Mỹ có thể tác động bảo vệ tế bào cơ tim thay vì gây tổn hại áp lực mạch máu. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện saponin sâm Mỹ (PQS) làm giảm tình trạng stress lưới nội chất và ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào [1].
Bên cạnh đó, hoạt chất Rb1 trong sâm Mỹ có tỷ lệ biểu hiện cao hơn so với một số loài sâm khác, giữ vai trò điều biến hệ thống cholinergic [2]. Ở mức độ chuyển hóa mô, chiết xuất sâm Mỹ còn tương tác với quá trình điều hòa protein ty thể UCP-2, giảm caspase-9 và tăng Bcl-2 bảo vệ tế bào [3]. Những cơ chế phân tử này cho thấy sâm Mỹ tác động đến mức vi mô của tế bào chứ không đơn thuần chỉ gây kích thích tuần hoàn.
Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm: Chuột tổn thương tim mạch
Để đánh giá tác động của saponin chiết xuất từ sâm Mỹ (Panax quinquefolium saponin - PQS) trên cấu trúc tim, một nghiên cứu trên động vật đã được công bố năm 2013 [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột cống trắng dòng Sprague-Dawley bị nhồi máu cơ tim cấp (AMI) [1].
Các cá thể chuột được phân ngẫu nhiên dùng nước lọc, dùng PQS với các mức liều 50 mg/kg/ngày, 100 mg/kg/ngày, hoặc 200 mg/kg/ngày, hoặc taurine liều 300 mg/kg/ngày trong thời gian 4 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng PQS giảm đáng kể kích thước ổ nhồi máu và tình trạng giãn thất trái [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận PQS cải thiện phân suất tống máu và phân suất co rút cơ tim của thất trái [1]. Mức độ hydroxyproline ở vùng cơ tim không bị nhồi máu cũng giảm rõ rệt [1]. Ở cấp độ protein, PQS liều 200 mg/kg/ngày làm giảm biểu hiện glucose regulating protein 78, calreticulin, CHOP và protein Bax, đồng thời tăng protein kháng chết tế bào Bcl-2 [1]. Dữ liệu này chứng minh PQS hỗ trợ tái cấu trúc thất trái sau chấn thương mạch vành trên mô hình chuột, không ghi nhận biến cố bất lợi gây co thắt nguy hiểm [1].
Thử nghiệm lâm sàng ở người: Tác động thần kinh và liều lượng
Hiện nay, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên ở người tập trung nhiều vào chức năng nhận thức và tâm thần vận động. Một tổng quan công bố năm 2025 về các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng cho thấy chiết xuất sâm Mỹ cải thiện tâm trạng, giảm mệt mỏi tinh thần và tăng cường nhận thức [4].
Ở liều thấp từ 100 mg đến 400 mg, sâm Mỹ giúp nâng cao khả năng chú ý và trí nhớ làm việc ở cả người trưởng thành khỏe mạnh lẫn bệnh nhân tâm thần phân liệt [4]. Với bệnh nhân ung thư, lợi ích giảm mệt mỏi ở mức hạn chế được quan sát ở liều cao 2000 mg [4].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, chéo chu kỳ, có đối chứng giả dược năm 2020 cũng thử nghiệm liều duy nhất 200 mg sâm Mỹ trên các tình nguyện viên trung niên từ 40 đến 60 tuổi [2]. Sau 6 giờ dùng thuốc, đối tượng được đo điện thế gợi thị giác ổn định (SSVEP) khi thực hiện các bài tập trí nhớ làm việc trong không gian (SWM) và bài kiểm tra hiệu suất liên tục (CP) [2]. Kết quả cho thấy sâm Mỹ làm giảm đáng kể thời gian tiềm tàng SSVEP ở vùng trán trước trong quá trình truy xuất trí nhớ [2]. Điều này chứng tỏ chiết xuất hỗ trợ hoạt động của mạng lưới thần kinh trán - đỉnh mà không gây xáo trộn bất thường tới dấu hiệu sinh tồn [2, 8].
Tác động trên chuyển hóa đường huyết và chuyển hóa lipid
Ngoài chức năng thần kinh, chiết xuất sâm Mỹ còn được thử nghiệm về khả năng điều hòa hoạt động tế bào beta đảo tụy. Một nghiên cứu năm 2007 ghi nhận dịch chiết nước sâm Mỹ đảo ngược tình trạng tăng UCP-2 do IL-1 beta gây ra, làm giảm caspase-9 và tăng nồng độ Bcl-2 [3].
Nghiên cứu cũng chỉ ra thành phần Rh2 giúp hạ đường huyết thông qua việc kích thích tiết beta-endorphin ở chuột đái tháo đường STZ, từ đó kích hoạt thụ thể opioid mu và tăng biểu hiện GLUT 4 ở mô cơ và mô mỡ [3]. Hoạt chất ginsenoside Re cũng hỗ trợ làm giảm căng thẳng oxy hóa ở thận, mắt, đồng thời hạ đường huyết, cholesterol và triglyceride trên chuột thử nghiệm [3]. Hoạt chất chuyển hóa protopanaxatriol (PPT) cũng giúp tăng GLUT4 và cải thiện đề kháng insulin [3]. Các dữ liệu này phản ánh tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa toàn thân.
Hiểu lầm thường gặp về sâm Mỹ và huyết áp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi thảo dược mang tên "sâm" đều gây bốc hỏa và lập tức làm tăng huyết áp kịch phát. Trên thực tế, sâm Mỹ là loài thảo mộc lâu năm có cấu trúc saponin đặc thù, bao gồm các hợp chất chuyển hóa qua dammarenediol synthase [5].
Dữ liệu khoa học không tìm thấy bằng chứng sâm Mỹ làm tăng huyết áp đột biến ở liều nghiên cứu thông thường từ 100 mg đến 400 mg [4]. Tuy vậy, nhiều người tự ý dùng các loại chế phẩm phối hợp không rõ nguồn gốc hoặc lạm dụng quá liều, sau đó quy kết trách nhiệm cho sâm Mỹ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù các thử nghiệm không ghi nhận sâm Mỹ gây tăng huyết áp, những người đang mắc bệnh cao huyết áp điều trị bằng thuốc vẫn cần thận trọng. Các thử nghiệm lâm sàng trong điều trị tăng huyết áp ở người trên 50 tuổi cho thấy mức huyết áp mục tiêu và phản ứng với các biện pháp can thiệp là rất đa dạng [6]. Việc hạ huyết áp xuống mục tiêu cụ thể không phải lúc nào mức thấp hơn cũng đem lại lợi ích tốt hơn cho mọi đối tượng [7].
Đặc biệt, phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính là đối tượng đòi hỏi phác đồ theo dõi huyết áp chặt chẽ theo tiêu chí chuẩn của hiệp hội sản phụ khoa [8]. Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu đánh giá độ an toàn của sâm Mỹ trên phụ nữ mang thai tăng huyết áp; các dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên người trưởng thành khỏe mạnh, bệnh nhân ung thư, bệnh nhân tâm thần phân liệt hoặc chuột thí nghiệm [1, 2, 8]. Do đó, phụ nữ có thai và người có bệnh nền tim mạch phức tạp bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Người trưởng thành khỏe mạnh muốn dùng sâm Mỹ để hỗ trợ sự tập trung và giảm căng thẳng có thể tham khảo các liều lượng từng được áp dụng trong thử nghiệm lâm sàng, dao động từ 100 mg đến 400 mg chiết xuất mỗi ngày [4]. Một liều đơn 200 mg sâm Mỹ đã được ghi nhận có tác động tích cực đến vùng vỏ não trán trước sau 6 giờ sử dụng [2].
Không nên tự ý đẩy liều lên mức cao 2000 mg nếu không có chỉ định y khoa cụ thể vì mức liều này chỉ mới được thử nghiệm hạn chế ở người bệnh ung thư bị suy nhược [4]. Thảo dược này nên được dùng với lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và lối sống lành mạnh.
Tóm lại, các tài liệu nghiên cứu hiện nay không ghi nhận việc sử dụng sâm Mỹ làm tăng huyết áp ở các nhóm đối tượng nghiên cứu. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn khách quan, lựa chọn sản phẩm có xuất xứ rõ ràng và luôn tham khảo cán bộ y tế nếu đang phải kiểm soát huyết áp bằng thuốc tây y.
