Sốt xuất huyết gây tăng men gan: Cần điều chỉnh chế độ ăn như thế nào?

Nỗi lo tăng men gan khi mắc sốt xuất huyết

Nhiều người thường lầm tưởng sốt xuất huyết Dengue chỉ đơn thuần gây sốt cao và giảm tiểu cầu. Tuy nhiên, khi cầm phiếu xét nghiệm máu trên tay, không ít người bệnh hoang mang khi thấy chỉ số men gan AST và ALT vọt lên gấp nhiều lần bình thường.

Thực tế, gan là một trong những cơ quan nội tạng dễ bị ảnh hưởng nhất trong đợt nhiễm trùng cấp tính [1, 2]. Men gan tăng phản ánh các tế bào gan đang chịu tổn thương và phóng thích enzyme vào máu. Bên cạnh việc điều trị y tế, một chế độ ăn uống khoa học đóng vai trò then chốt giúp "giảm tải" chuyển hóa cho gan, ngăn ngừa biến chứng suy gan và thúc đẩy tế bào tổn thương phục hồi nhanh chóng.

Tại sao sốt xuất huyết lại làm tổn thương gan?

Tình trạng tổn thương gan trong sốt xuất huyết thường bắt nguồn từ sự kết hợp giữa việc virus Dengue tấn công trực tiếp tế bào gan và phản ứng viêm quá mức của hệ thống miễn dịch ^[1]. Khi cơ thể giải phóng ồ ạt các cytokine kháng viêm và tiền viêm (như IL-1ra, IL-10, IP-10), quá trình hoại tử mô viêm ở gan có thể bùng phát ^[2].

Một nghiên cứu tại Việt Nam đã chỉ ra rằng tổn thương gan do sốt xuất huyết có xu hướng khởi phát mạnh mẽ từ vùng trung tâm tiểu thùy rồi lan rộng về phía khoảng cửa của gan ^[3]. Quá trình này kích hoạt stress oxy hóa trong cơ thể, kéo theo sự gia tăng của enzyme gamma-glutamyl transferase (GGT) suốt đợt bệnh ^[4]. Đáng chú ý, chỉ số men gan AST thường có xu hướng tăng cao hơn hẳn so với ALT [1, 5]. Điều này được giải thích là do ALT chủ yếu tồn tại ở gan, trong khi AST phân bố không chỉ ở gan mà còn có ở hồng cầu, cơ tim, cơ xương, não và thận; virus Dengue có khả năng gây tổn thương đồng thời cả tế bào cơ và tế bào gan [1, 5].

Bằng chứng khoa học về mức độ gia tăng men gan

Các công bố khoa học quốc tế và trong nước ghi nhận tỷ lệ bất thường men gan ở bệnh nhân sốt xuất huyết là rất phổ biến.

Tại Pakistan, một nghiên cứu trên quần thể người trưởng thành cho thấy chỉ số AST tăng ở 95% bệnh nhân và ALT tăng ở 86% bệnh nhân ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ viêm gan cấp tính ở nam giới là 55,68% và nữ giới là 44,32% ^[5]. Về độ tuổi, 38% người dưới 25 tuổi, 64,2% người từ 26-45 tuổi và 25% người từ 46-60 tuổi phát triển tình trạng viêm gan cấp tính ^[5]. Tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân có liên quan tổn thương gan trong nghiên cứu này lên tới 7,4% ^[5].

Tại Việt Nam, nghiên cứu năm 2024 thực hiện trên 87 bệnh nhân trưởng thành chia thành 3 nhóm dựa trên mức AST huyết tương (< 80, 80-400 và > 400 U/L) với số lượng mỗi nhóm là 40 người ^[3]. Dựa theo phân loại của WHO 2009 lúc xuất viện, có 40 bệnh nhân (46%) không có dấu hiệu cảnh báo, 35 bệnh nhân (40,2%) có dấu hiệu cảnh báo và 11 bệnh nhân (12,6%) sốt xuất huyết nặng ^[3]. Mẫu máu thu thập từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 6 cho thấy nhóm AST cao trên 400 U/L có nồng độ các chỉ dấu sinh học gan chuyên biệt như GLDH, ARG-1, HPPD và ALT cao hơn rõ rệt so với các nhóm còn lại ^[3].

Tại Nepal, nghiên cứu cắt ngang năm 2025 trên 325 bệnh nhân sốt xuất huyết ghi nhận 40,0% trường hợp có dấu hiệu cảnh báo (DWS) ^[6]. Men gan AST tăng (trên 48 U/L) làm tăng nguy cơ phát triển dấu hiệu cảnh báo lên 2,4 lần (aOR = 2,40; KTC 95%: 1,49-3,86), trong khi ALT (ngưỡng trên 55 U/L) không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa ^[6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra phụ nữ có nguy cơ mắc sốt xuất huyết có dấu hiệu cảnh báo cao gấp 2,3 lần ^[1]. Đồng thời, sự gia tăng AST tương quan thuận với các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn (rho = 0,243) và nôn mửa (rho = 0,151) ^[6].

Ở trẻ em, một nghiên cứu theo dõi tiến cứu giai đoạn 2014-2015 trên 102 bệnh nhi (gồm 41 ca không nặng và 61 ca nặng) tại Ấn Độ cho thấy 92% trẻ bị tăng transaminase, trong đó AST tăng ở 87% và ALT ở 82% ^[7]. Sự biến đổi men gan AST và ALT đạt đỉnh vào ngày thứ 5 của bệnh, trong khi ALP và GGT đạt đỉnh vào ngày thứ 7 ^[7]. Tỷ lệ tăng men gan ở nhóm sốt xuất huyết nặng đạt 100%, cao hơn đáng kể so với 80% ở nhóm nhẹ ^[7]. Viêm gan nặng là yếu tố độc lập dự báo nguy cơ suy gan cấp (tỷ số chênh OR = 77) và tử vong (OR = 55) ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi điều trị men gan do sốt xuất huyết

Nhiều người khi thấy men gan tăng vọt thường vội vàng tìm đến các bài thuốc lá dân gian, các loại trà thanh nhiệt giải độc hoặc thuốc bổ gan không rõ nguồn gốc. Đây là một sai lầm nguy hiểm. Các loại thảo mộc chưa qua kiểm chứng có thể chứa độc tố hoặc tạo thêm gánh nặng lọc thải, khiến các tế bào gan vốn đang viêm phù nề càng dễ suy thoái nhanh hơn ^[8].

Một hiểu lầm khác là tự ý uống dồn dập thuốc hạ sốt paracetamol để hạ thân nhiệt. Paracetamol được chuyển hóa chính tại gan. Dù là thuốc hạ sốt thông dụng, việc dùng quá liều hoặc dùng dồn dập trên một lá gan đang chịu tổn thương do virus có thể làm thúc đẩy quá trình suy giảm chức năng gan tiến triển nặng hơn ^[8].

Bên cạnh đó, việc người bệnh chán ăn, buồn nôn rồi kiêng khem quá mức, chỉ ăn cháo trắng rải rác qua ngày cũng là quan niệm sai lầm. Thiếu hụt năng lượng và chất đạm khiến cơ thể cạn kiệt nguồn nguyên liệu cần thiết để phục hồi mô gan và tái tạo các tế bào miễn dịch.

Ai là người cần đặc biệt thận trọng?

Tổn thương gan do sốt xuất huyết thường lành tính và tự hồi phục, nhưng một số trường hợp có thể diễn tiến thành suy gan cấp đe dọa tính mạng ^[8]. Các đối tượng sau cần được nhân viên y tế giám sát chặt chẽ:

Trẻ em mắc sốt xuất huyết nặng, đặc biệt khi rơi vào tình trạng sốc hoặc viêm gan nặng, do nguy cơ suy gan cấp và tử vong tăng rất cao ^[7]. Người bệnh có biểu hiện suy giảm tri giác, ngủ gà, lơ mơ, kích động cần được xử trí cấp cứu ngay lập tức [2, 8].

Phụ nữ cũng là đối tượng cần lưu tâm hơn, khi dữ liệu nghiên cứu cho thấy nguy cơ xuất hiện dấu hiệu cảnh báo của bệnh cao gấp 2,3 lần ^[1]. Ngoài ra, những người bệnh liên tục có triệu chứng buồn nôn và nôn mửa dữ dội thường có liên quan chặt chẽ với tình trạng tăng cao men gan AST, đòi hỏi phải theo dõi sát sao chức năng gan [5, 6].

Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn giảm tải và phục hồi gan

Dinh dưỡng đúng cách không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ nhưng sẽ đóng vai trò như chiếc "phao cứu sinh" giảm áp lực giải độc cho gan. Người bệnh cần chú ý các nguyên tắc:

Chia nhỏ bữa ăn: Triệu chứng nôn và buồn nôn thường xuyên xuất hiện khi men gan tăng [5, 6]. Hãy chia khẩu phần thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày thay vì 3 bữa lớn. Thức ăn nên ở dạng lỏng, mềm, ấm như cháo thịt nạc, súp gà hạt sen để dạ dày và gan làm việc nhẹ nhàng nhất.

Lựa chọn đạm sạch, dễ hấp thu: Cung cấp lượng đạm vừa phải để tái tạo mô mà không gây ứ trệ ammoniac. Ưu tiên các loại thịt nạc trắng (lườn gà, thịt thăn lợn), cá nạc, đậu phụ hoặc các loại sữa hạt. Hạn chế tối đa các loại thịt đỏ nhiều mỡ.

Kiểm soát chất béo: Gan đang viêm sẽ suy giảm khả năng tiết mật và chuyển hóa lipid. Cần kiêng hoàn toàn các món chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ ăn nhanh, nội tạng động vật. Nên ưu tiên phương pháp chế biến hấp, luộc.

Tăng cường chất chống oxy hóa và vitamin: Do phản ứng viêm và stress oxy hóa tăng cao trong suốt đợt bệnh [3, 7], chế độ ăn nên bổ sung nguồn vitamin phong phú từ rau củ quả tươi. Nước ép cam, bưởi, ổi, dâu tây hoặc canh rau ngót, bí đỏ giúp bổ sung vi chất và điện giải rất tốt.

Uống đủ nước: Mất nước làm chậm quá trình thanh thải và giảm tưới máu đến gan. Bổ sung nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ, hoặc nước dừa từng ngụm nhỏ rải rác trong ngày.

Kiêng tuyệt đối cồn và chất kích thích: Không sử dụng rượu, bia, cà phê, nước ngọt có gas và thuốc lá vì đây là những tác nhân trực tiếp phá hủy tế bào gan.

Lời khuyên cho quá trình hồi phục

Tăng men gan trong sốt xuất huyết là tình trạng phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh được theo dõi y tế chặt chẽ và áp dụng chế độ dinh dưỡng hợp lý. Hãy lắng nghe cơ thể, ăn uống thanh đạm, uống đủ nước và duy trì nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn cấp tính. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như nôn nhiều, đau bụng dữ dội hay mệt mỏi li bì, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.