Đậu phụ và các chế phẩm từ đậu nành là món ăn quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, không ít phụ nữ khi phát hiện mắc u xơ tử cung lại lập tức loại bỏ hoàn toàn món ăn này khỏi thực đơn vì lo ngại hoạt chất thực vật có thể kích thích khối u phát triển nhanh hơn.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại không khẳng định việc ăn đậu phụ ở mức độ vừa phải sẽ trực tiếp làm tăng kích thước u xơ tử cung. Tác động của các hợp chất trong đậu nành đối với bệnh lý này vẫn còn nhiều kết quả trái chiều, đòi hỏi người bệnh phải hiểu đúng bản chất để có chế độ ăn uống khoa học.

Phytoestrogen trong đậu phụ tác động thế nào đến cơ thể?

U xơ tử cung là một dạng khối u lành tính chịu ảnh hưởng lớn từ nội tiết tố nữ, trong đó hormone estradiol và progesterone đóng vai trò kích thích sự tăng trưởng của khối u [1]. Trong đậu nành và đậu phụ chứa một nhóm hợp chất tự nhiên gọi là phytoestrogen, chủ yếu là các isoflavone [2], [1].

Về mặt cấu trúc, phytoestrogen có nét tương đồng với estrogen tự nhiên trong cơ thể con người [1]. Khi đi vào hệ tuần hoàn, isoflavone có thể hoạt động như một dạng estrogen yếu hoặc có tác dụng kháng estrogen tùy thuộc vào môi trường nội tiết cụ thể [1]. Các nghiên cứu trên người cho thấy việc tiêu thụ isoflavone tạo ra nhiều tác động sinh lý khác nhau, chẳng hạn như làm thay đổi nồng độ hormone giới tính ở cả người lớn và trẻ nhỏ [3].

Ở phụ nữ tiền mãn kinh, việc nạp isoflavone từ đậu nành có liên quan đến hiện tượng tăng nồng độ hormone hoàng thể hóa (LH) và hormone kích thích nang trứng (FSH), đồng thời kéo dài chu kỳ kinh nguyệt [3]. Trong khi đó, ở phụ nữ sau mãn kinh, các thay đổi về nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) cũng đã được ghi nhận khi tiêu thụ nhóm chất này [3]. Một số nghiên cứu cũng liên hệ việc dùng phytoestrogen với nguy cơ u xơ tử cung và xuất huyết tử cung bất thường [3].

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ u xơ khi dùng lượng lớn đậu nành

Mối băn khoăn về việc đậu phụ có làm u xơ to lên bắt nguồn từ một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa lượng tiêu thụ đậu nành rất cao và tỷ lệ u xơ tử cung [2]. Điển hình là nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2019 rà soát các dữ liệu từ cơ sở dữ liệu PUBMED và EMBASE tính đến tháng 12 năm 2018 [2]. Phân tích gộp này bao gồm 4 nghiên cứu đánh giá việc tiêu thụ ở giai đoạn sơ sinh và 7 nghiên cứu đánh giá việc tiêu thụ ở tuổi trưởng thành [2].

Kết quả tính toán theo mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy, việc tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành ở mức cao trong giai đoạn trưởng thành có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc u xơ tử cung ở phụ nữ tiền mãn kinh với tỷ số chênh OR là 2,50 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,09 - 5,74; P = 0,03) khi so sánh giữa mức tiêu thụ cao và mức tiêu thụ thấp [2].

Khi phân tích mối quan hệ liều - đáp ứng gồm hai giai đoạn, nghiên cứu ghi nhận tỷ số chênh gộp về nguy cơ u xơ tử cung ở nhóm tiêu thụ isoflavone đậu nành mức thấp là 1,00 (95% CI: 0,87 - 1,14); mức trung bình là 1,08 (95% CI: 0,94 - 1,24) và mức cao là 1,23 (95% CI: 0,99 - 1,53) so với nhóm chỉ thỉnh thoảng mới sử dụng [2]. Nhóm tác giả kết luận rằng lượng tiêu thụ isoflavone hoặc thực phẩm từ đậu nành ở mức cao có liên quan đến việc tăng nguy cơ u xơ tử cung, nhưng vẫn cần thêm các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn với phương pháp đo lường chính xác hơn để xác nhận [2].

Bên cạnh đó, việc tiếp xúc sớm với phytoestrogen từ thời thơ ấu cũng được quan tâm [2], [4]. Phân tích gộp năm 2019 ghi nhận mối liên quan dương tính với u xơ tử cung ở những người từng dùng sữa công thức đậu nành thời thơ ấu (OR = 1,19; 95% CI: 0,99 - 1,43; P = 0,06) [2]. Gần đây hơn, một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2023 theo dõi 1.610 phụ nữ người Mỹ gốc Phi từ 23-35 tuổi bằng phương pháp siêu âm chuẩn hóa qua 4 lần khám trong 5 năm [4]. Trong số 1.121 người ban đầu không có u xơ, 13% từng dùng sữa công thức đậu nành và 24% phát triển u xơ mới trong thời gian theo dõi [4].

Dù việc từng dùng sữa đậu nành nói chung không làm tăng nguy cơ tổng thể, nhưng nhóm trẻ bắt đầu uống sữa công thức đậu nành trong vòng 2 tháng sau sinh lại có nguy cơ mắc u xơ cao hơn so với nhóm chưa từng dùng [4]. Đáng chú ý, tốc độ tăng trưởng kích thước khối u (tính theo sự thay đổi thể tích) giữa các nhóm không ghi nhận sự khác biệt [4].

Những nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ gây hại

Trái ngược với những lo ngại trên, nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học lại không tìm thấy mối liên hệ tiêu cực giữa việc ăn đậu nành và khối u xơ, thậm chí còn gợi mở khả năng bảo vệ [5], [6], [7].

Năm 2001, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại thành phố Takayama (Nhật Bản) theo dõi 1.172 phụ nữ tiền mãn kinh tuổi từ 35-54 trong vòng 6 năm [5]. Chế độ ăn uống và lượng isoflavone được thu thập bằng bảng câu hỏi tần suất bán định lượng [5]. Trong thời gian này có 31 trường hợp phải phẫu thuật cắt tử cung trước mãn kinh, một chỉ định mà nguyên nhân chính là u xơ tử cung và lạc nội mạc tử cung [5]. Kết quả cho thấy nhóm có mức tiêu thụ isoflavone ở mức ba thứ hai (trung bình) có nguy cơ cắt tử cung thấp hơn đáng kể so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (tỷ số tỷ lệ RR = 0,35; 95% CI: 0,13 - 0,97) sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi và tổng năng lượng nạp vào [5].

Tiếp đó, vào năm 2009, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên 285 phụ nữ tiền mãn kinh Nhật Bản từ tháng 10 năm 2003 đến tháng 3 năm 2006 nhằm đánh giá mối liên hệ giữa dinh dưỡng và u xơ tử cung xác định qua siêu âm ngả âm đạo [6]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ chất béo, isoflavone từ đậu nành hay chất xơ đều không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với u xơ tử cung [6]. Ngược lại, việc uống nhiều rượu mới là yếu tố làm tăng tỷ lệ mắc bệnh, với nhóm uống rượu nhiều nhất có nguy cơ u xơ cao gấp 2,78 lần so với nhóm thấp nhất (OR = 2,78; 95% CI: 1,25 - 6,20) [6].

Đến năm 2015, một bài tổng quan hệ thống phân tích 13 công trình nghiên cứu (gồm 4 nghiên cứu bệnh - chứng, 3 nghiên cứu cắt ngang và 4 nghiên cứu đoàn hệ) về các thành phần dinh dưỡng và u xơ tử cung [7]. Tổng quan này kết luận không tìm thấy mối liên quan nào giữa lượng phytoestrogen, chất xơ, vitamin C và E nạp vào với u xơ tử cung [7]. Trong khi đó, việc tiêu thụ nhiều trái cây và rau xanh được chứng minh có tác dụng bảo vệ, còn tình trạng thiếu hụt vitamin D có thể đóng vai trò kích thích phát triển u xơ [7].

Một nghiên cứu bệnh - chứng tại Mỹ năm 2006 đo lường chất chuyển hóa trong nước tiểu 48 giờ của 170 ca u xơ tử cung và 173 người đối chứng cũng chỉ ra lượng bài tiết isoflavone không có sự khác biệt giữa hai nhóm (2,33 so với 2,60 nmol/mg Cr; P = 0,68) [1]. Nghiên cứu không ghi nhận mối liên hệ giữa nồng độ isoflavone bài tiết và nguy cơ mắc bệnh u xơ tử cung [1].

Bằng chứng hiện tại nói lên điều gì?

Nhìn vào bức tranh tổng thể, các kết quả nghiên cứu khoa học về tác động của đậu nành và phytoestrogen lên u xơ tử cung hiện vẫn chưa có sự đồng nhất tuyệt đối [2], [7]. Sự mâu thuẫn này bắt nguồn từ sự khác biệt trong thiết kế nghiên cứu, thói quen ăn uống của từng quần thể dân cư cũng như liều lượng sử dụng [2], [6], [1].

Nguy cơ chỉ có xu hướng xuất hiện khi nạp vào cơ thể một lượng isoflavone hoặc thực phẩm từ đậu nành ở mức rất cao [2]. Đối với lượng tiêu thụ thông thường hoặc ở mức vừa phải, các phân tích liều - đáp ứng không cho thấy sự gia tăng rõ rệt về nguy cơ mắc bệnh [2]. Đặc biệt, nghiên cứu theo dõi định kỳ bằng siêu âm cũng xác nhận rằng việc từng phơi nhiễm với đậu nành không làm thay đổi tốc độ tăng trưởng thể tích của khối u [4].

Do đó, chưa có cơ sở khoa học vững chắc để khẳng định việc ăn đậu phụ trong bữa ăn hàng ngày là nguyên nhân trực tiếp làm u xơ tử cung phát triển to lên.

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng phytoestrogen trong thực vật với hormone estrogen nội sinh của cơ thể người. Phytoestrogen có ái lực và tác động sinh học yếu hơn nhiều so với estrogen tự nhiên, đồng thời có thể thể hiện tính chất kháng estrogen trong một số điều kiện tế bào nhất định [1].

Nhiều người bệnh vì quá lo lắng đã loại bỏ hoàn toàn các loại đậu đỗ khỏi chế độ ăn, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nguồn đạm thực vật lành mạnh. Ngược lại, một số người lại tìm đến các sản phẩm thực phẩm chức năng bổ sung mầm đậu nành hoặc tinh chất isoflavone cô đặc. Việc tự ý dung nạp các sản phẩm bổ sung nồng độ cao này tiềm ẩn nguy cơ thay đổi nội tiết và có thể không an toàn đối với các bệnh lý phụ khoa nhạy cảm với hormone [2], [3].

Ngoài ra, chế độ ăn uống chỉ là một phần nhỏ trong việc kiểm soát bệnh. U xơ tử cung là một bệnh lý có cơ chế sinh bệnh phức tạp liên quan đến nhiều thụ thể nội tiết tố, bao gồm cả progesterone [8]. Do đó, người bệnh không nên chỉ tập trung kiêng khem ăn uống mà bỏ qua các phương pháp theo dõi y khoa chính thống [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù đậu phụ là thực phẩm lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần chú ý thận trọng trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày:

  • Phụ nữ đã được chẩn đoán có khối u xơ kích thước lớn, u đa nhân hoặc đang gặp các triệu chứng nặng như rong kinh, cường kinh, xuất huyết tử cung bất thường hoặc đau vùng chậu [3], [8].
  • Phụ nữ tiền mãn kinh có tiền sử rối loạn chu kỳ kinh nguyệt nặng hoặc có nồng độ nội tiết tố biến động thất thường [3].
  • Người có thói quen sử dụng kết hợp nhiều sản phẩm chiết xuất từ đậu nành cùng lúc, đặc biệt là các viên uống bổ sung isoflavone liều cao [2], [3].
  • Trẻ em gái có dấu hiệu dậy thì sớm không nên tiêu thụ lượng lớn phytoestrogen do mối liên quan với nồng độ isoflavone cao trong máu [3].

Cách dùng đậu phụ an toàn và hợp lý

Để nhận được giá trị dinh dưỡng từ đậu phụ mà không phải lo lắng về tác động tiêu cực tới nội tiết tố, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Duy trì mức độ vừa phải: Sử dụng đậu phụ như một phần của chế độ ăn đa dạng, khoảng 2-3 bữa mỗi tuần, tránh ăn dồn dập với lượng lớn mỗi ngày [2].
  • Ưu tiên thực phẩm truyền thống: Nên ăn đậu phụ tươi, luộc, nấu canh hoặc chế biến thanh đạm; hạn chế các món chiên xào nhiều dầu mỡ. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên uống chiết xuất isoflavone cô đặc [2].
  • Tăng cường rau xanh và trái cây: Bổ sung nhiều rau củ quả tươi vào khẩu phần ăn hàng ngày, vì đây là nhóm thực phẩm đã được các nghiên cứu chứng minh có tác dụng bảo vệ và giảm thiểu nguy cơ tiến triển u xơ [7].
  • Hạn chế thức uống có cồn: Cắt giảm bia rượu, bởi tiêu thụ nhiều cồn đã được chứng minh có liên quan mật thiết đến việc làm tăng tỷ lệ mắc u xơ tử cung [6].

Chị em phụ nữ mắc u xơ tử cung không cần thiết phải kiêng tuyệt đối đậu phụ trong các bữa ăn gia đình. Điều quan trọng nhất là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và tuân thủ lịch khám phụ khoa định kỳ để theo dõi sát sao sự tiến triển của khối u, từ đó có hướng can thiệp y tế kịp thời theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [8].