Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh vườn để kiểm soát đường huyết. Trong đó, các loài thuộc chi rau răm, nghể (họ Polygonaceae) như nghể trắng hay các loại thảo dược cùng chi thường được nhắc tới như giải pháp tự nhiên giúp trị bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế và độ an toàn của những cây cỏ này đến đâu vẫn là dấu hỏi lớn đối với đa số người dùng.

Nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất từ một số loài cây thuộc chi này có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm. Dù vậy, hiện tại chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào xác định liều dùng chuẩn xác hay chứng minh hiệu quả điều trị an toàn trên bệnh nhân đái tháo đường.

Cơ chế tác động đến đường huyết diễn ra thế nào?

Để hiểu tại sao cây nghể và các loài thực vật họ hàng lại được nghiên cứu chống đái tháo đường, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý thức ăn sau bữa ăn. Enzyme alpha-glucosidase đóng vai trò then chốt trong quá trình tiêu hóa carbohydrate ở cơ thể người [1]. Enzyme này thúc đẩy giải phóng glucose từ các disaccharide hoặc carbohydrate phức tạp, từ đó làm tăng nồng độ đường huyết sau ăn [1].

Việc ức chế enzyme này là một trong những giải pháp hỗ trợ kiểm soát biến chứng của bệnh đái tháo đường [1]. Khi chặn đứng hoặc làm chậm hoạt động của alpha-glucosidase, quá trình tiêu hóa tinh bột và hấp thu đường vào máu sẽ diễn ra chậm lại, giúp giảm sự gia tăng đường huyết đột ngột sau ăn [1]. Một số thuốc tây y như acarbose cũng hoạt động theo cơ chế này nhằm hạn chế tăng đường huyết sau bữa ăn [1].

Bên cạnh alpha-glucosidase, các enzyme khác như alpha-amylase và protein-tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) cũng tham gia mật thiết vào chu trình chuyển hóa đường [1, 4]. Việc tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên vừa ức chế alpha-glucosidase vừa chặn PTP1B hay alpha-amylase đang là hướng đi được giới khoa học quan tâm [1, 4].

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất thực vật này?

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập 6 hợp chất từ dịch chiết cloroform - ethyl axetat của lá cây nghể (Persicaria hydropiper L., tên đồng nghĩa trong họ Polygonaceae) [2]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm trong ống nghiệm hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase, alpha-amylase và đánh giá chống oxy hóa bằng thử nghiệm DPPH, ABTS [2]. Kết quả ghi nhận các hợp chất phân lập được thể hiện khả năng ức chế alpha-glucosidase phụ thuộc vào nồng độ [2]. Trong đó, hai hợp chất ký hiệu Ph-1 và Ph-2 cho thấy hoạt tính mạnh nhất với tỷ lệ ức chế enzyme lần lượt là 81,84% và 78,79% ở nồng độ 1000 microg/mL, đạt giá trị IC50 tương ứng là 85 microg/mL và 170 microg/mL [2]. Phỏng lập mô hình mô phỏng phân tử (docking) cho thấy Ph-1 đạt điểm số liên kết -12,4286, tạo 8 liên kết hydro và 3 liên kết H-pi với các gốc acid amin tại túi gắn của enzyme alpha-glucosidase [2]. Dù vậy, nghiên cứu này hoàn toàn dừng lại ở mức độ ống nghiệm và mô phỏng trên máy tính, chưa từng thử trên sinh vật sống [2].

Dữ liệu trên mô hình động vật được ghi nhận ở một nghiên cứu năm 2024 đối với loài thực vật cùng chi là Polygonum cognatum Meisn. [3]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả trên mô hình chuột bị gây đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin kết hợp thử nghiệm ức chế alpha-glucosidase trong ống nghiệm [3]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết ethyl axetat và n-butanol đạt hiệu quả cao nhất ở cả thử nghiệm trong ống nghiệm lẫn trên chuột sống [3]. Các dịch chiết này giúp làm giảm nồng độ men gan aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT) và chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde, đồng thời làm tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm glutathione và superoxide dismutase ở chuột bị tiểu đường [3]. Trong số 11 hợp chất phenolic phân lập được, quercetin là chất ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất [3]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu chỉ thực hiện trên chuột với bệnh cảnh nhân tạo, chưa phản ánh được cơ thể người [3].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2017 trên củ Polygonum cuspidatum (cốt khí củ) đã phân lập các chất ức chế đồng thời alpha-glucosidase và PTP1B [4]. Kết quả phân tích xác định procyanidin B2 3,3''-O-digallate và (-)-epicatechin gallate ức chế alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 0,42 +- 0,02 muM và 0,48 +- 0,0004 muM, cùng một chuỗi chất đồng đẳng stilbene có IC50 từ 6,05 +- 0,05 đến 116,10 +- 2,04 muM [4]. Hợp chất (trans)-emodin-physcion bianthrone và (cis)-emodin-physcion bianthrone ức chế PTP1B với IC50 tương ứng là 2,77 +- 1,23 và 7,29 +- 2,32 muM [4]. Dù vậy, đây cũng chỉ là thử nghiệm sàng lọc hóa học trong ống nghiệm [4].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 trên cây Polygonum maritimum L. cho thấy dịch chiết dichloromethane từ lá có khả năng ức chế alpha-glucosidase của chuột với chỉ số IC50 đạt 2527 mug/mL, mạnh hơn chất chuẩn acarbose có IC50 là 4638 mug/mL [5]. Một nghiên cứu năm 2013 trên loài Polygonum senegalensis ghi nhận dịch chiết cồn 50% từ lá ức chế enzyme alpha-glucosidase từ nấm men với IC50 đạt 1,5 mug/mL [6]. Một nghiên cứu khác năm 2022 trên cây Polygonum aviculare đã tổng hợp dẫn xuất 5B cho giá trị IC50 ức chế alpha-glucosidase là 15,34 muM và PTP1B là 53,28 muM trên mô hình in vitro [7].

Giá trị thực và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn chung, các công trình khoa học đã xác nhận một số hợp chất phenolic và flavonoid tự nhiên trong các cây họ Polygonum có khả năng gắn kết và làm giảm hoạt tính của enzyme phân giải tinh bột [2, 6, 7]. Đây là cơ sở tiền lâm sàng để các nhà nghiên cứu định hướng phân lập và phát triển thuốc mới trong tương lai [3].

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến thực tế điều trị là rất xa. Điểm mấu chốt là tất cả các dữ liệu công bố hiện nay chỉ nằm ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên chuột cống bị gây bệnh nhân tạo (in vivo) [2, 6].

Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường để kiểm chứng hiệu lực hạ đường huyết của cây nghể trắng hay xác lập liều lượng sử dụng an toàn. Uống nước sắc lá cây tự nhiên chứa hàm lượng hoạt chất không đồng nhất, không thể tương đương với các phân đoạn chiết tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm nguy hại cần tránh

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên lành tính, có thể thay thế thuốc tây". Nhiều bệnh nhân tự ý ngưng uống thuốc hạ đường huyết hoặc bỏ tiêm insulin để chuyển sang uống nước lá nghể hoặc thảo dược truyền miệng vì tin rằng cây cỏ sẽ "chữa dứt điểm" bệnh.

Thực tế, thuốc tổng hợp ức chế alpha-glucosidase như acarbose có thể gây tác dụng phụ ở đường tiêu hóa như đầy hơi, trướng bụng, tiêu chảy do cản trở hấp thu carbohydrate [1]. Việc sử dụng thảo dược bừa bãi không qua kiểm soát liều lượng không chỉ không mang lại hiệu quả chữa khỏi bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, tăng men gan hoặc khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát.

Chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy cây nghể trắng có thể "chữa khỏi" bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính đòi hỏi sự theo dõi và kiểm soát lâu dài.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang mắc bệnh đái tháo đường type 1 hoặc type 2 đang được điều trị bằng thuốc hạ đường huyết, insulin không được tự ý dùng nước sắc nghể trắng để tránh nguy cơ rối loạn đường huyết hoặc tương tác chưa rõ.

Người có tiền sử bệnh gan, suy thận hoặc bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính cần tránh xa các bài thuốc tự chế từ loài cây này khi chưa có thẩm định y khoa.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng. Toàn bộ các dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ thực hiện trên enzyme phân lập, nấm men, tế bào hoặc chuột thực nghiệm [2, 5, 8]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về tính an toàn của cây nghể trên phụ nữ mang thai hay trẻ em, việc tùy tiện dùng thảo dược có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe của mẹ và thai nhi.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, uống thuốc đúng giờ và theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ tại nhà.

Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược hoặc bài thuốc dân gian nào để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi dùng. Tuyệt đối không tự ý ngắt hái cây cỏ tự nhiên để đun nấu uống thay nước lọc hàng ngày.

Chế độ ăn uống cân đối, hạn chế tinh bột tinh chế, ăn nhiều rau xanh giàu chất xơ, duy trì vận động thể lực thường xuyên và uống đủ nước mỗi ngày vẫn là nền tảng bền vững nhất để ổn định đường huyết mà không cần phụ thuộc vào các loại thảo dược chưa được kiểm chứng.

Nghể trắng và các loài thực vật cùng chi cho thấy tiềm năng sinh học nhất định trong các ống nghiệm và trên mô hình chuột thí nghiệm. Dù vậy, người dân không nên nhầm lẫn giữa tiềm năng nghiên cứu ban đầu với hiệu quả chữa bệnh thực tế ở người. Việc kiểm soát đái tháo đường luôn cần dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc và chỉ định từ thầy thuốc chuyên môn.