Nhiều người truyền tai nhau dùng quả thích lê (tên khoa học: Rosa roxburghii Tratt) như một "thần dược" trị dứt điểm đái tháo đường [1], [2]. Không ít quảng cáo trên mạng khẳng định loại quả này hạ đường huyết cấp tốc, giúp người bệnh bỏ thuốc tây [2], [3].

Khoa học hiện đại chưa từng công nhận thích lê là thuốc điều trị bệnh đái tháo đường ở người. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ ghi nhận khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa đường, giảm kháng insulin và ức chế enzym phân giải tinh bột trên động vật thí nghiệm [1], [2], [3]. Mọi lời đồn thổi về việc hạ đường huyết nhanh chóng hay chữa khỏi bệnh hoàn toàn đều thiếu cơ sở thực chứng [2], [4].

Bẫy thông tin từ lời đồn hạ đường huyết cấp tốc

Người mắc đái tháo đường thường mang tâm lý lo sợ tác dụng phụ của thuốc tây nên dễ tin vào các bài thuốc từ hoa quả thiên nhiên. Nhiều trang mạng quảng bá thích lê làm đường huyết tụt về mức an toàn ngay sau khi dùng.

Thực tế, không có thực phẩm tự nhiên nào hạ đường huyết tức thì mà an toàn. Đái tháo đường là bệnh chuyển hóa mạn tính, đòi hỏi kiểm soát lâu dài bằng phác đồ khoa học kết hợp điều chỉnh lối sống [3], [4]. Việc tin lời truyền miệng rồi tự ý bỏ thuốc điều trị khiến người bệnh đối mặt nguy cơ tăng đường huyết mất kiểm soát.

Cơ chế tác động: Ức chế enzym tiêu hóa và kích hoạt tín hiệu nội bào

Các nghiên cứu sinh hóa làm rõ tiềm năng sinh học của thích lê qua một số cơ chế can thiệp chuyển hóa glucid [2], [3]. Đáng chú ý nhất là khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase của dịch chiết từ loại quả này [2].

Alpha-glucosidase là enzym tại ruột non, có nhiệm vụ phân giải carbohydrate phức tạp thành glucose để hấp thu vào máu [2]. Khi enzym bị ức chế, tốc độ hấp thu đường qua ruột chậm lại, từ đó giảm đỉnh đường huyết sau ăn [2]. Cơ chế này tương tự tác dụng của một số nhóm thuốc làm chậm hấp thu tinh bột trong y học hiện đại [2].

Chiết xuất từ thích lê cũng cho thấy tác động lên đường truyền tín hiệu nội bào PI3K/Akt [1], [2], [3]. Con đường này giữ vai trò điều hòa vận chuyển protein GLUT4 lên bề mặt tế bào cơ xương, tăng cường thu nạp glucose và kiểm soát quá trình tạo đường mới tại gan [1], [2], [3]. Nhờ đó, cơ thể cải thiện độ nhạy insulin và tăng tích trữ glycogen [2], [3].

Các nghiên cứu nói gì về thích lê?

Giới nghiên cứu tập trung phân tích thành phần hoạt chất của thích lê trên các mô hình tế bào và loài gặm nhấm [1], [2], [3]. Dưới đây là các thử nghiệm đã công bố:

Nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát tác động của thích lê trên chuột cống SD đực béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo [1]. Chuột 5 tuần tuổi chia thành nhóm đối chứng bình thường (NC), mô hình (M), đối chứng dương (PC), liều thấp (LD) và liều cao (HD), mỗi nhóm 10 con [1]. Từ tuần 13, chuột nhóm LD uống thích lê liều 100 mg/kg, nhóm HD uống 300 mg/kg, nhóm PC uống 0,11 g/kg chiglitazar sodium, kéo dài đến tuần 20 [1]. Kết quả cho thấy can thiệp bằng thích lê giúp giảm trọng lượng cơ thể, giảm cholesterol toàn phần (TC), triglycerid (TG), malondialdehyde (MDA), đường huyết lúc đói (FBG), insulin huyết thanh (FINS) và chỉ số HOMA-IR so với nhóm M [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự phục hồi biểu hiện protein và gen PI3K, Akt2, GLUT4 [1]. Giới hạn: nghiên cứu dừng ở mô hình chuột đực béo phì, chưa thử nghiệm trên người [1].

Nghiên cứu công bố năm 2023 dùng kỹ thuật phân tích khối phổ và dược lý mạng lưới để khảo sát 20 hợp chất hoạt tính trong thích lê, chủ yếu gồm triterpenoid và flavonoid [2]. Dữ liệu chỉ ra dịch chiết triterpenoid, flavonoid và polysaccharide của thích lê có tác dụng ức chế alpha-glucosidase [2]. Nhóm flavonoid làm giảm glucose huyết thanh, triglycerid và tăng insulin ở chuột bị gây tăng đường huyết bằng alloxan [2]. Dịch chiết cũng làm tăng enzym chống oxy hóa SOD, catalase (CAT) và giảm nồng độ MDA [2]. Các polyphenol kích hoạt đường tín hiệu PI3K/Akt, điều hòa FOXO1 và GSK-3beta, kiểm soát quá trình tân tạo đường tại gan [2]. Giới hạn: dữ liệu hình thành từ mô hình phân tích mạng vi tính kết hợp chuột gặm nhấm, không đo đạc trên bệnh nhân lâm sàng [2].

Một nghiên cứu khác năm 2022 thực hiện trên chuột đột biến db/db mắc đái tháo đường type 2 [3]. Khi cho chuột uống dịch chiết giàu polyphenol từ quả thích lê (RP) và 4 phân đoạn cấu tử (IRP 1-4), lượng ăn, nước uống, FBG và FINS giảm rõ rệt [3]. Chuột được cải thiện dung nạp glucose, giảm kháng insulin và giảm stress oxy hóa [3]. Dịch chiết giúp bảo vệ tế bào mỡ tại gan, tăng glycogen ở gan và cơ xương nhờ phosphoryl hóa và ức chế enzym GSK3beta [3]. Biểu hiện của PI3K, p-AKT, glucokinase (GCK) tăng lên, trong khi biểu hiện PEPCK và G6PC giảm đi [3]. Giới hạn: mô hình chuột db/db không phản ánh trọn vẹn đặc điểm đa dạng của bệnh đái tháo đường ở người [3].

Nghiên cứu công bố năm 2022 đánh giá tác động của polyphenol thích lê (RPE) trên chuột bị đái tháo đường type 2 do tiêm streptozotocin (STZ) kết hợp chế độ ăn giàu chất béo [4]. Chuột uống RPE liều 400 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 8 tuần [4]. Kết quả ghi nhận RPE giúp hạ đường huyết, hạ lipid máu, giảm các chất chỉ điểm stress oxy hóa ở đại tràng [4]. RPE giảm ceramide và tyrosine huyết tương, tăng carnitine và phosphatidylinositol [4]. Hệ vi sinh đường ruột có sự biến chuyển: giảm vi khuẩn họ Lachnospiraceae và Rikenellaceae, tăng vi khuẩn Erysipelotrichaceae và Faecalibaculum [4]. Giới hạn: nghiên cứu dùng liều lượng chiết xuất đậm đặc trên động vật, chưa xác lập tính an toàn và liều tương đương cho cơ thể người [4].

Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng lớn nhưng giới hạn rõ ràng

Các dữ liệu khoa học hiện hành khẳng định quả thích lê sở hữu nhiều hoạt chất sinh học giá trị [2], [3]. Chiết xuất từ quả thể hiện tác động chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa lipid và cải thiện hấp thu đường [1], [2], [4].

Mọi thử nghiệm đối chứng trực tiếp mới dừng lại trên mô hình chuột thí nghiệm hoặc tế bào [1], [2], [3], [4]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và hệ vi sinh phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm [4]. Một chất có tác dụng ức chế alpha-glucosidase trong ống nghiệm hay trên chuột không đồng nghĩa sẽ chữa khỏi bệnh khi dùng qua đường ăn uống ở người [2], [3].

Hiểu lầm thường gặp: Coi quả tự nhiên thay thế thuốc chữa bệnh

Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ thích lê có thể thay thế hoàn toàn insulin hay thuốc hạ đường huyết đường uống [2], [3]. Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng quả sấy khô hoặc nước ép rất nguy hiểm, dễ dẫn đến biến chứng cấp tính.

Một hiểu lầm khác là dùng thích lê càng nhiều thì đường huyết càng hạ nhanh. Quả tươi hay sản phẩm chế biến vẫn chứa lượng đường tự nhiên nhất định. Lạm dụng quá mức thực phẩm này có thể gây dư thừa năng lượng, phản tác dụng trong việc kiểm soát đường máu [1], [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn cần thận trọng khi bổ sung các sản phẩm chế biến từ thích lê [2], [3]. Sự kết hợp không kiểm soát có nguy cơ gây tương tác, làm biến động chỉ số đường huyết ngoài ý muốn [5], [3].

Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em hoặc người suy gan thận nặng; dữ liệu hiện có mới ghi nhận trên chuột thực nghiệm [1], [2], [3], [4]. Các nhóm đối tượng đặc thù này không tự ý dùng dịch chiết thích lê đậm đặc nếu không có chỉ định y khoa. Người có bệnh lý nền tiêu hóa mạn tính cũng cần lưu ý vì dịch chiết thực vật liều cao có thể gây rối loạn tiêu hóa.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Người tiêu dùng nên nhìn nhận thích lê như một nguồn trái cây bổ sung vi chất, không dùng thay thế thuốc trị bệnh [2], [3]. Ăn quả tươi hoặc dùng trà từ quả khô với lượng vừa phải là cách thưởng thức hợp lý.

Không lạm dụng các sản phẩm đóng hộp nhiều đường bổ sung. Khi muốn thêm thích lê vào chế độ ăn thường nhật, người có bệnh nền cần tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để cân đối lượng carbohydrate tổng thể trong ngày.

Dù các nghiên cứu trên chuột cho thấy thích lê có tiềm năng ức chế enzym tiêu hóa đường và hỗ trợ chuyển hóa [1], [2], [3], người bệnh đái tháo đường không nên tin vào lời đồn hạ đường huyết cấp tốc. Việc kiểm soát bệnh cần kiên trì tuân thủ chỉ định dùng thuốc của bác sĩ, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng và luyện tập thể chất đều đặn mỗi ngày.