Nhiều người bệnh ung thư thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian với hy vọng tìm ra phương pháp thần kỳ diệt trừ khối u. Trong số đó, rễ cam toại (tên khoa học là Euphorbia kansui) được nhắc đến như một vị thuốc cổ truyền có hoạt tính trục thủy, tiêu thũng mạnh mẽ [5, 7]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loại cây này để chữa ung thư lại tiềm ẩn những nguy hiểm khó lường cho tính mạng.
Các nghiên cứu khoa học hiện đại xác nhận chiết xuất từ rễ cam toại có khả năng ức chế tế bào ác tính trong ống nghiệm [2, 3]. Dù vậy, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính hủy hoại tế bào lành là một rào cản rất lớn, khiến dược liệu này chưa thể trở thành thuốc điều trị lâm sàng [1].
Nguồn gốc cổ truyền và bản chất dược lý
Rễ cam toại khô là vị thuốc được sử dụng hơn 2000 năm qua trong y học cổ truyền Trung Quốc để trị phù thũng, hen suyễn, tích nước màng phổi và cổ trướng [2, 3, 5, 7]. Cây thuộc chi Euphorbia, một chi thực vật lớn với hơn 2000 loài trên khắp thế giới [2].
Các phân tích hóa thực vật ghi nhận gần 100 hợp chất đã được phân lập và xác định cấu trúc từ rễ cam toại [1]. Trong đó, hai nhóm hoạt chất chính quyết định tính chất sinh học lẫn độc tính của vị thuốc này là diterpene và triterpenoid [2, 5].
Các chất này đem lại tác dụng lợi tiểu, xổ mạnh và chống khối u, nhưng đồng thời gây kích ứng nghiêm trọng cho da, niêm mạc miệng và đường tiêu hóa [1]. Độc tính mạnh khiến cam toại từ lâu đã được xếp vào nhóm dược liệu độc cần kiểm soát nghiêm ngặt [5, 7].
Cơ chế ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm
Cơ chế chống ung thư của các hợp chất từ cam toại chủ yếu dựa trên việc kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) của tế bào [1, 7]. Khi tiếp xúc với hoạt chất, tế bào ác tính bị rối loạn chức năng và tự kích hoạt tín hiệu tiêu biến [3].
Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng hợp chất diterpene nhóm ingenane mang tên 13-hydroxyingenol-3-(2,3-dimethylbutanoate)-13-dodecanoate phân lập từ cam toại hoạt động như một chất kích hoạt protein kinase C delta (PKC-delta) [4]. Quá trình này kích hoạt con đường tín hiệu PKC-delta-ERK, vừa thúc đẩy quá trình chết theo chu trình của tế bào ác tính, vừa hỗ trợ khả năng sống sót và điều hòa phân cực đại thực bào nhằm tăng cường miễn dịch chống u trong điều kiện phòng thí nghiệm [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên loài cùng chi Euphorbia cũng cho thấy hoạt chất diterpene lathyrane gây độc tế bào ung thư thông qua con đường ty thể [3]. Hoạt chất này thúc đẩy tăng sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), làm mất điện thế màng ty thể, điều hòa tăng protein Bax, hạ protein Bcl-2 và kích hoạt enzyme caspase-6 dẫn đến sự chết tế bào [3].
Bằng chứng thực nghiệm: Khả năng diệt khối u
Nhiều công trình phân lập hợp chất từ cam toại đã chứng minh độc tính tế bào trên nhiều dòng ung thư nuôi cấy nhân tạo [2, 3]. Các thử nghiệm này cho thấy dược lực rất mạnh của một số phân đoạn terpene [5].
Nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân lập 25 terpenoid từ rễ cam toại, gồm 13 diterpene nhóm ingenane, 8 diterpene nhóm jatrophane và 4 triterpenoid [5]. Khi thử nghiệm bằng phương pháp MTS trên 5 dòng tế bào ung thư người, các nhà khoa học nhận thấy tác dụng chống tăng sinh rõ rệt trên dòng tế bào u hắc tố vú MDA-MB-435 và tế bào ung thư đại trực tràng Colo205 [5].
Đáng chú ý, hơn một nửa số diterpene nhóm ingenane thể hiện hoạt tính ức chế tế bào MDA-MB-435 [5]. Trong đó, 8 chất nhóm ingenane và 1 chất nhóm jatrophane đạt giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) thấp hơn đáng kể so với chất đối chứng dương staurosporine [5]. Phân tích mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính chỉ ra nhóm thế tại vị trí C-20 và C-3 đóng vai trò then chốt đối với hiệu lực diệt tế bào ung thư [5].
Cũng trong năm 2017, một nghiên cứu khác đã phân lập được hai triterpenoid mới từ dịch chiết ethyl acetate của cam toại là tirucalla-8,24-diene-3beta,11beta-diol-7-one và eupha-8,24-diene-3beta,11beta-diol-7-one [2]. Cả hai hợp chất này đều thể hiện độc tính tế bào ở mức độ trung bình đối với dòng ung thư đại tràng HCT-116, ung thư dạ dày MKN-45 và ung thư vú MCF-7 [2].
Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng xác định nhiều chất nhóm jatrophane như kansuinin A, D, D1, F, G, H từ rễ cây [6, 8]. Trong thử nghiệm nuôi cấy nguyên bào sợi biểu hiện thụ thể TrkA, chất kansuinin E thể hiện tác động sống sót chọn lọc [6]. Tổng quan năm 2023 về diterpene chi Euphorbia cũng ghi nhận nhóm myrsinane có tác dụng độc tế bào, đảo ngược tình trạng đa kháng thuốc và điều hòa miễn dịch [7].
Rào cản độc tính và nguy cơ hủy hoại tế bào lành
Dù các số liệu ống nghiệm rất hứa hẹn, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào đến cơ thể sống là vô cùng lớn. Cam toại không chỉ diệt tế bào ung thư mà còn mang độc tính tế bào nói chung, tức có thể hủy hoại các mô lành xung quanh [1].
Tài liệu tổng quan dược lý xác nhận cam toại có tính kích ứng rất dữ dội [1]. Khi tiếp xúc với cơ thể, vị thuốc này có thể gây loét, viêm rát da, tổn thương niêm mạc miệng và phá hủy màng nhầy đường tiêu hóa [1]. Sử dụng qua đường uống không kiểm soát dẫn đến tiêu chảy mất nước nghiêm trọng, nôn mửa dữ dội và ngộ độc tạng [1].
Hầu hết các nghiên cứu hiện nay dừng lại ở mức thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) trên các dòng tế bào đơn lẻ [2, 3, 7]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh cam toại an toàn và hiệu quả để chữa khỏi bất kỳ loại bệnh ung thư nào. Việc thiếu hụt tính chọn lọc khiến hoạt chất khó phân biệt được tế bào ác tính và tế bào khỏe mạnh trong cơ thể [1].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Nhiều người tin rằng thảo dược dùng hàng ngàn năm thì hoàn toàn lành tính và "thanh lọc" cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm, bởi cam toại là thuốc độc bảng B trong y học cổ truyền, thường chỉ dùng ngoài hoặc dùng trục nước trong tình trạng nguy cấp với liều rất nhỏ sau khi đã chế biến giảm độc [5, 7].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng "diệt tế bào ung thư trong đĩa petri" với "chữa khỏi khối u trong người". Xà phòng hay cồn y tế cũng tiêu diệt được tế bào ung thư trong ống nghiệm nhưng không thể uống vào cơ thể để chữa bệnh, và các chiết xuất diterpene thô từ cam toại cũng mang nguy cơ tương tự nếu không được tinh chế và định liều chuẩn xác [1].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý mua cam toại về sắc uống cùng các loại thuốc Nam, thuốc Bắc trôi nổi để tự điều trị tại nhà. Hành động này rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính, thủng đường tiêu hóa, suy đa tạng trước khi khối u kịp thu nhỏ [1].
Những ai tuyệt đối không được sử dụng?
Người mắc bệnh ung thư đang trong quá trình điều trị tiêu chuẩn (hóa trị, xạ trị, phẫu thuật) tuyệt đối không tự ý dùng cam toại, vì độc tính đường tiêu hóa của vị thuốc sẽ làm suy kiệt thể trạng, tương tác bất lợi với thuốc điều trị [1].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, bệnh đường ruột, suy gan, suy thận, người già yếu và trẻ em cần tránh xa loại dược liệu này do nguy cơ kích ứng niêm mạc và rối loạn điện giải nghiêm trọng [1].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cấm dùng cam toại dưới mọi hình thức, do tính chất xổ mạnh và độc tính tế bào có thể gây hại cho thai nhi và trẻ nhỏ [1].
Tiếp cận khoa học và lời khuyên thực tế
Hiện tại, người bệnh không nên sử dụng rễ cam toại dưới dạng dược liệu thô, thuốc bột hay nước sắc để trị ung thư. Nếu quan tâm đến các bài thuốc y học cổ truyền có vị thuốc này, cần có sự chỉ định và giám sát trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền tại các cơ sở y tế uy tín, sau khi đã qua quy trình bào chế giảm độc nghiêm ngặt [1].
Người bệnh ung thư cần tuân thủ phác đồ điều trị chính thống của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Mọi ý định bổ sung bất kỳ thảo dược nào, kể cả các chế phẩm tăng cường sức khỏe, đều phải thông báo và tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Rễ cam toại chứa nhiều hoạt chất ức chế tế bào ung thư đầy tiềm năng dưới góc nhìn hóa dược, nhưng độc tính cao là rào cản lớn ngăn cản vị thuốc này trở thành thuốc chữa bệnh trực tiếp [2, 3, 5]. Độc giả cần tỉnh táo trước những lời đồn thổi truyền miệng, không đánh đổi sức khỏe bằng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng.
