Sự thật về rễ cây manaca (nhài Nhật) trong chữa phong thấp dân gian

Nhiều gia đình Việt Nam trồng nhài Nhật (còn gọi là lài Nhật, thuộc chi Brunfelsia) làm cảnh vì hoa đổi màu độc đáo từ tím sang trắng cùng mùi hương nồng nàn. Gần đây, trên các hội nhóm thảo dược truyền miệng thông tin rễ cây "manaca" – tên gọi bản địa của loài nhài Nhật Nam Mỹ – có thể sắc nước uống chữa dứt điểm bệnh phong thấp, đau nhức xương khớp lâu năm. Thực hư lời đồn này ra sao dưới góc nhìn của dược lý học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất rễ nhài Nhật thực sự có hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ trong các thí nghiệm tiền lâm sàng, phần nào lý giải kinh nghiệm dân gian của các thổ dân Nam Mỹ. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính gây hại của các loài cây trong chi này vô cùng mong manh, hoàn toàn chưa có bằng chứng an toàn khi tự ý sử dụng trên người.

Nguồn gốc tên gọi "manaca" và kinh nghiệm bản địa

Cây hoa nhài Nhật phổ biến trong cảnh quan có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, thuộc chi Brunfelsia, họ Cà (Solanaceae). Tại Nam Mỹ, các loài thực vật thuộc chi này, đặc biệt là Brunfelsia uniflora hay Brunfelsia grandiflora, thường được người dân địa phương gọi bằng cái tên manaca hoặc chiricaspi.

Theo các khảo cứu dân tộc học thực vật, rễ và vỏ của các loài cây này là thành phần quen thuộc trong kho tàng chữa bệnh của người bản địa rừng Amazon. Điển hình, một cuộc khảo sát thực địa tại tỉnh Coronel Portillo thuộc vùng Ucayali (Peru) ghi nhận Brunfelsia grandiflora là một trong những loài cây được cộng đồng địa phương ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền ^[1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng các đặc tính có lợi cho sức khỏe của loài thực vật này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ trên quy mô khoa học chuẩn mực ^[1].

Tại Ecuador, một công trình nghiên cứu về tri thức truyền thống của cộng đồng dân tộc Canelo-Kichwa vùng Amazon cho thấy loài Brunfelsia grandiflora (chiricaspi) cùng các loài cùng chi như Brunfelsia chiricaspi, Brunfelsia macrocarpa từ lâu đã giữ vai trò rất quan trọng trong văn hóa và y học cổ truyền của các bộ tộc ^[2]. Đáng chú ý, các loài Brunfelsia này từng được thổ dân dùng phối hợp như một chất phụ gia trong đồ uống gây ảo giác nghi lễ "ayahuasca" ^[2]. Tri thức bản địa đã phân loại rõ rệt các mức độ hoạt tính khác nhau giữa các loài, đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu trong tương lai cho các lĩnh vực như gây mê, thần kinh hay sản khoa dựa trên dược lý tính của chúng ^[2].

Khoa học giải mã: Hoạt tính chống viêm của chiết xuất rễ

Tò mò trước kinh nghiệm dân gian chữa phong thấp của người Nam Mỹ, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và thử nghiệm dược lý trên rễ cây nhài Nhật.

Một nghiên cứu nổi bật công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa từ dịch chiết rễ cây Brunfelsia uniflora ^[3]. Nghiên cứu tiến hành so sánh giữa phương thuốc thảo dược truyền thống (HR) và chiết xuất thô cồn - nước (CHE) ^[3]. Kết quả phân tích hóa thực vật đã xác định scopoletin là hợp chất chỉ dấu quan trọng có mặt trong rễ cây ^[3]. Scopoletin là một hợp chất coumarin tự nhiên nổi tiếng với đặc tính chống oxy hóa và ức chế các chất trung gian gây viêm.

Khi tiến hành thử nghiệm hoạt tính chống viêm in vivo trên mô hình động vật, chiết xuất thô cồn - nước (CHE) cho thấy hiệu quả vượt trội so với dạng điều chế thảo dược thông thường ^[3]. Động vật thí nghiệm được cho dùng CHE với liều 200 mg/kg trọng lượng cơ thể đã ghi nhận mức giảm thể tích phù nề lên tới 89,1% sau 1 giờ gây phù thực nghiệm khi so sánh với nhóm đối chứng âm ^[3]. Thậm chí, khi so với nhóm đối chứng dương dùng thuốc chống viêm kinh điển indomethacin, chiết xuất CHE này vẫn giúp giảm thể tích phù nề tới 73,8% ^[3]. Các tác giả kết luận rằng chiết xuất rễ B. uniflora mang hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa đầy hứa hẹn, cung cấp cơ sở sinh học củng cố cho việc ứng dụng loài cây này trong y học dân gian ^[3].

Bên cạnh phần rễ, các bộ phận khác như hoa của loài Brunfelsia uniflora cũng chứa nhiều hợp chất sinh học giá trị. Một công bố năm 2017 nghiên cứu về nhựa dầu từ hoa khô chiết xuất bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn cho thấy khả năng kháng khuẩn và kháng nấm rất ấn tượng ^[4]. Nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) của loại nhựa dầu này đối với 7 chủng vi khuẩn (gồm Bacillus cereus, Enterobacter cloacae, Escherichia coli, Listeria monocytogenes, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella enterica, Staphylococcus aureus) chỉ dao động từ 0,01 đến 0,08 mg/mL, mạnh hơn đáng kể so với các loại kháng sinh đối chứng như ampicillin hay streptomycin (dao động từ 0,1 đến 0,5 mg/mL) ^[4]. Khả năng diệt nấm (MFC) trên 8 chủng nấm mốc thử nghiệm cũng chỉ từ 0,01 đến 0,08 mg/mL, vượt trội hơn các thuốc trị nấm đối chứng như bifonazole và ketoconazole ^[4]. Hoạt tính kháng vi sinh vật mạnh này được xác định liên quan đến hàm lượng cao (E, E)-geranyllinalool chiếm 21,0% trong nhựa dầu hoa ^[4].

Ranh giới mong manh giữa dược liệu và độc dược

Dù các kết quả thử nghiệm cho thấy tiềm năng kháng viêm thực tế, điều nguy hiểm nằm ở chỗ ranh giới an toàn của rễ cây manaca cực kỳ hẹp. Cây thuộc họ Cà (Solanaceae) – họ thực vật vốn nổi danh chứa nhiều ancaloit có độc tính cao lên hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch.

Tên gọi dân gian "chiricaspi" của các thổ dân Amazon dành cho cây Brunfelsia có nghĩa là "cây gây lạnh run", mô tả triệu chứng cơ thể ớn lạnh, run rẩy dữ dội khi sử dụng liều cao. Việc chiết xuất rễ cây dùng trong nghi lễ ayahuasca hay các bài thuốc cổ truyền bản địa luôn đòi hỏi những kinh nghiệm rất khắt khe của các pháp sư rừng rậm ^[2].

Trong nghiên cứu năm 2021, liều 200 mg/kg chiết xuất rễ cồn - nước thể hiện hoạt tính chống viêm mạnh ^[3], nhưng đây là thử nghiệm được cô lập hoạt chất và chuẩn hóa nghiêm ngặt trên động vật, hoàn toàn không phải liều dùng cho con người. Một chất giảm đau, chống sưng viêm nếu dùng quá liều có thể nhanh chóng biến thành chất độc gây rối loạn nhịp tim, co giật, ảo giác hoặc suy hô hấp.

Đáng lưu ý, y văn thế giới từng ghi nhận nhiều trường hợp vật nuôi như chó, mèo bị ngộ độc cấp tính, co giật và tử vong do vô tình gặm phải rễ hoặc quả của cây nhài Nhật trồng trong sân vườn. Do đó, quan niệm "cứ cây cỏ tự nhiên là lành tính" hoàn toàn sai lầm đối với loài thực vật này.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Khi đọc những thông tin về hoạt tính thảo dược, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo qua lăng kính khoa học:

Thứ nhất, tính tới thời điểm hiện tại, hầu hết các nghiên cứu về hoạt tính chống viêm của rễ nhài Nhật Brunfelsia uniflora mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên động vật (chuột thí nghiệm) trong môi trường kiểm soát ^[3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng (clinical trials) ngẫu nhiên, có đối chứng nào trên người bệnh viêm khớp hay phong thấp được công bố.

Thứ hai, hàm lượng scopoletin và các ancaloit độc tính trong rễ cây ngoài tự nhiên biến thiên rất lớn, phụ thuộc vào thổ nhưỡng, khí hậu, độ tuổi của cây và thời điểm thu hái. Người dân không thể tự đo lường được nồng độ hoạt chất khi tự đào rễ nấu nước uống. Việc tự sắc thuốc tại nhà rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp do quá liều.

Thứ ba, các hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm vượt trội từ nhựa dầu hoa nhài Nhật chiết bằng khí CO2 siêu tới hạn chỉ là kết quả trong đĩa thí nghiệm 96 giếng (in vitro) ^[4]. Điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc hái hoa nấu uống có thể thay thế thuốc kháng sinh hay chữa được nhiễm khuẩn khớp.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do tiềm tàng độc tính cao, việc tiếp xúc hay sử dụng bừa bãi cây nhài Nhật cần được cảnh báo nghiêm ngặt:

• Người mắc bệnh phong thấp, thoái hóa khớp: Tuyệt đối không nghe lời mách bảo truyền miệng mà tự đào rễ cây nhài Nhật trồng tại nhà hoặc mua rễ khô không rõ nguồn gốc về sắc uống hoặc ngâm rượu. Sự thiếu hụt dữ liệu lâm sàng khiến nguy cơ ngộ độc cao hơn rất nhiều lợi ích chống viêm giả định.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này chưa từng được nghiên cứu an toàn [1, 5]; các hợp chất trong cây có thể gây co bóp cơ trơn tử cung hoặc truyền độc tính sang thai nhi và trẻ nhỏ.
• Trẻ em: Không để trẻ bẻ rễ, hái hoa hay nhai cành lá cây nhài Nhật trồng làm cảnh trong vườn nhà.
• Người có bệnh lý nền: Những người mắc bệnh gan, thận, bệnh tim mạch hoặc động kinh có thể gặp biến chứng nguy hiểm tới tính mạng nếu tiếp xúc với ancaloit từ loài thực vật này.

Lời khuyên thực tế và giải pháp an toàn

Cây nhài Nhật là một loài hoa cảnh tuyệt đẹp cho không gian sống nhờ sắc hoa đổi màu và mùi hương dễ chịu. Chúng ta hoàn toàn có thể trân trọng loài cây này dưới góc độ cây cảnh sân vườn thay vì biến nó thành một "thần dược" tự chế rủi ro cao.

Khi trồng nhài Nhật trong vườn nhà, nếu gia đình có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi (chó, mèo), nên rào chắn cẩn thận quanh gốc cây. Hãy nhắc nhở trẻ nhỏ không ngắt rễ, cắn vỏ hay ăn hoa, quả của cây. Khi cắt tỉa cành rễ, nên đeo găng tay bảo hộ và thu gom rác cây cẩn thận.

Đối với người bệnh phong thấp hay đau nhức xương khớp mạn tính, giải pháp điều trị an toàn và bền vững nhất là thăm khám tại các chuyên khoa Cơ Xương Khớp hoặc Y học cổ truyền uy tín. Các bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ khoa học, kết hợp giữa thuốc điều trị chuẩn hóa, các bài thuốc y học dân tộc đã qua thẩm định của Bộ Y tế, cùng chế độ dinh dưỡng và vật lý trị liệu phù hợp. Đừng mạo hiểm sức khỏe và tính mạng bản thân cho những bài thuốc dân gian truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng đầy đủ.