Nhiều người truyền tai nhau rằng các loại thảo dược tự nhiên có thể trị dứt điểm các cơn giật hoặc bệnh động kinh mà không cần dùng thuốc tây. Trong số các cây thuốc cổ truyền, thổ đinh quế (tên khoa học là Evolvulus alsinoides, thuộc nhóm thảo dược Shankapushpi) thường được nhắc đến với lời đồn thổi về khả năng an thần, chống co giật kỳ diệu.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học thực tế hiện nay không hề ủng hộ việc dùng thảo dược này để thay thế phác đồ điều trị động kinh. Các thử nghiệm tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất nước của thổ đinh quế không mang lại hiệu quả kiểm soát cơn co giật, và người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn.

Lời đồn cổ truyền và góc nhìn thực tế

Trong y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda), thổ đinh quế (thường gọi là Shankapushpi) là một loại cây mọc bò, hoa nhỏ màu xanh lam, từ lâu đã được ghi nhận như một phương thuốc giúp tăng cường trí nhớ, chống căng thẳng và hỗ trợ chứng động kinh [1]. Những ghi chép dân gian này khiến nhiều bệnh nhân tin rằng sắc nước cây thổ đinh quế uống hàng ngày có thể cắt cơn co giật an toàn mà không lo tác dụng phụ.

Thực tế, co giật và động kinh là những rối loạn thần kinh phức tạp do sự phóng điện kịch phát, bất thường của các cụm tế bào thần kinh trong vỏ não. Việc điều trị đòi hỏi các hoạt chất có khả năng tác động chính xác lên thụ thể thần kinh, kênh ion hoặc các chất dẫn truyền thần kinh để nâng ngưỡng co giật và dập tắt các xung điện bệnh lý.

Những lời đồn thổi về thảo dược thường phóng đại tác dụng dựa trên các bài thuốc truyền khẩu. Khoa học hiện đại cần các thử nghiệm thực chứng có đối chứng để xác thực xem dược liệu có thực sự bảo vệ được não bộ hay kiểm soát được cơn giật hay không.

Thổ đinh quế hoạt động thế nào trong nghiên cứu tiền lâm sàng?

Để kiểm tra tác dụng của thổ đinh quế đối với hệ thần kinh, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm trên mô hình động vật nhằm đánh giá cả chức năng nhận thức lẫn phản ứng co giật [2]. Khi động vật bị gây sốc điện, não bộ xuất hiện các đợt phóng điện kịch phát gây co giật toàn thể, tương tự như các cơn co giật nặng ở người [3].

Về mặt lý thuyết, một chất chống co giật hiệu quả sẽ giúp rút ngắn thời gian co giật, giảm mức độ co giật hoặc nâng cao ngưỡng chịu đựng kích thích của tế bào não [3]. Các thuốc điều trị kinh điển như carbamazepine hay phenobarbital đã chứng minh rõ cơ chế kiểm soát sóng điện não bất thường trên các mô hình động vật [4].

Tuy nhiên, đối với thổ đinh quế, các phân tích dược lý cho thấy dạng dịch chiết nước thông thường không thể hiện được tác động này trên mô hình co giật thực nghiệm [2]. Dù được nhắc đến trong y học cổ truyền với vai trò chống co giật, các cơ chế sinh học phân tử cụ thể của cây này trong việc ngăn chặn xung điện co giật vẫn chưa được xác lập vững chắc trên các mô hình thử nghiệm chuẩn [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng chống co giật?

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã trực tiếp đánh giá tác dụng của thổ đinh quế (Evolvulus alsinoides) đối với cơn co giật và trí nhớ [2]. Thử nghiệm được tiến hành trên 64 con chuột cống đực trưởng thành giống Sprague Dawley trong thời gian 13 ngày [2].

Các cá thể chuột được cho dùng dịch chiết nước của thổ đinh quế hoặc giả dược liên tục trong suốt 13 ngày [2]. Từ ngày 1 đến ngày 8, chuột chỉ dùng dịch chiết hoặc giả dược; ngày 8 đến ngày 10 được huấn luyện trong mê cung chữ T [2]. Vào ngày 11, chuột phải chịu hai lần kích thích sốc điện gây co giật thực sự hoặc sốc điện giả cách nhau 5 giờ với cường độ 30 mC [2].

Kết quả nghiên cứu năm 2012 chỉ ra rằng:

  • Chuột dùng thổ đinh quế không học tốt hơn trong giai đoạn trước khi bị sốc điện (ngày 8-10) [2].
  • Thời gian co giật do sốc điện không hề bị ảnh hưởng bởi việc điều trị bằng thổ đinh quế (ngày 11) [2].
  • Thảo dược này cũng không làm giảm tình trạng quên ngược chiều do sốc điện gây ra khi kiểm tra vào ngày 12 [2].

Từ kết quả trên, các tác giả kết luận rằng dịch chiết nước sắc đơn giản của thổ đinh quế không mang lại lợi ích làm giảm thời gian co giật, làm giảm kỳ vọng về tác dụng chống co giật của loại nước sắc thảo dược này trên lâm sàng [2]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ đánh giá trên dạng dịch chiết nước thông thường ở chuột, chưa loại trừ khả năng các phương pháp chiết xuất và cô đặc khác có thể đem lại hoạt tính khác [2].

Thổ đinh quế có tác dụng gì khác không?

Dù không thể hiện khả năng cắt cơn giật trong mô hình sốc điện, thổ đinh quế lại cho thấy một số tiềm năng sinh học khác liên quan đến khả năng thích ứng với căng thẳng [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã thử nghiệm dịch chiết cồn thô của thổ đinh quế trên chuột cống Sprague-Dawley chịu căng thẳng cấp tính và căng thẳng khó đoán trước mạn tính kéo dài 7 ngày [1].

Nghiên cứu năm 2005 ghi nhận rằng ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg đường uống, thổ đinh quế giúp làm giảm các rối loạn do căng thẳng gây ra tương đương với nhân sâm Mỹ liều 100 mg/kg [1]. Ngoài ra, ở chuột nhắt trắng dùng liều 100 mg/kg đường uống trong 3 ngày, thổ đinh quế giúp giảm suy giảm trí nhớ do scopolamine gây ra trong thử nghiệm tránh né thụ động [1]. Dẫu vậy, nghiên cứu này chỉ nhấn mạnh đặc tính thích nghi với căng thẳng và chống suy giảm trí nhớ, không chứng minh được hiệu quả chống co giật ở người bệnh [1].

Hiểu lầm nguy hiểm: Thảo dược thay thế thuốc động kinh

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng thảo dược thiên nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc chống động kinh tổng hợp vì "không độc hại". Đây là suy nghĩ vô cùng nguy hiểm đối với bệnh nhân động kinh.

Trong y học thực nghiệm, việc sàng lọc thuốc chống co giật đòi hỏi các quy trình rất khắt khe, như thử nghiệm sốc điện tối đa (MES) hay tiêm hóa chất pentylenetetrazol (scPTZ) [3]. Các loại thuốc chuẩn như carbamazepine, sodium valproate hay phenobarbital đã vượt qua các thử nghiệm nghiêm ngặt này và chứng minh khả năng ngăn chặn các cơn giật kịch phát trên điện não đồ [4].

Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống nước sắc thổ đinh quế có thể khiến ngưỡng co giật của não tụt dốc không phanh. Hậu quả là các cơn co giật tái phát dữ dội, kéo dài, dẫn đến tình trạng trạng thái động kinh đe dọa tính mạng và gây tổn thương tế bào não không thể hồi phục.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu khoa học hiện có, nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối cẩn trọng:

  • Người đã được chẩn đoán động kinh: Không bao giờ được dùng thổ đinh quế để thay thế thuốc chống động kinh bác sĩ đã kê [2].
  • Người có tiền sử co giật do sốt cao hoặc tổn thương não: Cần tuân thủ chỉ định y khoa, không tự điều trị bằng kinh nghiệm dân gian.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này; dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm [2], [1].

Tương tác giữa các hợp chất trong thổ đinh quế với các thuốc điều trị thần kinh khác chưa được làm sáng tỏ đầy đủ. Do đó, việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc gây tương tác bất lợi.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng nếu muốn tìm hiểu hoặc sử dụng các bài thuốc chứa thổ đinh quế chỉ nên xem đây là thảo mộc hỗ trợ tinh thần theo kinh nghiệm cổ truyền, không dùng làm thuốc chữa bệnh [2], [1]. Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.

Bệnh nhân động kinh cần duy trì lối sống lành mạnh: ngủ đủ giấc, tránh căng thẳng quá mức, hạn chế rượu bia và các chất kích thích có thể hạ ngưỡng co giật. Quan trọng nhất, luôn uống thuốc chống động kinh đúng giờ, đúng liều lượng và tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ thần kinh.

Tóm lại, các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng đã bác bỏ kỳ vọng rằng nước sắc thổ đinh quế có thể làm giảm thời gian co giật [2]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, tuyệt đối không đánh đổi sự an toàn của bản thân bằng cách bỏ qua phác đồ điều trị y khoa chính thống.