Nhiều người bệnh đau dạ dày thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian lưu truyền trên mạng với hy vọng chữa dứt điểm cơn đau âm ỉ. Trong số đó, cây đinh nam (còn gọi là cỏ đinh nam, rau mương thon thuộc chi Ludwigia) bỗng nhiên được đồn thổi như một loại "thần dược" có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) mà không cần dùng kháng sinh. Thực tế này khiến không ít bệnh nhân từ bỏ thuốc bác sĩ kê để tự sắc uống các loại cây lá không rõ kiểm chứng.

Sự thật khoa học cho thấy hoàn toàn không có bằng chứng lâm sàng hay nghiên cứu sinh học nào khẳng định đinh nam có thể diệt khuẩn HP hay chữa khỏi bệnh lý viêm loét dạ dày ở người. Các dữ liệu khoa học hiện hành về loài thực vật này chỉ dừng lại ở phân tích đặc tính di truyền thực vật và khảo sát thành phần hóa thực vật sơ bộ trong phòng thí nghiệm.

Cơ chế tác động và những ngộ nhận từ tin đồn dân gian

Trong dân gian, nhiều loại thảo mộc có vị đắng chát thường được gom chung vào nhóm trị đau bụng, viêm ruột và tiêu chảy. Lời đồn về cây đinh nam bắt nguồn từ việc người dùng thấy giảm nhẹ cảm giác khó chịu tạm thời ở bụng, từ đó suy đoán rằng cây có khả năng "tiêu diệt tận gốc vi khuẩn gây bệnh".

Tuy nhiên, cơ chế gây viêm loét dạ dày ở người liên quan mật thiết đến sự mất cân bằng giữa yếu tố phá hủy (axit dạ dày qua hoạt động bơm H+/K+-ATPase, thuốc kháng viêm, vi khuẩn HP) và yếu tố bảo vệ (lớp nhầy niêm mạc, tuần hoàn máu tại chỗ) [1], [2]. Bệnh lý viêm loét đường tiêu hóa rất phức tạp; các thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) có thể gây tổn thương niêm mạc, làm hẹp môn vị nếu loét tái phát nhiều lần [3]. Việc tin rằng một loại cây cỏ đơn thuần có thể diệt trừ hoàn toàn một loại vi khuẩn sống sâu dưới lớp nhầy dạ dày là một ngộ nhận y khoa nguy hiểm.

Khoa học thực tế ghi nhận những gì về cây đinh nam?

Loài đinh nam có tên khoa học phổ biến là Ludwigia hyssopifolia, thuộc chi Ludwigia trong họ Rau dừa nước (Onagraceae). Để làm rõ giá trị y sinh học của cây, cần đối chiếu trực tiếp với các tài liệu nghiên cứu đã được công bố chính thức về loài cây này.

Một nghiên cứu di truyền học thực vật công bố năm 2024 đã giải mã hoàn chỉnh hệ gen lục lạp của ba loài thuộc chi Ludwigia, bao gồm Ludwigia adscendens, Ludwigia hyssopifolia và Ludwigia prostrata [4]. Bộ gen lục lạp của ba loài này có độ dài dao động từ 158.354 đến 159.592 cặp bazơ, chứa 113 gen (gồm 79 gen mã hóa protein, 4 gen rRNA và 30 gen tRNA) [4]. Nghiên cứu so sánh này hoàn toàn chỉ phục vụ mục đích giám định loài và xây dựng cây phát sinh loài thực vật học, không chứa bất kỳ thử nghiệm dược lý nào liên quan đến dạ dày hay kháng khuẩn đường tiêu hóa ở người [4].

Về mặt hóa học thực vật, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát dịch chiết nước từ lá cây Ludwigia hyssopifolia [5]. Sàng lọc hóa thực vật phát hiện dịch chiết nước từ lá chứa các hợp chất như phenol, tannin, flavonoid, terpenoid, saponin và coumarin [5]. Phương pháp Folin-Ciocalteu ghi nhận hàm lượng phenolic tổng số đạt 26,66 ± 0,30 mg GAE/g lá [5].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2020 này được thiết kế để đánh giá tiềm năng làm thuốc diệt cỏ sinh học nhằm ức chế sự phát triển chồi và tích lũy sinh khối của các loài cỏ dại như dền gai (Amaranthus spinosus), cỏ chân vịt (Dactyloctenium aegyptium) và cỏ chác (Cyperus iria) trong nông nghiệp trồng lúa [5]. Hợp chất phenolic chính được phân lập trong nghiên cứu này là axit syringic [5]. Đề tài hoàn toàn không thực hiện thử nghiệm trên mô hình động vật bị viêm loét dạ dày, cũng không nuôi cấy thử nghiệm trên bất kỳ chủng vi khuẩn Helicobacter pylori nào [5].

Dữ liệu từ các nghiên cứu bảo vệ dạ dày trên thảo mộc khác

Việc dân gian gán ghép khả năng chữa dạ dày cho đinh nam thường là do sự nhầm lẫn với các nghiên cứu tiền lâm sàng của những loại thảo dược khác có tên gần giống hoặc cùng công dụng dân gian hỗ trợ tiêu hóa.

Một ví dụ là nghiên cứu năm 2022 trên loài thảo mộc bài hương (Hyssopus officinalis L.), có tên chi gần giống với loài hyssopifolia [1]. Nghiên cứu thực hiện trên chuột cống trắng cái giống Sprague Dawley bị gây loét dạ dày bằng thuốc indomethacin (liều 20 mg/kg thể trọng) [1]. Các nhóm chuột được cho uống dịch chiết ethanol từ lá cây với liều 250 mg/kg/ngày hoặc 500 mg/kg/ngày trong 10 ngày trước khi dùng indomethacin [1].

Kết quả cho thấy dịch chiết ethanol ở cả hai mức liều đã làm tăng đáng kể hàng rào chất nhầy bảo vệ, tăng nồng độ các chất chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), glutathione khử (GSH) và catalase (p < 0,01) [1]. Đồng thời, dịch chiết giúp giảm đáng kể chỉ số vết loét và chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) so với nhóm đối chứng không được bảo vệ [1]. Tác dụng bảo vệ niêm mạc của chiết xuất thảo mộc bài hương trong nghiên cứu này tương đương với thuốc ranitidine liều 50 mg/kg/ngày [1]. Dù vậy, đây là kết quả trên loài Hyssopus officinalis ở mô hình chuột cống, hoàn toàn không phải bằng chứng cho cây đinh nam (Ludwigia hyssopifolia) và cũng không đề cập đến vi khuẩn HP [1].

Bằng chứng hạn chế và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đánh đồng việc "thảo mộc chứa flavonoid, tannin thì ắt sẽ tiêu diệt được vi khuẩn HP". Dù flavonoid trong một số loài thực vật khác có thể thể hiện khả năng ức chế men bơm proton H+/K+-ATPase trong ống nghiệm (như phân đoạn giàu flavonoid từ cây Dissotis rotundifolia) [2], điều đó không đồng nghĩa với việc đinh nam có thể thay thế thuốc điều trị loét dạ dày hay kháng sinh.

Thứ hai, việc vi khuẩn HP tồn tại trong môi trường axit đậm đặc của dạ dày đòi hỏi các phác đồ phối hợp kháng sinh chuyên biệt theo hướng dẫn y khoa. Hiện tại không có bất kỳ dữ liệu khoa học nào trong các nghiên cứu được công bố ghi nhận đinh nam có hoạt tính ức chế hay tiêu diệt vi khuẩn HP trong cơ thể người.

Thứ ba, việc tự sắc uống các loại cây cỏ tự hái trong tự nhiên tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Nhiều người uống nước lá đinh nam cảm thấy đỡ rát dạ dày do lượng nước pha loãng axit hoặc nhờ tác dụng se niêm mạc tạm thời của tannin, rồi lầm tưởng bệnh đã khỏi. Các vết loét do thuốc giảm đau hay do vi khuẩn nếu không được kiểm soát có thể âm thầm tiến triển, dẫn tới sẹo xơ môn vị hoặc biến chứng xuất huyết tiêu hóa [6], [3].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do cây đinh nam (Ludwigia hyssopifolia) chưa từng trải qua các thử nghiệm độc tính trường diễn và thử nghiệm an toàn lâm sàng trên người, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:

  • Người có vết loét dạ dày - tá tràng đang tiến triển: Việc trì hoãn phác đồ chuẩn có thể làm vết loét ăn sâu, tăng nguy cơ thủng dạ dày hoặc chảy máu đường tiêu hóa.
  • Người đang sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID): Các tổn thương niêm mạc do thuốc cần được xử trí y tế đúng cách bằng các nhóm thuốc đã được kiểm chứng hiệu quả như thuốc ức chế bơm proton hoặc kháng thụ thể H2 [6], không thể dựa vào thảo dược dân gian truyền miệng.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn về độc tính phôi thai hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ của các hợp chất trong cây đinh nam.
  • Trẻ nhỏ và người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận: Việc dung nạp các chất chiết xuất thô chưa tinh chế có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa và bài tiết cho cơ thể.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc dạ dày đúng cách

Thay vì trông chờ vào những bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học chứng thực, người bệnh dạ dày nên tiếp cận việc điều trị dựa trên các nguyên tắc khoa học rõ ràng.

Nếu xuất hiện các triệu chứng như đau cồn cào vùng thượng vị, ợ hơi, ợ chua, buồn nôn hoặc sụt cân, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi chẩn đoán và làm xét nghiệm kiểm tra vi khuẩn HP. Nếu có chỉ định diệt HP, bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ, uống đúng liều lượng và đủ số ngày quy định để tránh tình trạng vi khuẩn kháng thuốc.

Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ dạ dày: ăn uống đúng giờ, hạn chế các món ăn quá chua cay, giảm thiểu căng thẳng tinh thần, tránh lạm dụng rượu bia và các loại thuốc giảm đau tự mua khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế [6], [3]. Người bệnh muốn sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược hỗ trợ nào cũng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Tóm lại, cây đinh nam không phải là thần dược chữa bách bệnh đường ruột hay diệt trừ vi khuẩn HP như các thông tin đồn thổi lan truyền trên mạng xã hội. Người bệnh cần tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh dân gian chưa được kiểm chứng, ưu tiên thăm khám và điều trị theo y học chính thống để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa của bản thân.