Lời đồn dân gian về quả su su trị sỏi thận
Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn su su luộc, uống nước su su hằng ngày giúp bào mòn và làm tan sỏi thận mà không cần phẫu thuật. Đây là món rau quen thuộc trong bữa cơm gia đình nhờ vị ngọt mát, dễ chế biến và lành tính. Sự phổ biến cùng tâm lý ngại dùng thuốc khiến thông tin này nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, lời đồn ăn quả su su làm tan sỏi thận là vô căn cứ về mặt khoa học. Các tài liệu y khoa không có dữ liệu thực nghiệm nào chứng minh quả su su làm tan được sỏi canxi hay sỏi axit uric trong hệ tiết niệu người bệnh. Người dân không nên tin theo các phương pháp truyền miệng chưa kiểm chứng để tránh bệnh diễn tiến xấu.
Cấu trúc phức tạp của sỏi tiết niệu
Sỏi tiết niệu hình thành từ sự kết tinh của các khoáng chất và chất hữu cơ trong nước tiểu [1]. Quá trình này chịu ảnh hưởng lớn từ thói quen ăn uống, khu vực địa lý, yếu tố chủng tộc và tình trạng kinh tế xã hội [2]. Những biến đổi về lối sống khiến sỏi canxi oxalat trở thành dạng sỏi thận phổ biến nhất hiện nay [2].
Thành phần của sỏi không hề đơn giản để có thể bị "bào mòn" bằng các loại nước rau củ thông thường. Phân tích quang phổ hồng ngoại trên sỏi thận thu thập từ 2.888 bệnh nhân cho thấy sỏi hỗn hợp chiếm ưu thế bởi oxalat lên tới 83%, trong khi sỏi đơn thành phần chiếm ưu thế bởi axit uric ở mức 54% [3]. Rối loạn chuyển hóa canxi cũng xuất hiện ở 88% số bệnh nhân trong quần thể nghiên cứu này [3].
Ngoài ra, protein đóng vai trò cấu trúc quan trọng trong quá trình hình thành sỏi. Phân tích protein trên sỏi canxi oxalat từ 9 bệnh nhân sỏi niệu đã xác định được 92 loại protein khác nhau, bao gồm prothrombin, osteopontin, calgranulin A và calgranulin B [1]. Cấu trúc tinh thể kết hợp chất nền protein bền vững này không thể bị phá vỡ chỉ nhờ các thành phần dinh dưỡng thông thường từ quả su su.
Khoa học nói gì về nguyên nhân và cơ chế sỏi
Sỏi tiết niệu là bệnh lý phổ biến trên toàn cầu và đang gia tăng mạnh, đặc biệt ở các nước đang phát triển [4]. Nguy cơ mắc bệnh suốt đời ước tính vượt quá 10% ở nam giới và 5% ở nữ giới tại nhiều quốc gia [1]. Mặc dù tỷ lệ biến chứng cấp tính giảm, người bệnh vẫn đối mặt với các nguy cơ dài hạn như tái phát sỏi, suy thận và hội chứng urê huyết cao [4].
Bên cạnh yếu tố chuyển hóa, vi khuẩn đóng vai trò lớn trong cơ chế bệnh sinh sỏi tiết niệu [4]. Nhiễm khuẩn tiết niệu và sự hình thành màng sinh học vi khuẩn (biofilm) liên quan mật thiết đến quá trình hình thành cũng như tái phát sỏi [4]. Điều này cho thấy sỏi niệu là kết quả từ tương tác phức tạp giữa sinh hóa nước tiểu và vi sinh vật, hoàn toàn không có cơ chế nào để quả su su can thiệp giải quyết.
Các nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy sự đa dạng của sỏi niệu do chế độ ăn. Sỏi thận thực nghiệm trên gà nuôi bằng chế độ giàu canxi (3,25% canxi và 0,4% phốt pho) tạo thành sỏi urat canxi natri với sự thay thế ngẫu nhiên của magie và kali [5]. Dữ liệu này chỉ ra sự dư thừa hay mất cân bằng dưỡng chất khoáng tạo ra tinh thể sỏi đặc thù, đòi hỏi điều chỉnh y khoa chuyên biệt chứ không thể đảo ngược bằng việc ăn một loại quả [5].
Hiệu quả thực tế của các phương pháp điều trị hiện đại
Các hướng dẫn lâm sàng từ Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA) và Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu (EAU) thống nhất rằng điều trị sỏi thận đòi hỏi phác đồ cá nhân hóa dựa trên chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm sinh hóa cụ thể [6]. Bệnh nhân có thể cần can thiệp ngoại khoa hoặc dùng các loại thuốc chuyên biệt tùy thuộc vào kích thước, vị trí sỏi và các yếu tố riêng của người bệnh [6].
Đối với các trường hợp sỏi cystine phức tạp, can thiệp y tế thường rất nhạy cảm và cần theo dõi sát sao. Một nghiên cứu trên 31 bệnh nhân sỏi cystine điều trị bằng tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL) kết hợp phẫu thuật cho thấy có 22 bệnh nhân từng trải qua trung bình 2 lần phẫu thuật trước đó [7]. Trong số 11 bệnh nhân không dung nạp thuốc D-penicillamine và chỉ điều trị đơn thuần bằng kiềm hóa nước tiểu, có 3 người đã tái phát tạo sỏi mới [7]. Ngay cả giải pháp dùng thuốc kiềm hóa đơn độc còn gặp khó khăn trong kiểm soát sỏi, việc ăn rau củ như su su càng không thể mang lại tác dụng điều trị.
Can thiệp nội soi và chẩn đoán định kỳ đặc biệt quan trọng ở các ca bệnh nặng. Nghiên cứu trên 58 bệnh nhân mang sỏi sau ghép thận tại 8 trung tâm y tế cho thấy có 51 người cần can thiệp điều trị sỏi, trong đó tỷ lệ xử lý sỏi niệu quản đạt 95,3% và sỏi thận là 66,7% [8]. Thành công làm sạch sỏi đạt 70% ở nhóm sỏi thận và 78% ở sỏi niệu quản [8]. Sỏi thận cần được kiểm soát bằng kỹ thuật nội soi hiện đại và theo dõi hình ảnh chuyên sâu, không có chỗ cho các mẹo chữa dân gian tự phát [8].
Hiểu lầm thường gặp và rủi ro khi tự chữa bệnh
Hiểu lầm lớn nhất là xem quả su su như vị thuốc làm tan được tinh thể sỏi thận. Thực tế, không có trích dẫn khoa học hay nghiên cứu in vivo nào chứng minh su su bài tiết axit uric hoặc làm tiêu sỏi canxi. Việc nhầm lẫn giữa một loại rau lành tính với thuốc điều trị có thể dẫn đến việc trì hoãn thăm khám bác sĩ.
Nhiều người nghĩ rằng uống nhiều nước luộc su su giúp đẩy sỏi ra ngoài. Sự thật là lượng chất lỏng nạp vào cơ thể làm tăng lưu lượng nước tiểu, giúp hỗ trợ tống xuất cặn nhỏ, nhưng đó là tác dụng của nước chứ không phải hoạt chất đặc biệt từ su su. Trì hoãn điều trị sỏi thận chuẩn mực có thể dẫn đến biến chứng nặng như tắc nghẽn đường tiểu, nhiễm trùng niệu và suy thận [2, 6].
Ai nên thận trọng khi quản lý bệnh sỏi thận?
Bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc sỏi thận, sỏi niệu quản cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu [6]. Những người có sỏi tái phát nhiều lần, bệnh nhân nhiễm khuẩn tiết niệu mạn tính hoặc có bất thường giải phẫu đường tiểu không được tự ý dựa vào các mẹo dân gian [2, 6].
Các nhóm đối tượng đặc biệt như bệnh nhân ghép thận, trẻ em, phụ nữ có thai cần có kế hoạch quản lý sỏi cá nhân hóa chặt chẽ theo hướng dẫn chuyên khoa [3, 5]. Sỏi niệu ở bệnh nhân sau ghép thận là tình trạng cấp tính cần can thiệp y tế khẩn cấp nhằm bảo tồn chức năng thận ghép, không được tự chữa tại nhà [8].
Áp dụng chế độ ăn uống khoa học trong đời sống
Quả su su vẫn là nguồn thực phẩm lành mạnh, cung cấp chất xơ, vitamin và nước trong bữa ăn hằng ngày của người khỏe mạnh cũng như người bệnh thận. Bạn có thể chế biến su su bằng cách luộc, hấp hoặc xào với lượng dầu mỡ vừa phải để bổ sung vào thực đơn cân bằng.
Để phòng ngừa sỏi tiết niệu hiệu quả, người dân cần duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, uống đủ nước mỗi ngày nhằm giảm nồng độ bão hòa khoáng chất trong nước tiểu [2]. Khi có triệu chứng đau hông lưng, tiểu buốt, tiểu máu hoặc nghi ngờ có sỏi thận, bệnh nhân cần đến cơ sở y tế để được làm xét nghiệm nước tiểu, chẩn đoán hình ảnh và nhận tư vấn điều trị phù hợp [6].