Ai không nên uống trà sơn cúc hai hoa? 3 nhóm cần tránh

Xu hướng dùng trà thảo mộc và mối quan tâm về sơn cúc hai hoa

Trong đời sống hiện đại, xu hướng tìm về các loại thảo mộc tự nhiên để pha trà thanh nhiệt, hỗ trợ bồi bổ cơ thể đang trở nên phổ biến ở nhiều gia đình. Cây sơn cúc hai hoa (hay còn gọi là cúc hai hoa) từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian tại Việt Nam và Ấn Độ để xử lý một số triệu chứng thông thường ^[1]. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại thảo dược này có thể dùng làm trà uống hằng ngày để tăng cường sức đề kháng và hỗ trợ phòng ngừa bệnh tật.

Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian mà thiếu đi sự kiểm chứng khoa học bài bản tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe. Không ít người mặc định thảo mộc là "lành tính" và có thể dùng tùy ý mà không lường trước được các tác động dược lý mạnh mẽ của chúng đối với các cơ quan nội tạng.

Để sử dụng một cách khoa học và an toàn, chúng ta cần nhìn nhận rõ ràng giữa kinh nghiệm dân gian và bằng chứng thực nghiệm. Việc hiểu đúng bản chất hóa học cũng như độc tính của dược liệu sẽ giúp người tiêu dùng tránh được các tác dụng không mong muốn đối với sức khỏe bản thân và gia đình.

3 nhóm đối tượng cần tránh uống trà sơn cúc hai hoa

Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có và nguyên tắc an toàn dược học, trà sơn cúc hai hoa không phải là thức uống phù hợp cho tất cả mọi người. Dưới đây là 3 nhóm đối tượng cần tránh hoặc hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng:

Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ để khẳng định tính an toàn của sơn cúc hai hoa đối với thai nhi hay nguồn sữa mẹ. Các dữ liệu khoa học mới chỉ được thực hiện trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm ^[2], ^[1]. Một số hợp chất trong hoa sơn cúc hai hoa đã được chứng minh có hoạt tính gây độc tế bào mạnh ^[1], do đó rủi ro ảnh hưởng đến sự phân chia tế bào của phôi thai là điều hoàn toàn có thể xảy ra nếu sử dụng tùy tiện.

Thứ hai là người bị suy giảm chức năng gan hoặc thận. Gan và thận là hai cơ quan chủ chốt đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa và đào thải các chất ngoại lai ra khỏi cơ thể. Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chưa hề có dữ liệu kiểm chứng độc tính dài hạn hay độc tính bán trường diễn của sơn cúc hai hoa trên cơ thể người. Khi chức năng gan thận suy yếu, việc dung nạp các chất có hoạt tính sinh học chưa rõ chu trình chuyển hóa có thể làm tăng gánh nặng đào thải, gây tích tụ độc chất và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý sẵn có.

Thứ ba là người có cơ địa dị ứng với các cây thuộc họ Cúc hoặc người đang dùng thuốc điều trị mạn tính. Chiết xuất từ phần trên mặt đất của cây chứa tới 84 thành phần hóa học khác nhau ^[2]. Sự hiện diện của nhiều hợp chất phức tạp có thể tạo ra các tương tác khó lường với thuốc điều trị tây y thông qua cơ chế gắn kết phân tử hoặc ức chế enzym ^[2]. Do đó, người đang trong phác đồ điều trị bệnh nền không nên tự ý uống loại trà này.

Thành phần sinh học và cơ chế tác động dưới góc nhìn khoa học

Để đánh giá một dược liệu, các nhà khoa học phải bóc tách từng nhóm hoạt chất và tìm hiểu cơ chế tác động của chúng đối với cơ thể sống. Các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện thấy trong các bộ phận của cây sơn cúc hai hoa chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất đáng chú ý ^[2], ^[1].

Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2013 tập trung phân tích thành phần hoa của cây sơn cúc hai hoa (Wedelia biflora) đã phân lập và xác định cấu trúc của 6 hợp chất phenolic glycoside mới được đặt tên là wedebicoside A đến F, cùng một hợp chất ceramide mới mang tên wedebiceramide ^[1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn ghi nhận 6 hợp chất quen thuộc khác bao gồm 1-O-(2',4'-diangeloyloxy-beta-D-fucopyranosyl)-6-hydroxythymol, 1-O-[2',4'-diangeloyloxy-3'-(3"-angeloyloxy-beta-D-fucopyranosyl)-beta-D-fucopyransyl]-6-hydroxythymol, anhydrosecoisolariciresinol, friedeline, epifriedelanol và stigmasterol ^[1]. Sự đa dạng hóa học này giải thích vì sao cây lại có những tác động dược lý rõ rệt trên mô hình thí nghiệm ^[1].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2025 về chiết xuất toàn phần trong methanol từ phần trên mặt đất của loài Micromeria biflora, các nhà khoa học đã nhận diện được 84 thành phần hóa học thông qua phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) ^[2]. Chiết xuất này thể hiện khả năng dọn gốc tự do 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl (DPPH) đáng kể và gia tăng lực khử sắt trong thử nghiệm FRAP khi nồng độ chiết xuất tăng lên ^[2]. Những chỉ số này cho thấy thảo mộc có tiềm năng chống oxy hóa tự nhiên ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu mô phỏng gắn kết phân tử cho thấy các hợp chất này có khả năng tương tác với poly(ADP-ribose) polymerase-1 (PARP-1) và tyrosinase ^[2]. Mô hình dự đoán ADMET (hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ và độc tính) trên máy tính cho thấy phần lớn hợp chất có độc tính thấp, khả năng hấp thu và độ tan tốt ^[2]. Dù vậy, mô phỏng vi tính không thể thay thế được các thử nghiệm thực tế trên người.

Các nghiên cứu độc tính và hoạt tính: Khoa học thực nghiệm nói gì?

Hiểu đúng các thông số nghiên cứu là chìa khóa để nhận định tính hai mặt của bất kỳ loại thảo mộc nào. Khi xem xét các báo cáo khoa học, chúng ta cần phân biệt rõ giữa thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), thử nghiệm mô phỏng và thử nghiệm trên động vật.

Nghiên cứu công bố năm 2025 đã thực hiện đánh giá độc tính cấp trên mô hình thử nghiệm và ghi nhận không có trường hợp mắc bệnh hay tử vong nào ở các nồng độ được kiểm tra ^[2]. Giá trị liều gây chết trung bình (LD50) ước tính của chiết xuất toàn phần trong methanol từ phần trên mặt đất của cây đạt mức lớn hơn 3 g/kg trọng lượng cơ thể ^[2]. Về hoạt tính chống ung thư, chiết xuất này thể hiện hiệu quả ức chế tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HepG-2), ung thư biểu mô đại tràng (HCT-116) và ung thư biểu mô ruột (Caco-2) với giá trị IC50 lần lượt là 23,14 ± 2,92; 28,22 ± 3,07 và 18,70 ± 3,36 microgam/mL ^[2]. Quan sát mô học cho thấy các biến đổi hình thái rõ rệt phù hợp với cơ chế làm tế bào tự chết theo chương trình (apoptosis) ^[2].

Cùng hướng nghiên cứu về hoạt tính gây độc tế bào, công trình công bố năm 2013 đã thử nghiệm các hợp chất tinh khiết chiết xuất từ hoa sơn cúc hai hoa trên các dòng tế bào ung thư HeLa, MCF-7 và NCI-H460 ở nồng độ 100 microgam/mL ^[1]. Kết quả cho thấy các hợp chất wedebicoside A, B, C và E (các hợp chất 1, 2, 3 và 5) thể hiện hoạt tính gây độc tế bào mạnh mẽ trên cả ba dòng tế bào ung thư được khảo sát ^[1].

Tuy nhiên, độc giả cần hiểu rõ rằng việc một chất gây độc hay tiêu diệt tế bào ung thư trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc uống trà này vào cơ thể người sẽ chữa được bệnh. Độc tính tế bào là con dao hai lưỡi: nó có thể tiêu diệt tế bào bất thường nhưng cũng hoàn toàn có thể gây tổn hại cho các tế bào lành lặn trong cơ thể nếu không được kiểm soát liều lượng và đích tác động.

Khoảng trống nghiên cứu: Vì sao thiếu kiểm chứng độc tính dài hạn?

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm ban đầu mở ra triển vọng cho ngành dược liệu, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến ấm trà hằng ngày của người dân vẫn còn rất lớn. Đây chính là lý do các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo phải thận trọng.

Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu về hiệu quả kháng khối u và ức chế tế bào hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[2], ^[1]. Các thử nghiệm này diễn ra trong môi trường nhân tạo vô trùng, không phản ánh được quá trình tiêu hóa qua dạ dày, ruột, cũng như sự biến đổi sinh học phức tạp tại gan trước khi hoạt chất đi vào máu.

Thứ hai, nghiên cứu độc tính mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm độc tính cấp với chỉ số LD50 trên 3 g/kg trọng lượng cơ thể và dự đoán ADMET trên máy tính ^[2]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có các nghiên cứu độc tính bán trường diễn (cho dùng liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng) hay độc tính trường diễn dài hạn để theo dõi tổn thương vi thể trên gan, thận hay hệ sinh sản. Do đó, khẳng định uống loại trà này lâu dài không gây hại là thiếu căn cứ khoa học vững chắc.

Thứ ba, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người. Chúng ta chưa biết liều lượng dung nạp an toàn tối đa ở người là bao nhiêu, nồng độ hoạt chất trong máu đạt đỉnh khi nào và thuốc được đào thải qua đường nào. Chính vì vậy, người tiêu dùng không thể xem loại cây này như một thức uống giải khát vô hại dùng quanh năm suốt tháng.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà sơn cúc hai hoa

Sự thiếu hụt thông tin chính thống thường dẫn đến những lầm tưởng tai hại trong cộng đồng khi sử dụng các loại trà thảo dược từ sơn cúc hai hoa. Hiểu lầm đầu tiên và phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì không bao giờ có độc tính". Thực tế, nhiều loài thực vật tự nhiên tổng hợp các hợp chất phenolic, glycoside để tự bảo vệ trước sâu bệnh và môi trường ^[1]. Khi con người dung nạp với liều lượng không kiểm soát, các chất này hoàn toàn có thể gây áp lực lên hệ thống chuyển hóa.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng "hoạt tính ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm" với "uống trà giúp tiêu diệt khối u trong cơ thể". Nhiều người sau khi đọc thông tin về việc các hợp chất trong hoa có hoạt tính trên tế bào ung thư đại tràng, gan hay cổ tử cung đã vội vã mua về sắc uống đậm đặc thay cho phác đồ điều trị của bác sĩ ^[2], ^[1]. Đây là hành động vô cùng nguy hiểm, có thể làm lỡ mất giai đoạn vàng điều trị bệnh lý ác tính.

Hiểu lầm thứ ba là dùng trà thảo mộc thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Việc uống nước trà quá đậm hoặc uống liên tục trong thời gian dài mà không có quãng nghỉ sẽ bắt gan và thận phải làm việc liên tục để lọc bỏ các hoạt chất lạ. Điều này đặc biệt bất lợi cho những người vốn dĩ đã có chức năng bài tiết kém.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên y tế cần nhớ

Đối với những người bình thường, có sức khỏe tốt muốn sử dụng các loại trà từ thảo mộc để thưởng thức hương vị hoặc giải nhiệt, việc tuân thủ các nguyên tắc an toàn là điều kiện tiên quyết để bảo vệ cơ thể.

Trước hết, chỉ nên sử dụng trà với lượng vừa phải, không pha quá đặc và không sử dụng liên tục trong thời gian dài như một nguồn nước uống duy nhất. Nên uống xen kẽ với nước lọc thông thường và lắng nghe phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đầy bụng, buồn nôn, nổi mẩn ngứa hay mệt mỏi, cần lập tức ngừng sử dụng.

Đối với những người có bệnh nền mạn tính, đặc biệt là bệnh gan, bệnh thận, hoặc đang trong giai đoạn sử dụng thuốc tây y dài ngày, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng là bắt buộc trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược mới nào vào chế độ ăn uống. Tuyệt đối không tự ý ngưng hay thay đổi liều lượng thuốc điều trị để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng.

Cuối cùng, hãy luôn lựa chọn nguồn dược liệu rõ ràng về nguồn gốc xuất xứ, được phơi sấy bảo quản đúng quy chuẩn để tránh nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư chất bảo vệ thực vật, vốn là những yếu tố gây độc trực tiếp cho gan và thận.

Lời kết cho một thói quen tiêu dùng thông thái

Trà thảo mộc từ sơn cúc hai hoa là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng với nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính chống oxy hóa và độc tế bào trong ống nghiệm ^[2], ^[1]. Tuy nhiên, từ tiềm năng phòng thí nghiệm đến việc ứng dụng làm thực phẩm bảo vệ sức khỏe hằng ngày vẫn còn khoảng cách rất lớn vì thiếu vắng các kiểm chứng độc tính dài hạn trên người.

Hãy luôn là người tiêu dùng tỉnh táo, biết lắng nghe cơ thể và thận trọng trước những lời đồn thổi chưa có căn cứ khoa học đầy đủ. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tham vấn y khoa khi có vấn đề sức khỏe mới là giải pháp bền vững nhất cho bạn và gia đình.