Táo bón kinh niên: Khi nguyên nhân không nằm ở chế độ ăn
Nhiều người gặp phải tình trạng táo bón kéo dài dai dẳng dù đã tích cực bổ sung chất xơ, uống đủ nước và tăng cường vận động mỗi ngày. Tình trạng khó đại tiện, chướng bụng âm ỉ khiến chất lượng sống giảm sút, nhưng việc tự điều trị bằng men vi sinh hay thuốc nhuận tràng thông thường thường không đem lại hiệu quả bền vững. Khi các giải pháp ăn uống lành mạnh đều trở nên vô hiệu, nguyên nhân rất có thể bắt nguồn từ một rối loạn nội tiết tiềm ẩn.
Ít ai ngờ rằng tuyến giáp – một tuyến nhỏ nằm ở trước cổ – lại nắm giữ vai trò điều tiết nhịp điệu vận hành của toàn bộ ống tiêu hóa [1]. Tình trạng táo bón thường xuyên xuất hiện ở những bệnh nhân suy giảm chức năng tuyến giáp [1]. Đôi khi, các triệu chứng rối loạn vận động đường tiêu hóa lại là dấu hiệu gợi ý duy nhất hoặc đầu tiên giúp phát hiện bệnh lý tuyến giáp [2]. Do đó, việc hiểu rõ mối liên hệ giữa nội tiết và đường ruột là chìa khóa then chốt để xử lý dứt điểm tình trạng này.
Về bản chất, suy giáp là tình trạng cơ thể sản xuất không đủ lượng hormone tuyến giáp cần thiết hoặc hormone không phát huy được tối đa tác dụng tại các mô đích [3]. Khi nồng độ hormone này suy giảm, tốc độ chuyển hóa chung của cơ thể bị kéo chậm lại, trực tiếp làm suy yếu hoạt động co bóp của các lớp cơ trơn bao quanh thành ruột [1]. Hệ quả trực tiếp là phân di chuyển chậm chạp, nước bị tái hấp thu quá mức và dẫn tới táo bón mạn tính [4].
Hormone tuyến giáp điều khiển hoạt động cơ trơn tiêu hóa như thế nào?
Cơ chế chính xác mà hormone tuyến giáp tác động lên khả năng vận động của đường tiêu hóa vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã tìm thấy manh mối quan trọng: các thụ thể trên tế bào cơ trơn đường tiêu hóa có thể chịu sự tác động trực tiếp từ thyroxine [1]. Sự suy giảm nồng độ hormone làm suy yếu khả năng kích hoạt thụ thể cơ học này, khiến trương lực co bóp suy giảm rõ rệt [2].
Bên cạnh tác động trực tiếp, hormone tuyến giáp còn can thiệp gián tiếp thông qua sự hiệp đồng với catecholamine lên các thụ thể tế bào cơ [2]. Hormone tuyến giáp đóng một vai trò chưa xác định đầy đủ trong việc điều hòa catecholamine, từ đó gây ra các triệu chứng tiêu hóa [5]. Ngoài ra, suy giáp còn làm thay đổi cấu trúc và chức năng của vùng hầu họng và thực quản, đồng thời can thiệp vào quá trình điều hòa thần kinh - thể dịch đối với nhu động thực quản [1].
Tại các đoạn tiêu hóa phía trên, suy giáp gây suy giảm vận động thực quản và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [5]. Sự giảm sút biên độ lẫn vận tốc của các đợt sóng nhu động thực quản, cùng với việc giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới, góp phần gây ra chứng khó nuốt [6]. Hiện tượng chậm làm rỗng dạ dày ở bệnh nhân suy giáp cũng có thể liên quan tới các biến đổi mạn tính độc lập ở niêm mạc dạ dày hoặc bệnh tự miễn đi kèm [2].
Ở đoạn ruột dưới, tình trạng thiếu hụt hormone làm suy giảm nhu động toàn diện của cả ruột non và đại tràng [7]. Khi các lớp cơ trơn thành ruột co bóp rời rạc và yếu ớt, thời gian để các khối thức ăn và chất thải di chuyển dọc ống tiêu hóa sẽ bị kéo dài đáng kể [4]. Sự đình trệ vận động này chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến cảm giác đầy hơi, trướng bụng và táo bón kinh niên [7].
Bằng chứng lâm sàng: Thời gian vận chuyển thức ăn bị đình trệ
Mối liên hệ giữa tình trạng suy giảm chức năng tuyến giáp và sự biến đổi thời gian lưu chuyển của thức ăn đã được kiểm chứng qua các đo lường lâm sàng cụ thể [4]. Trong một nghiên cứu công bố năm 1984, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá thời gian vận chuyển qua đường tiêu hóa ở người lúc đói bằng kỹ thuật đo nồng độ khí hydro đào thải qua phổi sau khi uống lactulose [4]. Đây là một loại carbohydrate không hấp thu, đóng vai trò như chất chỉ thị xác định tốc độ chất cặn bã di chuyển đến đại tràng [4].
Nghiên cứu so sánh giữa 10 bệnh nhân cường giáp, 42 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng và 6 bệnh nhân cường giáp sau khi điều trị rơi vào trạng thái suy giáp [4]. Kết quả ghi nhận thời gian vận chuyển trung bình ở nhóm người khỏe mạnh là 72 ± 3,7 phút [4]. Trong khi đó, ở 6 bệnh nhân rơi vào tình trạng suy giáp sau điều trị, thời gian vận chuyển qua ruột bị kéo dài lên mức 80 ± 11,0 phút [4].
Đặc biệt, khi các bệnh nhân suy giáp được chỉ định liệu pháp hormone thay thế, thời gian vận chuyển qua đường ruột đã giảm xuống rõ rệt với mức ý nghĩa thống kê p < 0,01 [4]. Kết quả này củng cố giả thuyết rằng rối loạn nhu động ruột chính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến táo bón và bí đại tiện thường thấy ở bệnh suy giáp [4]. Các bất thường vận động tiêu hóa nói chung có xu hướng tự thoái lui khi bệnh lý tuyến giáp được kiểm soát ổn định [8].
Nghiên cứu của Yaylali và cộng sự được trích dẫn năm 2014 cũng đã khảo sát trên 30 nữ bệnh nhân suy giáp nguyên phát và 10 phụ nữ khỏe mạnh làm nhóm chứng để đánh giá các thay đổi vận động dạ dày - thực quản [3]. Suy giáp làm suy giảm nổi bật nhu động dạ dày - thực quản, khiến các chuyên gia khuyến cáo cần kiểm tra chức năng tuyến giáp ở những bệnh nhân nhập viện có than phiền về chứng khó tiêu [3].
Nguy cơ phát triển loạn khuẩn ruột non do giảm nhu động
Một trong những hệ lụy gián tiếp nhưng phổ biến của tình trạng giảm vận động tiêu hóa ở người suy giáp là hội chứng phát triển quá mức của vi khuẩn ở ruột non (SIBO) [3]. Trong điều kiện bình thường, các làn sóng nhu động liên tục quét dọn thức ăn thừa và vi khuẩn từ ruột non xuống đại tràng, ngăn chặn sự ứ đọng vi sinh vật [3]. Giảm vận động đường tiêu hóa là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự phát triển của SIBO [3].
Khi cơ trơn ruột co bóp kém do thiếu hụt hormone tuyến giáp, thức ăn lưu lại quá lâu tạo môi trường cho vi khuẩn sinh sôi bất thường tại ruột non [3]. Hội chứng SIBO rất phổ biến ở bệnh nhân suy giáp [3]. Bệnh nhân suy giáp có các triệu chứng tiêu hóa mạn tính cần được thăm khám và đánh giá nguy cơ mắc phải SIBO [3]. Tình trạng này đôi khi có thể gây ra tiêu chảy ngắt quãng xen lẫn táo bón ở bệnh nhân suy giáp nặng [6].
Các triệu chứng thường gặp do vi khuẩn phát triển quá mức bao gồm khó chịu ở bụng, đầy hơi và chướng bụng [8]. Đáng chú ý, các nghiên cứu đã chứng minh rằng cả kháng sinh lẫn men vi sinh đều mang lại hiệu quả tốt trong việc kiểm soát hội chứng SIBO [3]. Các triệu chứng khó chịu ở bụng, chướng bụng và đầy hơi có xu hướng cải thiện sau khi người bệnh được can thiệp bằng liệu pháp kháng sinh phù hợp [8].
Biến chứng nguy hiểm khi suy giáp không được điều trị kịp thời
Táo bón kéo dài do suy giáp không chỉ dừng lại ở mức độ bất tiện sinh hoạt mà có thể tiến triển thành các biến chứng ngoại khoa nghiêm trọng [7]. Tình trạng giảm nhu động ruột đặc trưng ở người suy giáp nặng có thể diễn tiến tới giả tắc ruột, liệt ruột và giãn phình đại tràng [7]. Thậm chí, hội chứng giả tắc ruột mạn tính thứ phát có thể biểu hiện dưới dạng phình giãn ruột non hoặc giãn tá tràng [2].
Một báo cáo ca bệnh năm 2015 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 71 tuổi bị suy giáp kiểm soát kém nhập viện với tình trạng chướng bụng nhiều và đau bụng thứ phát do biến chứng xoắn ruột [5]. Xoắn ruột là tình trạng quai ruột bị xoay bất thường xung quanh trục mạc treo gắn với ống tiêu hóa [5]. Mặc dù suy giáp không được điều trị kéo dài có thể gây ra các biến chứng đáng ngại như xoắn ruột, các dữ liệu tài liệu y văn về biến chứng này vẫn còn chưa được ghi nhận đầy đủ [5].
Bên cạnh đó, suy giáp nặng còn có thể dẫn đến mất trương lực và giãn nở toàn bộ các cơ quan rỗng như thực quản, dạ dày, túi mật, ruột non và đại tràng [7]. Trường hợp phù niêm do suy giáp còn có thể xuất hiện cổ trướng đặc trưng với nồng độ protein cao trong dịch màng bụng [8]. Những biến chứng hiếm gặp nhưng đe dọa tính mạng này đòi hỏi phải được nhận diện sớm và can thiệp kịp thời bằng liều hormone tuyến giáp thay thế thỏa đáng [7].
Giá trị và giới hạn từ các dữ liệu nghiên cứu hiện có
Các tài liệu y văn hiện đại đã xác lập rõ ràng mối tương quan mật thiết giữa bệnh lý tuyến giáp và các rối loạn vận động ống tiêu hóa [1]. Rối loạn vận động có thể ảnh hưởng đến bất kỳ phân đoạn nào của đường tiêu hóa, từ thực quản, dạ dày đến các đoạn ruột [1]. Việc bổ sung hormone tuyến giáp thay thế đã được chứng minh giúp rút ngắn thời gian vận chuyển qua ruột về mức bình thường [4].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Trước hết, cơ chế phân tử chính xác mà hormone tuyến giáp chi phối chuyển động ruột vẫn chưa được tường tận hoàn toàn [1]. Cơ chế này đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về mối tương tác thần kinh - thể dịch phức tạp [1]. Mặt khác, nhiều dữ liệu y văn trước đây chủ yếu dựa trên các quan sát thời gian lưu chuyển thuốc cản quang bari meal, vốn còn nhiều điểm chưa đồng nhất [4].
Một thách thức lớn khác trong chẩn đoán lâm sàng là các biểu hiện điển hình của bệnh lý tuyến giáp có thể bị lu mờ, ở mức ranh giới hoặc bị che giấu bởi các bệnh lý xuất hiện đồng thời [1]. Bệnh nguyên suy giáp tiềm ẩn thường dễ bị bỏ sót do các vấn đề tiêu hóa che lấp [5]. Điều này khiến việc xác định nguyên nhân gốc rễ của chứng táo bón kinh niên đôi khi bị kéo dài nếu bác sĩ không chủ động chỉ định tầm soát nội tiết [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi điều trị táo bón do suy giáp
Sai lầm thường thấy nhất là người bệnh mặc định táo bón chỉ đơn thuần do thói quen ăn uống thiếu chất xơ hoặc uống ít nước. Việc liên tục nạp thêm chất xơ không hòa tan khi cơ trơn đường ruột đang bị đờ do thiếu hormone tuyến giáp thậm chí có thể làm tăng nặng cảm giác trướng bụng và đầy hơi [7]. Chất xơ không thể thay thế cho hoạt động co bóp của các thụ thể cơ trơn vốn đang thiếu hụt sự kích hoạt từ thyroxine [1].
Một hiểu lầm nguy hại khác là thói quen lạm dụng thuốc nhuận tràng kích thích kéo dài. Các loại thuốc này chỉ tác động tức thời lên niêm mạc mà không giải quyết được căn nguyên thiếu hụt nội tiết của cơ thể [3]. Bệnh nhân suy giáp cũng thường tự chẩn đoán nhầm các triệu chứng chướng bụng, khó tiêu thành bệnh đau dạ dày đơn thuần [3]. Thực chất, tình trạng khó tiêu và buồn nôn có thể xuất phát từ việc chậm làm rỗng dạ dày do suy giáp hoặc bệnh viêm teo dạ dày phối hợp [8].
Nhiều người cũng ngộ nhận rằng suy giáp chỉ gây tăng cân hay rụng tóc chứ không liên quan đến tiêu hóa. Trên thực tế, suy giáp ảnh hưởng đến hầu hết các cơ quan trong cơ thể, từ tim mạch, da, thần kinh đến chu kỳ kinh nguyệt ở phụ nữ [3]. Giảm cảm giác thèm ăn nhưng vẫn tăng cân do giảm chuyển hóa và tích giữ nước là biểu hiện đặc trưng song hành cùng giảm nhu động ruột [6].
Nhóm đối tượng cần thận trọng và khuyến nghị thực tế
Những người bị táo bón mạn tính không rõ nguyên nhân đi kèm với các dấu hiệu mệt mỏi, sợ lạnh, tăng cân dù ăn ít, khô da hoặc rối loạn kinh nguyệt cần đặc biệt thận trọng [3]. Phụ nữ là đối tượng có tỷ lệ mắc suy giáp cao và thường xuyên gặp phải các triệu chứng rối loạn vận động đường tiêu hóa hơn nam giới [3]. Bệnh nhân viêm tuyến giáp Hashimoto – nguyên nhân phổ biến nhất gây suy giáp – cũng cần theo dõi sát sao chức năng nuốt và tiêu hóa [8].
Đặc biệt, người cao tuổi mắc suy giáp kiểm soát kém cần hết sức cẩn trọng với các dấu hiệu đau bụng dữ dội hoặc chướng bụng tăng dần [5]. Tình trạng này có thể báo hiệu các biến chứng cấp ngoại khoa như giả tắc ruột hoặc xoắn ruột cần xử trí khẩn cấp [5]. Khi xuất hiện chứng khó nuốt, người bệnh cũng nên đi khám chuyên khoa vì có thể do suy giảm biên độ nhu động thực quản hoặc do phì đại tuyến giáp chèn ép cơ học [6].
Về mặt ứng dụng thực tế, người bệnh bị táo bón kinh niên nên chủ động trao đổi với bác sĩ để được làm xét nghiệm đánh giá chức năng tuyến giáp bên cạnh các thăm dò đường tiêu hóa thông thường [3]. Khi được chẩn đoán suy giáp, việc tuân thủ liệu trình hormone thay thế đúng liều lượng do bác sĩ chỉ định là yếu tố quyết định để phục hồi nhu động ruột [7]. Đồng thời, nếu xuất hiện tình trạng đầy hơi, khó chịu dai dẳng nghi ngờ do SIBO, bác sĩ có thể cân nhắc phác đồ kháng sinh hoặc bổ sung men vi sinh để điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột [3].
Tóm lại, táo bón mạn tính không đơn thuần là câu chuyện của ống tiêu hóa mà có thể là tấm gương phản chiếu sự mất cân bằng hormone tuyến giáp [1]. Việc kết hợp dinh dưỡng hợp lý cùng điều trị nội tiết căn nguyên sẽ giúp phục hồi chuyển hóa cơ trơn và khôi phục nhịp điệu tự nhiên của đường ruột [4]. Khi có bất kỳ biểu hiện nghi ngờ nào, hãy tìm kiếm sự tư vấn y khoa để được chẩn đoán toàn diện và chính xác nhất [1].
