Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh tìm đến thảo dược Black Cohosh để giảm bốc hỏa, khó ngủ. Với người sẵn có bệnh lý cao huyết áp, việc bổ sung thảo dược này thường đi kèm nỗi lo về nguy cơ tim mạch hoặc dao động huyết áp.
Dữ liệu y văn hiện nay cho thấy Black Cohosh nhìn chung tương đối an toàn ở các thử nghiệm lâm sàng, nhưng bằng chứng về tác động trực tiếp lên huyết áp vẫn còn hạn chế. Người bệnh tăng huyết áp cần thận trọng, theo dõi chỉ số tuần hoàn và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Thảo mộc Black Cohosh và triệu chứng mãn kinh
Black Cohosh (tên khoa học Cimicifuga racemosa hoặc Actaea racemosa) là cây thân thảo lâu năm thường được dùng cải thiện các cơn bốc hỏa, khó tiêu, đau nhức cơ xương và rối loạn kinh nguyệt [1]. Dược liệu này phổ biến trong các chế phẩm tự nhiên cho phụ nữ tuổi mãn kinh [2].
Nhiều người quan ngại thảo mộc tác động giống hormone estrogen. Tổng quan hệ thống trên 26 công trình (14 thử nghiệm ngẫu nhiên, 7 thử nghiệm mở, 5 nghiên cứu quan sát) cho thấy 17 thử nghiệm không tìm thấy ảnh hưởng đáng kể của Black Cohosh lên hormone tuần hoàn hoặc sự phát triển mô nhạy cảm estrogen [2].
Dù vậy, hiệu quả giảm bốc hỏa của thảo dược còn phân tán, có tác dụng so với mức ban đầu nhưng chưa vượt trội rõ rệt khi đối chiếu giả dược [2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2007 cũng nhận định bằng chứng cải thiện cơn bốc hỏa trên bệnh nhân chưa thực sự đồng nhất, dù thảo dược thể hiện độ an toàn tương đối tốt [3].
Nguy cơ tim mạch và vấn đề kiểm soát huyết áp
Huyết áp tăng cao là mối nguy lớn cho tim mạch. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu ARIC trên 8.960 người tuổi trung niên chỉ ra rằng người có huyết áp bình thường cao (tâm thu 130-139 mmHg hoặc tâm trương 85-89 mmHg) chịu nguy cơ tim mạch cao gấp 2,33 lần so với người có huyết áp tối ưu dưới 120/80 mmHg [4].
Cũng theo nghiên cứu ARIC, mức huyết áp 120-129/80-84 mmHg đã làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch lên 1,81 lần [4]. Nguy cơ này tăng vọt ở nhóm mắc đái tháo đường (nguy cơ tương đối 4,10) hoặc người có chỉ số BMI trên 30 (nguy cơ tương đối 3,56) [4].
Khi tuần hoàn đã chịu gánh nặng từ bệnh nền, bất kỳ sự thay đổi huyết áp hoặc rối loạn tuần hoàn ngoại biên nào cũng đòi hỏi theo dõi chặt chẽ. Đáng chú ý, các báo cáo y văn từng ghi nhận một số tình trạng biến cố tuần hoàn khi sử dụng Black Cohosh, dù mối liên hệ nhân quả chưa thể khẳng định chắc chắn [5].
Các nghiên cứu nói gì về độ an toàn tổng thể?
Tổng quan hệ thống năm 2008 khảo sát y văn từ 5 cơ sở dữ liệu lớn đã nhận diện 13 thử nghiệm lâm sàng, 3 nghiên cứu giám sát hậu mãi, 4 chuỗi ca bệnh và 8 ca báo cáo riêng lẻ [6]. Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng cho thấy Black Cohosh tương đối an toàn, các ca báo cáo biến cố nghiêm trọng thường khó quy kết nguyên nhân trực tiếp do thảo dược [6].
Về tác động trên tạng, thử nghiệm động vật cho chuột Wistar uống dịch chiết Black Cohosh liều 300 mg/kg/ngày liên tục 30 ngày ghi nhận thuốc không làm biến đổi hình thái gan hay chỉ số sinh hóa chức năng gan [1]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận mức liều này an toàn trên động vật nhưng tác giả khuyến cáo cần tiếp tục theo dõi yếu tố cá thể ở người [1].
Ủy ban Chuyên gia Thông tin Thực phẩm Bổ sung thuộc Dược điển Hoa Kỳ (USP) từng phân tích 30 báo cáo tổn thương gan liên quan tới sản phẩm Black Cohosh [7]. Toàn bộ các ca này chỉ dừng ở mức "có thể có liên quan" (possible causality), không có ca nào đạt mức "chắc chắn" hay "có khả năng cao", song USP vẫn quyết định đưa ra khuyến cáo cảnh báo trên nhãn sản phẩm [7].
Năm 2006, y văn cũng ghi nhận trường hợp một phụ nữ dùng Black Cohosh giảm bốc hỏa gặp tình trạng suy nhược cơ nặng, tăng vọt enzyme creatine phosphokinase và lactate dehydrogenase [5]. Sau khi ngừng thảo dược, các chỉ số sinh hóa dần trở lại bình thường và triệu chứng cơ bắp hồi phục [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ huyết áp
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc hạ áp theo đơn. Đây là nhận định sai lầm.
Black Cohosh không phải là thuốc hạ huyết áp. Thảo dược này chủ yếu được nghiên cứu nhằm hỗ trợ giảm triệu chứng bốc hỏa tuổi mãn kinh [2], [6]. Bỏ thuốc điều trị theo chỉ định để chuyển sang dùng thảo dược khiến huyết áp mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ biến cố mạch vành và đột quỵ [4].
Một quan niệm khác cho rằng thảo dược có thể gây hại cho mô tuyến vú do chứa phytoestrogen. Tuy nhiên, đánh giá năm 2014 ghi nhận thảo dược không làm tăng nguy cơ ung thư vú, thậm chí có hai nghiên cứu quan sát ghi nhận mối liên quan với việc giảm nguy cơ mắc ung thư vú nguyên phát (OR = 0,47) và giảm nguy cơ tái phát (HR = 0,75) [2].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Người mắc bệnh tăng huyết áp cần thận trọng tối đa khi cân nhắc sử dụng Black Cohosh. Do từng có báo cáo về các phản ứng liên quan tới tuần hoàn và tổn thương cơ hiếm gặp [5], việc tự ý phối hợp có thể tiềm ẩn rủi ro khó lường.
Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần kiểm tra kỹ chức năng gan trước khi bổ sung, do các khuyến cáo an toàn từ cơ quan quản lý dược phẩm quốc tế [7].
Bệnh nhân có nhiều bệnh nền kết hợp như tiểu đường, béo phì hoặc rối loạn mỡ máu cần lưu ý nguy cơ tim mạch vốn đã cao hơn người bình thường [4]. Nhóm này không nên tự ý dùng thêm bất kỳ hoạt chất thảo dược nào khi chưa thông qua ý kiến bác sĩ điều trị.
Áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, người bệnh cần ưu tiên kiểm soát huyết áp bằng lối sống và phác đồ điều trị tiêu chuẩn. Khi có nhu cầu dùng Black Cohosh để giảm khó chịu tuổi mãn kinh, người bệnh nên thực hiện các bước sau:
Mang sản phẩm hoặc thành phần dự kiến uống đến gặp bác sĩ tim mạch để đánh giá tương tác thuốc. Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc hạ áp đang dùng hàng ngày.
Đo huyết áp tại nhà đều đặn vào các thời điểm cố định sáng và tối. Nếu phát hiện chỉ số huyết áp dao động thất thường hoặc xuất hiện cảm giác mệt mỏi, yếu cơ bất thường, hãy ngưng dùng ngay lập tức và đi khám y tế [5].
Lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc minh bạch, kiểm định rõ ràng theo tiêu chuẩn dược điển nhằm hạn chế nguy cơ lẫn tạp chất gây hại cho gan và hệ tim mạch [7].