Đậu phụ, sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành từ lâu đã là món ăn quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, đối với những người đang điều trị suy giáp phải sử dụng thuốc bổ sung hormone tuyến giáp hàng ngày, đậu nành lại trở thành nguồn cơn của nhiều sự lo lắng. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn đậu nành sẽ làm mất tác dụng của thuốc và khiến bệnh trầm trọng hơn.

Thực tế, người mắc bệnh suy giáp không bắt buộc phải kiêng hoàn toàn đậu nành trong chế độ ăn uống [1], [2]. Đậu nành không trực tiếp phá hủy hormone tuyến giáp có sẵn trong máu, nhưng protein đậu nành có thể cản trở sự hấp thu của thuốc levothyroxine tại ruột [1], [2]. Chỉ cần nắm rõ nguyên tắc về thời gian uống thuốc và giữ thói quen ăn uống ổn định, người bệnh vẫn có thể thưởng thức các món ăn từ đậu nành một cách an toàn [1].

Đậu nành tác động đến khả năng hấp thu levothyroxine như thế nào?

Levothyroxine là dạng hormone tổng hợp đường uống được chỉ định phổ biến nhất cho người bệnh suy giáp nhằm bù đắp lượng hormone cơ thể thiếu hụt [1], [3]. Quá trình hấp thu hoạt chất này diễn ra chủ yếu tại đường tiêu hóa [3]. Tuy nhiên, sự hấp thu của levothyroxine rất nhạy cảm và dễ bị suy giảm bởi sự hiện diện của thức ăn nói chung cùng nhiều hợp chất khác [1], [3].

Nghiên cứu cho thấy protein đậu nành có khả năng ức chế sự hấp thu của levothyroxine tại đường ruột [1]. Khi được nạp vào cùng lúc hoặc quá gần thời điểm uống thuốc, các thành phần trong đậu nành có thể gắn kết hoặc cản trở thuốc đi qua niêm mạc ruột vào máu [4], [5]. Tình trạng này làm giảm sinh khả dụng của thyroxine trong huyết thanh, khiến nồng độ hormone tự do không đạt ngưỡng điều trị [4], [6].

Điều đáng chú ý là sự cản trở hấp thu này không chỉ xảy ra riêng với đậu nành [1]. Nhiều loại thực phẩm và khoáng chất khác như canxi, sắt, chất xơ, đu đủ, nho hay cà phê cũng làm giảm khả năng hấp thu thuốc tương tự [6], [3]. Các thuốc như thuốc kháng axit dạ dày hoặc thuốc ức chế bơm proton cũng gây ra tình trạng giảm hấp thu này [3].

Bằng chứng lâm sàng: Những bài học thực tế từ người lớn đến trẻ nhỏ

Tác động gây cản trở hấp thu của protein đậu nành đã được ghi nhận rõ ràng qua các báo cáo ca bệnh lâm sàng thực tế [4], [5]. Một báo cáo năm 2001 mô tả trường hợp một phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị bằng i-ốt phóng xạ do ung thư biểu mô tuyến giáp dạng nhú [4]. Bệnh nhân này cần dùng liều levothyroxine đường uống cao bất thường nhưng vẫn không đạt được nồng độ ức chế mong muốn của hormone tuyến giáp tự do (FT4) và hormone kích thích tuyến giáp (TSH) [4].

Khi khai thác kỹ bệnh sử, các bác sĩ phát hiện người phụ nữ này có thói quen uống một loại thực phẩm bổ sung dạng cocktail chứa protein đậu nành ngay sau khi uống thuốc levothyroxine [4]. Ngay sau khi bệnh nhân tách rời thời điểm sử dụng thức uống bổ sung protein đậu nành ra xa thời điểm uống thuốc, nồng độ FT4 và TSH đã đạt mức điều trị ức chế với liều levothyroxine thấp hơn đáng kể [4].

Không chỉ ở người lớn, tương tác này còn được ghi nhận với mức độ nguy hiểm cao hơn ở trẻ nhỏ mắc suy giáp bẩm sinh [5]. Một nghiên cứu năm 2012 đã báo cáo hai trường hợp bệnh nhi bị suy giáp bẩm sinh không thể kiểm soát bệnh do sử dụng sữa đậu nành [5]. Trường hợp đầu tiên được chẩn đoán qua sàng lọc sơ sinh với chỉ số TSH ban đầu là 169 microIU/mL và bắt đầu điều trị bằng 50 microgram levothyroxine từ 6 ngày tuổi [5]. Đồng thời lúc đó, bé được cho dùng sữa công thức từ đậu nành [5]. Đến tuần thứ 3 sau sinh, nồng độ T4 của bé chỉ đạt 4,0 microg/dL trong khi TSH tăng vọt lên 216 microIU/mL, biểu hiện rõ suy giáp trên lâm sàng và xét nghiệm [5]. Sau khi dừng sữa công thức đậu nành và giảm liều levothyroxine, các dấu hiệu suy giáp thuyên giảm sau 3 tuần và chức năng giáp trở lại bình thường khi bé 10 tuần tuổi [5].

Trường hợp thứ hai là một bé gái cũng được chẩn đoán suy giáp bẩm sinh và điều trị ổn định ban đầu, nhưng sau đó gia đình mất liên lạc với bệnh viện trong 2 năm [5]. Trong khoảng thời gian này, bé được cho uống sữa đậu nành thường xuyên và rơi vào tình trạng suy giáp sâu với nồng độ FT4 dưới 0,4 ng/dL và TSH lên tới 248 microIU/mL, dù bác sĩ tuyến cơ sở đã tăng liều thuốc lên 112 microgram/ngày [5]. Khi trẻ được chuyển sang uống sữa bò, chức năng tuyến giáp mới dần bình thường hóa cùng với việc giảm dần liều levothyroxine [5]. Những trường hợp này nhấn mạnh rằng sự cản trở hấp thu thuốc từ đậu nành có thể gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ vì làm tăng nguy cơ chậm phát triển thể chất và trí tuệ [5].

Isoflavone đậu nành có trực tiếp phá hủy chức năng tuyến giáp không?

Bên cạnh vấn đề hấp thu thuốc, nhiều người lo ngại hoạt chất isoflavone trong đậu nành có thể làm suy giảm chức năng của chính tuyến giáp [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy bức tranh hoàn toàn khác ở những người có tuyến giáp bình thường hoặc bổ sung đủ i-ốt [1], [2]. Một tổng quan năm 2006 đánh giá 14 thử nghiệm lâm sàng trên các đối tượng khỏe mạnh (gồm 8 nghiên cứu ở phụ nữ, 4 ở nam giới và 2 ở cả hai giới) cho thấy thực phẩm đậu nành hoặc isoflavone hầu như không gây tác động hoặc chỉ tạo ra thay đổi rất nhỏ đến các chỉ số tuyến giáp [2]. Bằng chứng tổng hợp kết luận rằng ở những người bình giáp và được cung cấp đủ i-ốt, đậu nành không gây hại cho tuyến giáp [2].

Một tài liệu hướng dẫn y khoa công bố năm 2022 cũng khẳng định rằng bằng chứng sâu rộng chỉ ra isoflavone không làm thay đổi nồng độ T4 hoặc T3 ở người có chức năng giáp bình thường [1]. Về chỉ số TSH, các dữ liệu nghiên cứu hiện vẫn còn ghi nhận nhiều kết quả trái chiều [1]. Đối với người suy giáp dưới lâm sàng, một nghiên cứu bắt chéo cho thấy việc dùng 16 mg/ngày isoflavone từ 30 g/ngày protein đậu nành cô lập trong 8 tuần làm tăng nguy cơ tiến triển thành suy giáp rõ rệt [1]. Dù vậy, một nghiên cứu theo dõi tiếp theo của chính nhóm tác giả này với liều lượng tương tự 30 g/ngày protein đậu nành nhưng cung cấp tới 66 mg/ngày isoflavone trong 8 tuần lại không xác nhận phát hiện trên [1].

Hơn nữa, một nghiên cứu xuất bản năm 2012 với 35 người tham gia cho thấy việc bổ sung 80 mg/ngày isoflavone liên tục trong 3 tháng chỉ dẫn đến một lượng không đáng kể isoflavone gắn i-ốt (khoảng 0,01%) trong nước tiểu [1]. Điều này chứng minh lo ngại về việc isoflavone lấy mất i-ốt của cơ thể là rất khó xảy ra trên thực tế [1].

Mối liên hệ đặc biệt giữa đậu nành và tình trạng thiếu hụt i-ốt

Dù đậu nành khá an toàn ở người bình thường, sự kết hợp giữa việc tiêu thụ nhiều đậu nành và chế độ ăn thiếu i-ốt lại có thể trở thành vấn đề bệnh lý rõ rệt [2], [7]. Các hợp chất isoflavone trong đậu nành như genistein và daidzein có thể hoạt động như những chất gây bướu cổ [7]. Cơ chế sinh bệnh được xác định là do chúng ức chế quá trình gắn i-ốt vào phân tử hữu cơ trong tuyến giáp [7].

Một báo cáo lâm sàng năm 2022 tại Ý đã ghi nhận trường hợp một trẻ mới biết đi bị bướu cổ và suy giáp thứ phát do thiếu i-ốt trầm trọng, xuất phát từ chế độ ăn uống kiêng khem chọn lọc kéo dài kết hợp với việc uống sữa đậu nành [7]. Mặc dù Ý đã đạt mức tối ưu về cung cấp i-ốt toàn dân từ năm 2015 nhờ luật muối i-ốt ban hành năm 2005 quy định hàm lượng 30 mg i-ốt/kg muối, ca bệnh này vẫn bộc phát do chế độ ăn quá đặc biệt [7]. Trẻ đã được điều trị bằng levothyroxine và phục hồi chức năng giáp sau 3 tuần (TSH giảm về 3,38 mU/L, FT4 đạt 10 ng/ml), kích thước tuyến giáp thu nhỏ đáng kể [7]. Sau 3 tháng bổ sung, trẻ phục hồi thể trạng, liều thuốc được giảm dần và ngừng hẳn khi trẻ 25 tháng tuổi, duy trì sự phát triển bình thường đến hơn 6 tuổi [7].

Điều này củng cố quan điểm rằng những người có nguy cơ tổn thương chức năng giáp hoặc có lượng i-ốt ăn vào ở mức ranh giới thiếu hụt cần đặc biệt chú ý bổ sung đầy đủ i-ốt khi sử dụng đậu nành [2].

Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng khem đậu nành

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người bệnh suy giáp là phải loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ đậu nành ra khỏi thực đơn hàng ngày [1], [2]. Bằng chứng khoa học khẳng định bệnh nhân suy giáp trưởng thành không cần thiết phải kiêng đậu nành tuyệt đối [1], [2]. Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân hạt đậu nành, mà nằm ở khoảng cách thời gian giữa việc ăn đậu nành và việc uống viên thuốc levothyroxine [1], [4].

Một hiểu lầm khác là cho rằng nếu thuốc không có tác dụng thì nguyên nhân duy nhất là do thức ăn hay đậu nành [6], [8]. Trong thực tế điều trị, tình trạng kém đáp ứng với levothyroxine có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp hơn [6], [8]. Chẳng hạn, một báo cáo ca bệnh năm 2022 chỉ ra rằng bệnh nhân vẫn xuất hiện các triệu chứng suy giáp như sợ lạnh, da khô, táo bón, mệt mỏi, suy nhược dù uống thuốc cách bữa ăn 1 giờ và không dùng kèm thực phẩm tương tác [6]. Nguyên nhân sau đó được xác định là do rối loạn enzyme deiodinase làm gián đoạn chuyển đổi T4 thành T3 hoạt tính [6].

Ngoài ra, các bệnh lý đường tiêu hóa gây tổn thương niêm mạc ruột như bệnh celiac hay viêm teo dạ dày cũng có thể gây kém hấp thu levothyroxine nghiêm trọng [3], [8]. Một ca bệnh năm 2025 ghi nhận một phụ nữ 55 tuổi kháng trị với liều levothyroxine lên tới 1500 microgram/ngày do kém hấp thu bởi bệnh tự miễn tiêu hóa, sau đó đã đáp ứng tốt khi chuyển sang dạng dung dịch uống với liều giảm còn 600 microgram/ngày [8]. Các dạng bào chế mới như dạng lỏng hoặc viên nang mềm hiện được xem là giải pháp tiềm năng giúp cải thiện sinh khả dụng cho những người gặp trở ngại về hấp thu [3], [8].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng với đậu nành?

Mặc dù người lớn mắc suy giáp thông thường có thể dùng đậu nành có kiểm soát, một số nhóm đối tượng sau đây cần hết sức lưu ý:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị suy giáp bẩm sinh: Nhóm đối tượng này rất nhạy cảm với việc sụt giảm nồng độ hormone do kém hấp thu, dễ dẫn tới nguy cơ tổn thương phát triển thần kinh và thể chất không thể đảo ngược [5]. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi trước khi dùng bất kỳ loại sữa công thức đậu nành nào [5].
  • Người có chế độ ăn thiếu i-ốt hoặc sống ở vùng thiếu hụt vi chất: Những người không thường xuyên sử dụng muối i-ốt hoặc ăn kiêng quá mức nếu tiêu thụ nhiều đậu nành sẽ có nguy cơ cao phát triển bướu cổ và suy giáp lâm sàng [2], [7].
  • Bệnh nhân suy giáp đang dùng liều levothyroxine rất cao nhưng chỉ số TSH vẫn chưa đạt mục tiêu: Cần rà soát lại toàn bộ chế độ ăn xem có dùng đậu nành, canxi, sắt hoặc thực phẩm bổ sung gần giờ uống thuốc hay không [4], [6].
  • Người mắc suy giáp dưới lâm sàng: Cần theo dõi định kỳ chức năng tuyến giáp để đánh giá khả năng chuyển biến bệnh khi thay đổi lượng tiêu thụ thực phẩm chứa isoflavone [1].

Cách dùng đậu nành an toàn cho người đang uống thuốc suy giáp

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của đậu nành mà không gây trở ngại cho quá trình điều trị hormone, người bệnh có thể thực hiện theo các hướng dẫn thực hành sau:

  • Tạo khoảng cách thời gian an toàn: Hướng dẫn chuyên môn khuyến cáo người bệnh nên uống levothyroxine vào thời điểm khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng [1], [6]. Nếu đã ăn thức ăn hoặc dùng sản phẩm có chứa đậu nành, người bệnh cần đợi khoảng thời gian lên tới 4 giờ sau bữa ăn mới nên uống thuốc [1].
  • Duy trì lượng ăn ổn định: Nếu bạn có thói quen ăn các món từ đậu nành thường xuyên, hãy duy trì mức tiêu thụ này một cách nhất quán mỗi tuần [1]. Khi thói quen ăn uống diễn ra đều đặn, bác sĩ điều trị có thể căn cứ vào các xét nghiệm máu định kỳ để điều chỉnh liều levothyroxine phù hợp với mức độ hấp thu của cơ thể bạn [1].
  • Tránh dùng các loại bột đạm đậu nành đậm đặc gần giờ uống thuốc: Các dạng thực phẩm bổ sung dạng bột hoặc cocktail protein đậu nành cô lập có nồng độ protein rất cao, dễ gây ức chế hấp thu thuốc mạnh mẽ [1], [4]. Tuyệt đối không dùng các chế phẩm này cùng lúc hoặc ngay sau khi uống thuốc giáp [4].
  • Bảo đảm cung cấp đủ lượng i-ốt hàng ngày: Sử dụng muối có bổ sung i-ốt trong nấu ăn gia đình để hạn chế tối đa nguy cơ isoflavone gây cản trở tổng hợp hormone giáp [2], [7].

Nhìn chung, bệnh suy giáp không tước đi quyền thưởng thức các món ăn bổ dưỡng từ đậu nành của bạn [1], [2]. Chìa khóa để cân bằng giữa dinh dưỡng và hiệu quả điều trị là uống thuốc đúng giờ, giữ khoảng cách tối thiểu từ 1 đến 4 giờ với bữa ăn và duy trì chế độ ăn ổn định [1]. Luôn trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi bạn quyết định thay đổi lớn về chế độ ăn hoặc sử dụng thêm các sản phẩm bổ sung protein đậm đặc [4].